Benim de aldığım hmmm, harika bir kitap, ders kitabı.


Profesyonel olarak ilerleyenlere kesinlikle bu kitabı almanızı tavsiye ediyorum.


[alçak sesle] Gelelim oradan çıkalım.


Yok, başka bir üniversite yok.


Bu saydığım üniversitelerden sadece eğitim alabilirsiniz.


Bu üniversitelerde eğitim veren hocalar astrobiyoloji mi okudu?


Hayır, kesinlikle böyle bir şey yok.


Aslında şu an astrobiyoloji bölümünde, eee, eğitim veren hocaların çoğu ya kimya profesörü ya biyoloji profesörü- Astrobiyolog yok.


Ya astronomi.


Yani bu alanlardan ilerlemiş kişiler.


Mesela hayat hikayelerini, akademik hayat hikayelerini okursunuz.


O kadar çok daldan dala sıçramışlar ki orada bile aslında tabiri caizse o maymun iştahlılığını görüyorsun.


Yani o insanın astrobiyolog olmaması için bir neden yok.


Yani oymuş zaten onun çizgisi.


Çünkü astronomi üzerine veya uzay mühendisliği üzerine lisanstan sonra eee, kimyayı birleştiren bir proje üzerine ilerleyip PhD'sine böyle yavaş yavaş jeokimya veya jeobiyo-biyolojiye dalmış.


Yani gerçekten çok böyle birçok dalı harmanlayarak araştırmalar yapmış ve hareket etmiş hocalar göreceksiniz.


Yani birden farklı birçok disiplini bir arada harmanlamış hocalar göreceksiniz birbirinden kıymetli.


O yüzden eee, o hocalar zaten birçok dalda ilerlemiş hocalar.


Okyanografide buna bu arada dahil ama benim bildiğim kadarıyla okyanografi diye bir bölüm Türkiye'de yok.


Marin biyoloji var, Deniz biyolojisi var.


Deniz biyolojisi lisans değil, yüksek lisans bildiğim kadarıyla.


O da işte biyolojiden eee, yüksek lisansa geçersiniz.


Ya da- Aynen öyle evet.


Seyrülleri fakültesinde ne vardır tam olarak bilmiyorum ama bizim biyoloji için böyle bir şey söz konusu değil.


Yüksek lisansta yaparsın.


Ojenografiyi de arkadaşlar genellikle ya kimyayla ya da evrimsel biyolojiyle birleştirerek ilerleyebiliyorlar.


Çünkü astrobiyoloji denildiği zaman artık sizler için çok yeni bir terim olabilir.


Ama bulunduğumuz pozisyona bağlı olarak artık çok geride kalmış bir terim bile oldu.


O kadar çok dip, ayrıntılı bölümler kendi içerisinde dallara ayrılacak ya aslında astrobiyoloji.


O yüzden dediğim gibi okuduğunuz birçok bölümde birleştirebilirsiniz ve hatta fizik okuyup fiziğin üzerinden bu alana yönelen de çok fazla bilim insanımız var.


Eklemek istediğin başka bir şey var mı?


Bu bir anlamda şunun için çok güzel oldu.


Arkadaşlarımız bilmiş- Evet.


Olduğunuz üzere yakın dönemde bir tercih gerçekleştirdiler.


Üniversite tercihlerini.


Bu tercihleri sonucunda da yaklaşık birkaç hafta sonra muhtemelen hangi üniversiteyi kazandıklarıyla karşı karşıya kalacaklar.


Umarım ki bahsini, geçirmiş olduğunuz bu konu başlıkları, ilgisi olan arkadaşlarımızın bir anlamda bu alanda, kendi disiplininde neler yapabileceği, hangi yolları izleyebileceği hakkında onlara fikir vermiştir diye düşünüyorum.


Ve size bugünkü muazzam yayın için çok ama çok teşekkür ediyorum.


Bir anlamda daha fazla yormamak adına hem de muazzam anlatımınız için teşekkür etmek adına- Çok teşekkür ediyorum.


Bu akşam bizlere aktarmak istediğiniz son sözleri alıp akabinde programı kapatmak istiyorum. Tamamdır.


Eee, ben öncelikle dinleyecek, ilgi gösteren, astrobiyolojiye amatörce olsun veya akademik olarak olsun ilgi gösteren bütün arkadaşlara çok teşekkür ediyorum.


Astrobiyoloji bizler için veya sizlerin belki çok yeni duyduğu bir bölüm olabilir.


Ama gerçekten geleceğin mesleklerinden bir tanesi.


Çünkü çok fazla yan kol içerecek.


Emin Çapan'ın da söylediği gibi aslında, eee, geleceğin en azından bir yirmi sene sonrasının bölümlerinin yüzde doksanı şu an sizin taban puan listenizde yok arkadaşlar.


Yani gerçekten çok orijinal, çok farklı, çok güzel meslekler, meslek grupları gelecek ve astrobiyoloji inanın bunlardan bir tanesi olacak.


Eğer gerçekten astronomiye, kimyaya, fiziğe, biyolojiye, okyanus bilimlerine dahi veya birçok farklı dala aynı anda eğer ilgi duyuyorsanız ve bir noktada bunun içerisinde, ee, profesyonel anlamda akademik olarak bulunmak istiyorsanız size önerim kesinlikle astrobiyoloji okumanız.


Bu alanda araştırmalar yapıp ilerlemeniz ve kesinlikle yabancı dilinizi geliştirmeniz.


Gelecek-- dediğim gibi bu bölüm gelecekteki bölümlerden bir tanesi ve Akın'a gerçekten, ee, destek olduğu için ve beni böyle bir programa davet ettiği için çok teşekkür ediyorum.


Çok kaliteli bir program, çok kaliteli bir ekip.


O yüzden herkese emekleri için çok teşekkür ediyorum.


Bu güzel akşam için, söyleşi için.


Herkese bilim dolu günler diliyorum.


İyi akşamlar Nerim Hocam.


Ben şimdi programı kapatıp ardından izleyicilerimize veda edeceğim.


Evet arkadaşlar bugün yepyeni bir disiplinle sizleri buluşturduğumuzu düşünüyoruz.


Astrobiyoloji disiplini.


Sayın Nurhan Hocam bu konuda pek çok sorumuzu cevaplayarak bir anlamda sizlere farkındalık katmıştır diye düşünüyorum.


Bizleri çeşitli platformlardan takip edebilirsiniz.


Aslında her platformda yer alıyoruz da desek yanlış olmaz.


YouTube'dan, Instagram'dan, Facebook'tan, Spotify'dan, ee, takip edebileceğiniz gibi aynı şekilde yüz seksen altı yıldır bir gelenek söz konusu Popular Science ailesinde.


Biz de bu geleneği Türkiye'de devam ettirmekteyiz.


Türkiye'de devam eden bu geleneğimiz ise basılı dergiler.


Bizleri bayilerden isteyerek de, yani Popular Science Türkiye dergisini bayilerden isteyerek de elinizde bir anlamda hatıra, bir anlamda verilerin efendime söyleyeyim, somut bir şekilde, ee, karşınızda olabileceği dergimizle başbaşa kalabilirsiniz.


Ben bu akşam bizleri izlediğiniz için sizlere çok ama çok teşekkür ediyor, haftaya yeni bölümde yeniden burada olmanız dileğiyle kendinize çok ama çok iyi bakmanızı istiyorum.


Hepinize teşekkür ederim.


Hoşça kalın, iyi akşamlar.


Popular Science Türkiye ekranlarından herkese merhabalar.


Bendeniz Popular Science Türkiye ekibinden biyolog Akın Karahasan.


Bugün sizlerle yepyeni bir konu başlığında, yepyeni bir disiplin hakkında konuşacağız bir anlamda.


O disiplinin içerisinde potansiyel barındıran çok özel bir konumuz var.


Nedir o diye soracak olursanız, bugün CRISPR yönteminden sizlere bahsedeceğim.


Peki CRISPR yöntemini konuşabileceğimiz şöyle kim var diye düşündüğümüzde benim aklıma Üsküdar Üniversitesinden Cihan Taştan hocam geliyor.


Cihan Hocam hoş geldiniz.


Merhabalar sevgili Akın.


Gücünden ben de güç alıyorum yani enerjin gayet güzel.


Teşekkür ederim hocam.


Umarım iyi ve sağlıklısınızdır.


İyiyim, gayet güzel.


Eee Covid 19 gibi bir pandemide sağlıklı olunca insan şükrediyor.


Ben de hiç yakalanmadım.


Bakalım umarım ki bitene kadar diyeceğim ama henüz bilinmeyen bir süreden kastedeceğim.


O yüzden umarım ki yakalanmayız deyip lafı daha fazla uzatmayayım.


Ve dilerseniz hocam bir anlamda izleyicilerimizi ve dinleyicilerimizi bu oldukça yüksek potansiyel barındıran CRISPR teknolojisi ile CRISPR yöntemiyle bir buluşturalım.


Bir CRISPR nedir diye soralım.


Ve ilk soruma izninizle geçiyorum direkt olarak.


Hocam şimdi bildiğiniz üzere dünyamızı pek çok canlıyla paylaşmaktayız ve bu canlıların içerisinde de bildiğimiz anlamda genetik materyalleri DNA'dan ve RNA'lardan oluşmakta virüsleri de sayarsak.


Şimdi biz biliyoruz ki DNA kendi kendini yenileme özelliğine sahip.


Çeşitli enzimlerle kesme, birleştirme, eşleme gibi fonksiyonları yerine getirebilmekte.


Şimdi CRISPR teknolojisi acaba DNA'da ne gibi bir eksik vardı da bu eksiği tamamlamak adına, bir anlamda üstesinden gelmek adına geliştirildi?


Ya da bir başka perspektifle bakacak olursak, hani bir anlamda çok detaylı, çok fonksiyonlu çalışan bu işleyiş mekanizmasına yeni bir şeyler mi kattı, yenilik mi getirdi?


Bunu sizden öğrenmek istiyorum.


Tabii bir anlamda da CRISPR'ın ne olduğuna burada değinmek istiyorum.


Teşekkür ediyorum.


Gayet zevkli bir soru.


Tabii bu soruyu ilk önce cevaplamadan önce DNA'mız ve RNA'mızın aslında nasıl bir materyal olduğunu anlamamız gerekiyor.


DNA yani çoğumuz artık biliyordur.


Deoksiribonükleik asit, RNA, ribonükleik asit.


Yani bir nükleik asit.


Ve bu materyal ya da bu madde bütün canlıların nesilden nesile bilgilerini yaşayabilme için gerekli olan bütün genetik hazinesini aktarabilmesi için kullanılan bir nükleik asit dizisi.


Ancak biz bu dizileri gözümüzde canlandırabilmek, bu genetik bilgiyi gözümüzde canlandırabilmek için verdiğimiz örnek ise bir kitap.


Ama ben genellikle canlıların bu genetik hazinesini kitaplarda veya kütüphanede tasvir etmeyi çok uygun görmüyorum.


Ancak hepimiz Harry Potter'ı izlemişizdir.


Onun bazı sahneleri var.


Kütüphanelerde kitapların sayfaları değişiyor.


Bazı sayfalar hareket ediyor.


Kitapların yerleri değişiyor.


İşte insan vücudunda veya bütün canlılardaki DNA ve RNA dediğimiz genetik hazinemiz ve bu kitaplığı aynen böyle düşünün arkadaşlar sürekli bilgi değişiyor.


Yani sizin tırnak ucunuzdan gözünüze kadar, gözünüzden diğer organlarınızdaki hücrelerde genetik hazinemiz yüzde yüz aynı olmasına rağmen farklı anlamlar ve farklı sonuçlar doğurmasının sebebi, işte her bölgedeki kitaplar farklı şekilde anlamlandırılıyor.


Bu bazen epigenetik faktörlerle oluyor, bazen nükleazlarla transpozon dediğimiz nükleazlarla oluyor.


Ve bu gibi sistemler sadece insan vücudunda yok, aynı zamanda diğer canlıların ve bakterilerin dahi vücudunda var.


Ve bakteriler bakteriyofaj dediğimiz bakteriye bulaşabilen ve bakteriler içerisinde çoğaldıktan sonra bakterileri patlatıp dışarıya yayılıp tekrardan çoğalmasını sürdüren virüslere karşı sahip olduğu bir savunma mekanizması olarak CRISPR CAS sistemi keşfedildi.


Bu sistem ise bakterinin genomunu da bir kitap olarak düşünün.


İşte bu kitabın sayfalarının arasına şöyle bir şey hayal edin.


Virüsün kitaplığından sayfaları alıp kendi sayfasına entegre ediyor.


Böylelikle kitabın sayfaları ve anlamları sürekli değişiyor ve gelişiyor.


Böylelikle eğer o bakteri bir sonraki neslinde tekrardan benzer bir virüse karşı bulaştığında veya karşılaştığında, kitabının sayfalarında bunun antik virüsle benzer olduğunu tespit edebilen CRISPR kasetleri ve CRISPR associated enzyme dediğimiz CAS enzimleri sayesinde virüs çoğalamadan onun


çoğalmasını, DNA'sını veya RNA'sını parçalayıp bölebilme etkinliğine sahip.


İşte bu teknoloji 1989 gibi İşino ve arkadaşları, 1993'te daha doktora öğrencisi olan Francisco Mojica'yla birlikte keşfedildikten sonra geçtiğimiz 2012 yılına kadar onlarca-Genetik bilim insanı bu sistemin ne işe yaradığını anlama ve birçok farklı canlıda


da bu sistemi bulabilmeyi, bulabildiğini bize rapor ettiler.


İşte tekrardan soruna gelirsek aslında CRISPR-Cas sistemi bir eksiklikten değil, sürekli ortama adapte olabilme ihtiyacından ve öyle bir kitap düşünün ki sürekli yazılıyor.


Sürekli anlamını değiştiriyorsunuz.


Aksi halde etrafınızdaki dünyadan bihaber olacaksınız veya etrafınızdaki dünyada yeterli bir kuvvette yaşayamayacaksınız.


İşte CRISPR sistemi bize bir kalem, aynı zamanda bir makas görevi gören bir teknoloji.


Teşekkür ediyorum hocam bu güzel cevabınız için.


Şimdi ise az önce de bahsini geçirmiş olduğunuz şeyi sormak istiyorum.


Crispr Cas9 yöntemi nispeten böyle erken bir süre içerisinde Kimya Nobel ödülünü aldı.


Sekiz senelik bir süre zarfı içerisinde kendisi işte 2012 senesinde resmi anlamda tanıtımı yapıldı ve daha sonrasında geçtiğimiz sene iki bilim kadını tarafından bu ödüle layık görüldü.


Şimdi hocam hal böyle olunca bu Crispr neden bu kadar önemli?


Bir anlamda Nobel ödülünü alacak kadar ne gibi bir değere sahip ve ne gibi bir potansiyele sahip?


Ve bu kadarlık kısa bir süre zarfı içerisinde Nobel'i almasını nasıl değerlendiriyorsunuz ve bir anlamda neye bağlıyorsunuz?


En başından başlayayım tekrardan.


Crispr-Cas sisteminden önce genetik mühendislik teknikleri yok muydu?


Veya insan denemelerinde kullanılmıyor muydu?


Ya da canlıların genetiğinin değiştirilmesinde kullanılmıyordu.


Kullanılıyordu arkadaşlar.


Mega nükleazlar, TALEN ler, zinc finger dediğimiz çinko parmak nükleazlar gibi birçok farklı bilim insanının on beş yirmi yıla kadar bir süredir geliştirmiş olduğu genetik mühendislik teknikleri vardı arkadaşlar.


Ancak bu tekniklerin hayata geçirilmesi ve herhangi bir canlının hedeflenmiş bir DNA bölgesinin değiştirilmesi uzun bir süre, maliyetli ve gerçekten uzman işini bilen bilim insanları tarafından yapılabilmekteydi.


İşte CRISPR-Cas sisteminin bin dokuz yüz seksen sekiz seksen dokuz, hatta bin dokuz yüz doksan üç yıllarında Francisco Mojica daha yirmi sekiz yaşında bir doktora öğrencisi tarafından tabii bu kadar büyüyeceği bilinmeden keşfedilmesiyle birlikte 2012 yılına kadar ondan fazla bilim insanı CRISPR-Cas sisteminin mekanizmasının anlaşılmasında katkıda bulundu.


Ama burada bu kadar bilim insanı yerine Emmanuel Charpentier ve Jennifer Doudna isimli iki bilim insanının bu ödülü kazanmasının asıl sebebi büyüleyici bir dokunuştu.


Onlar zaten uzun yıllardır RNA çalışan uzmanlardı ve el ele verip farklı üniversitelerden bir araya gelip bu sistemi biz nasıl insanlığın yararına kullanabiliriz veya biyoteknolojiyi nasıl şekillendirebiliriz?


Yani bu parlaklığı, bu fikri görebilmek ilkin onların, daha sonra bilim insanlarının ve şimdi artık bütün dünya toplumunun deyim yerindeyse bir çağın kapısını kapatıp bir çağın kapısını açmasına sebep oldu.


Ama burada kritik olan bir şey daha var.


Evet, birinci yani onların.


Ya da şöyle söyleyeyim.


Francisco Mojica keşfeden bir bilim insanı.


Onun yerine Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier'in bu ödülü kazanmasının bir hak edici sebebinden biri.


Bu sistemi herhangi bir canlının genetiğini değiştirebilen çok kolay bir genetik mühendislik aracı olarak sunmasının yanında arkadaşlar bir küçük bir püf noktası daha var.


Bu iki bilim insanı bu genetik mühendislik yöntemini kendi laboratuvarlarında saklasalardı.


Veya evet, bir 2012 yılında bir makale yayınladılar ve bunu duyurdular.


Belki yine Nobel Ödülü alacaklardı.


Ama Nobel ödülünü şimdiye kadar en hızlı alan ödüllerden biri olmasının sebebi işte bilimin globalleşmesi.


Ya da ben bunu hep şöyle söylüyorum.


Bilimin demokratikleşmesi.


Çünkü ne yaptılar?


Çok zekice tasarladıkları genetik tasarımları, yani CRISPR Cas genetik mühendislik sistemlerini bizim bilim insanlarının çokça bildiği bazı DNA bağışlayabilen, DNA satabilen kütüphanelere bağışladılar ve biz de 2015 yılı gibi bu kütüphanelerden çok cüzi bir ücretle, yani şöyle elli altmış dolarlık


bir ücretle bu genetik sistemleri hemen alabildik.


Dolayısıyla 2012 yılında Doudna ve Charpentier bu sistemi geliştirdikten, duyurduktan, yayınladıktan patentlerini de aldıktan sonra tek yaptıkları şey bunu bütün dünyadaki bilim insanlarının hızla ulaşabilmesi ve kullanabilmesi için bu bağımsız şirketlere bağışlamasıyla bir anda patladı


arkadaşlar.


Bir bilginin, bir buluşun veya keşfin Nobel Ödülü alabilmesi için sadece bir laboratuvarda yüzlerce kez kanıtlanabilmesi yetmiyor arkadaşlar.


Dünyanın her tarafından bunun kanıtlanabilmesi gerekiyor.


İşte onlar buuuu bilerek veya bilmeyerek bilmiyorum.


Iiii, bu şeyi çok iyi değerlendirdiler.


O yedi sekiz yıllık süre içerisinde deyim yerindeyse tabii ki yerinde oturmadılar.


Gerçekten hem bilim insanılar hem de girişimci insanlar.


Birçok şirkette hak payları var.


Aynı şirkette çöp hücre de üretiyorlar.


Tarımsal alanda CRISPR modifiye bitkiler de üretir- Bitkiler de yetiştiriyorlar.


Evet, yerlerinde durmadılar.


Ama deyim yerindeyse 2012 yılında bacak bacağa attılar, kahvelerini aldılar ve sekiz yıl içerisinde binlerce laboratuvar, binlerce makale yayınladılar arkadaşlar.


Yani kendileri uğraşsa bu kadar kanıtlayamazlardı [gülüş] bu sistemin bu kadar etkin çalıştığını.


Zaten Iıı Nobel Ödülü'nün açıklandığı sayfanın ana sayfasına baktığınızda şu geçiyor 'A tool for genome editing'.


Yani genetik mühendislik için geliştirilen bir eee cihaz, bir araç.


Yani CRISPR ismi geçmiyor.


Sadece alta doğru indiğinizde detaylara baktığınızda elbetteki CRISPR'ı anlatıyor.


Ama Nobel ödülünü almasının sebebi işte o yedi sekiz yıl içerisinde yüzlerce canlının genetiğinin çok kolay, herkes tarafından kolaylıkla değiştirilebildiğinin gösterilmesi üzerine kazandılar.


Aksi halde bu ilk değildi.


Meganükleus, Talen, Zinc Finger gibi birçok farklı genetik mühendislik teknikleri tamamen aynı, yani farklı mekanizmalar ama tamamen aynı mantıkla çalışıyorlardı.


Eee, ama onların bulund-- buldukları işte bizim bir çağı kapatıp bir çağ açmamıza sebep oldu.


Yani çünkü şöyle bir bakıyorum.


Ya diğer işte Nobel alan çalışmalara on beş, yirmi, otuz seneleri varan çalışmalar var.


Yani onlar da 2015 yılında aldılar ama uzun yıllardır bekliyorlardı.


Kesinlikle.


Şimdi hal böyle olunca sekiz sene muazzam bir sene.


İşte bahsini geçirdiğiniz üzere yaptığı şey sadece bir anlamda laboratuvarda kalmamış, olabildiğince en hızlı şekilde insanlık yararına veya çeşitli alanlarda direkt olarak etkinliğini kanıtlamak adına ee, ne derler, pazara sunulmuş veya insanlığa sunulmuş.


Peki çok teşekkür ediyorum.


Benim aklımda şimdi bir soru daha var.


O az önce sentetik dedik ya, onunla alakalı.


Şimdi dünyada sayıları milyonlara varan canlılar var.


Bu canlıların içerisinde de farklı farklı özellikler var.


Ha biz şimdi bugüne kadar ne biliyoruz?


İlgimizi çeken, bizim bir anlamda ekonomik anlamda kalkınmamıza yardımcı olan madde ve ürünlere yararı olan, ilgili gen bölgelerini diğer canlardan alıp mesela en bilindiği nedir? Antifriz.


Bu gen bölgesini alıp işte bir bitkiye aktarıp raf ömrünü uzatırız.


Şimdi kafamda şu var.


Bu öyle bir teknoloji ki, acaba diyorum.


Dünya üzerinde hiç rastlamadığımız düşünce tarafından ortaya atılan, bir anlamda fikir olarak karşımıza çıkan eşsiz bir gen bölgesi tasarlanıp CRISPR yöntemiyle yine aynı şekilde bir canlıda yepyeni bir özellik oluşturulabilir mi?


Yani böylesine bir dünyanın da ucunu açmakta mıdır CRISPR?


Evet arkadaşlar.


Yani çok güzel bir soru.


Gerçekten zevk aldığım bir soru.


Teşekkür ederim.


[gülüş] Kafa yorduk ve aynı soru üzerine bir proje yazdık ve bugün itibariyle aslında çok da güzel denk geldi.


Projemizin onaylandığını da duyduk.


İlk prototipimizi- Tebrik ederim.


-önümüzdeki ayda üretmiş olacağız.


Arkadaşlar zaten bilim yaparken hele ki yirmi birinci yüzyılda bilim yaparken multidisipliner olmanın ve birçok farklı alanı bir araya getirerek üretiminin eee yararını kullanmalısınız.


Burada da eee sadece CRISPR cut sistemi elbette bilim insanları çalışırsa bu dediğin sorunun cevabını almak böyle üç yıl, beş yıl, on yıl, otuz yılda olacak iş değil.


Ama öyle bir devirdeyiz ki artık machine learning dediğimiz makine öğrenmesi, deep learning dediğimiz ee büyük veri depolarından verileri alan- Big data'lardan, aynen.


Ve aynı zamanda bu verileri öğrenecek ve daha doğru ya da daha ilginç genetik dizilimleri yapabilecek yapay zeka algoritmalarının da geliştirilebildiği bir çağdayız.


İşte bu sorunun aynısını biz de sorduk.


Eee ve buna CRISPR bot dedik.


İlk defa burada açıklıyorum.


[güler] Robottan gelerek CRISPR bot.


Eee, biz ee robot tasarladık ve bu robot eee bakterinin genetiğini CRISPR sistemiyle otomatik el değmeden kendisi değiştirecek.


Bu A planı.


B planında ise bu sefer ee bakteriyi oraya koyduğumuzda genomunu analiz edecek ve içine koyacağımız yapay zeka onu nasıl değiştireceğini de kendisi karar verecek.


Dolayısıyla dediğin çok doğru bir soru.


Ve-Bu şuradan geliyor.


Şimdiye kadar robotik sistemler ve yapay zekanın birleştirilmesiyle ortaya çıkan bir terim vardı.


Biz buna singularity diyorduk.


Yani tekillik diyorduk.


Ama bunu bir de bio singularity diye düşünün.


Yani hem genetik mühendislik hem yapay zeka hem de robotik sistemler.


Gerçekten terminatörlüğün daha ötesinde bir sisteme doğru gidiyoruz.


Eee, korkutucu da.


[gülüyor] Ama aynen dediğin gibi, eee, hayal gücümüzün el vermediği birçok farklı genetik yöntemin ortaya çıkması hiç uzak değil.


Eee, ben korkma tarafında değilim.


Her zaman işin derinine dokunmayı-- çünkü bildiğiniz takdirde korkmazsınız, önlemini alırsınız.


Eee, bunun için mesela CRISPR Minor gibi, eee, yazılımlar geliştirmeye çalışıyoruz.


Çünkü, eee, GDO az önce söyledin ya, işte bir canlıdan bir geni alıp bitkiye koyup o bitkinin dayanıklılığını arttırabilirsin.


Ama şu an Türkiye'de de kırktan fazla akredite laboratuvar eğer farklı bir canlıdan, bir genetik elementin, ee, bir bitkinin içerisine aktarıldığını çok hızlı bir şekilde teyit edebiliyor idi.


Ama CRISPR sistemi geldikten sonra artık CRISPR sistemini bitkinin genetiğini değiştirmekte kullanabilirsiniz.


CRISPR altı saat sonra ortadan kalkabilir.


Sadece orada küçük aminoasitleri ya da nükleik dizileri değiştireceği için bunun doğal olarak mı bu mutasyona sahip olduğunu yoksa, eee, sentetik olarak laboratuvarda mı üretildiğini şu an bilmek çok da mümkün değil.


Bunu tarayabilecek ipuçlarından yapay zeka algoritması geliştirmeye çalışıyoruz.


Eee, dediğiniz gibi hem, eee, büyük verilerle yani yapılan birçok farklı, eee, deneyler var artık.


Eee, bu aynı sorular sadece bizim tarafımızdan değil, dünyada birçok farklı bilim insanı da.


Çünkü bu çok çabuk büyürebiliyor.


Hele ki bizim devir Terminatör'ü izledikten sonra.


Aynen öyle [gülüyor] .


Bu CRISPR ile birleştirildiğinde çok akla gelen sorulardan biri.


Çalışan da birçok insan var.


Çok küçük bir şey de söyleyeyim.


Ben geleceğin Nobel ödüllerinin artık böyle multi disipliner-disipliner bir, eee, keşiften çıkacağına inanıyorum.


Öyle şeyler çıkacak ki belki ilk defa yapay zekanın içinde bulunduğu bir şey, eee, Nobel Ödülü alacak.


Şey, TÜBİTAK şimdiden başladı zaten.


TÜBİTAK 1001'ler artık multi disipliner çalışma olmak zorunda [gülüyor] bir anlamda.


Şeyi soracaktım hocam, eee, orada bahsi geçti.


İlgili işte bakterinin genomu analiz edilip o genoma, eee, genoma yönelik işte çeşitli eklentiler yapılabiliyor veya işte robotun istediği- Hıhı.


Taktirde şeyler yapılabiliyor dendi.


Peki hani elbette ki çok spesifik olacak, belki de cevaplanması zor olacak ama neye göre, eee, robot bunu yapacak?


Yani robota ne denecek de o neye göre orada bir işlem yapacak?


Yani robotun mantığı şu mu olacak?


Robota önceden bir efendime söyleyeyim, verimlilikle alakalı veya işte dayanıklılık ile alakalı.


Eee, eksi soğuklara dayanma kodu bu olacak.


O bakteri karşısına gelecek ve onunla ilgili şeylerimi yükleyecek.


Yoksa robotun isteği deyince şimdi en dayanıklı olan arasında nasıl bunu, eee, gerçekleştirecek?


Soruyu böyle bölük pörçük sordum.


Çünkü şey, ben de hani tam anlamıyla tahayyül edemiyorum.


O yüzden umarım ki aktarabilmişimdir size.


Yok çok güzel aktardın.


Ben o hikayeyi ta 2010'a getireyim.


2010'dan itibaren böyle hem bilgisayar hem genetik mühendisliği birleştiren, eee, çalışmalar içinde bulunmuştum.


Çünkü çok da ilgimi çekiyordu.


Eee, 2010 yılında katıldığımız o zaman ODTÜ'de, eee, lisans okuyordum.


Katıldığımız MIT'deki yarışmada, eee, biz mevcut bulunan bin taneden fazla genetik elementin-- ki bunlar farklı bakteriler, farklı canlılardan alınan genetik elementin bulunduğu bir veri havuzu vardı ve biz burada bir algoritma geliştirdik.


Tabii o zaman robotik sistemler falan böyle, ee, yoktu, ulaşamıyorduk da.


Bioguide dedik yani biorehber diye.


Eee, buradan altı madalya da aldık.


Yazılım alanından da gümüş madalya almıştık MIT'deki yarışmada.


Ama nasıl aldık?


Eee, sorduğumuz algoritmaya sorduğumuz soru şuydu.


Eee, ya dedik ki ortamda karbon monoksit olduğunda, eee, bakterinin bana bir belirteçle uyarı vermesini istiyorum, işte kırmızı renk versin istiyorum diye.


Tabii bu input ve outputları da algoritmaya girdiğinizde veritabanında da eğer bunları yapabilecek özellikte genetik elementler varsa çoğu veri tabanında da bulunuyordu.


Bize hemen dört beş tane genetik elementin sırasına da dahil olmak üzere, eee, gösterdi.


Bunları birleştirdik.


Bakteriye klonladık ve karbon monoksitli ortamda bakterinin kırmızı renk üretebildiğini de konfirme ettik.


Eee, deneysel alanda altın madalya aldık.


Eee, yazılım alanında gümüş madalya almıştık.


Bundan on yıl sonra şimdi artık bu robotik sistemler elimizde olacak.


Eee, yine veritabanı gerekiyor arkadaşlar burada.


Yani yapay zeka birçok farklı alt, eee, türü var.


Şu an onunla ilgili, eee, bu yılın sonunda bir, eee, kitap çıkartıyoruz öğrencilerimle birlikte.


Üç yüz elli sayfalık bir kitap.


Yapay Zeka ve Genetik Mühendisliği kitabı.


Tam bir, eee, ders kitabı olacak şekilde ne Türkçesi ne de İngilizcesi dünyada mevcut.


Eee, onun için, eee, başka dillere de çevirmeyi düşünüyoruz.


Onlarca farklı makaleyi bir araya getirdiğimiz bir, eee, kitap olacak.


Burada da, eee.


..Robotik sistemler aldıkları genetik dizilim içerisinde görevine göre bakteride yapması gerektiği işe karar verecek.


Bizim şu anki ilk hedefimiz antibiyotiğe dirençli bakteriler dünyada hızla artıyor ve bunlar en ölümcül olan sebeplerden biri haline geldi listede.


Dolayısıyla bakteri genomunu dizileyecek hemen ve veri tabanından bu bakteri genomunda hangi antibiyotik direnç gen diziliminin olduğunu bulacak ve yapay zeka bunu nasıl bloke edebileceğine dair rehber mnasından CRISPR sistemini hemen ele alacak ve bakterinin içerisine koyarak birkaç gün sonra bunu


bloke etmiş halde bakteriyi desensitize dediğimiz antibiyotiğe karşı artık dirençsiz hale getirebilmiş olacak.


Tabii burada biraz yol gösteriyoruz.


Biz buna supervised learning diyoruz yapay zekada.


Önceden öğretilmiş bir şekilde.


Tabii bunun bir de unsupervised olanı var ki ben bundan korkuyorum işte.


Belki robot diyecek ya da yapay zeka diyecek ki ya bu insanlığa gerek yok.


Şunları bir kısırlaştıralım.


Bir daha da olmasın.


Makine kendi düşünmeye başlarsa- Evet.


Beklenmedik şeyler olabilir.


Ne diyecektim?


Ee, ah, şimdi kaldı, unuttum.


O kadar etkileyici bir konu başlığı ki aklıma siz söylerken onlarca şey geldi.


Dedim acaba şöyle olabilir mi, acaba böyle olabilir mi?


Bir anlamda günümüz hani şeylerinde, simülasyonlarında, özellikle evrim simülasyonlarında çevresel streslere bağlı olarak hani çeşitli olarak çıkarımlarda bulunuruz, işte sıcaklık çok fazla artarsa, işte sıcaklığa karşı toleranslı canlılar daha da popülasyona hakim olacaktır derken, makinenin aslında bu envanterinde yer alacak işte sıcaklığa toleranslı gen bölgeleri derken bir oyun gibi bir anlamda


tık tık, tık, tık, tık, tık her şey işleyecek. Muazzam.


Aklıma gelen de buydu.


Sonradan gel-- tekrardan aklıma geldi.


Şimdi hocam bahsini geçirdiğiniz üzere 2012 senesinde yayınlanan makaleden sonra, makaleden sonra bu iki hanımefendi çeşitli alanlara ilgili bilgilerini aktardılar.


İlgili yöntemi öğrettiler.


Bu CRISPR bir anlamda halkın eline bu sayede çok daha hızlı bir şekilde geçti.


Bunu nereden biliyorum diye soracak olursanız, Netflix'te bir belgesel vardı.


Unnatural Selection gibisinden bir ada sahip.


Doğal olmayan seçilimler.


Bu belgeselde insanlar garajlarında dahi CRISPR yöntemi uygulayabiliyorlardı ve internet sitelerinden sipariş etmiş oldukları bakterilerde CRISPR uygulama kitleri ile bunları gerçekleştiriyorlar.


Şimdi hal böyle olunca bir anlamda tam anlamıyla sınırlarının keşfedilmediğini düşündüğüm bir yöntem insanların ellerine geçti ve insanlar bunlara çok ucuz miktarlarda ücret ödeyerekten rahatlıkla uygulamaya başladılar.


Sadece bunu işte bakterilerde uygulamakla kalmadılar.


O belgeselden gördüğüm kadarıyla çeşitli hayvanlarda ve hatta kendilerinde dahi bu uygulamaları gerçekleştirdiler.


Şimdi böylesine bir durum, böylesine erkenden halka ulaşma ve sınırlarının kesinle-kesin belirlenmemiş olması nasıl bir tehdide sebebiyet verebilir?


Nasıl bir senaryonun önünü açabilir, bu konuda sizden bilgiler almak istiyorum.


Bu da gerçekten çok güzel bir soru.


Yaniii ee gerçekten biz toplum olarak bazı şeylere hazır değiliz galiba.


İşi böyle düşündüğümüzde korkutucu geliyor.


Çünkü herhangi bir denetleme mekanizmamız henüz yok denebilecek bir sistemde.


Eee tabi CRISPR gen mühendisliği sisteminin bu kadar ee ucuzlamasının ve kolaylaş-kolay olmasının zaten ilk beklenmedik yan etkisi diyebileceğimiz durumu da işte aynen senin dediğin gibi herkesin bunları hızlıca ele alabilmesi, çok kolay bir şekilde üretebilmesi.


Tabi biraz yine bir bilgi birikimine ihtiyacımız var.


Bunları aynen dediğin gibi vücuduna enjekte eden de var.


Bitkilere enjekte eden de var.


Hayvanlara enjekte eden de var.


Yani yavaş yavaş bir genetik kaosun içerisine giriyoruz.


Tabi buradaki genetik kaos şu anki durumda ee biraz kontrollü diyebileceğim tarzda.


Nasıl kontrollü?


Eee her ne kadar bu kadar kolay ulaşsalar da neyi nasıl yapacaklarını çok daha detaylı bilmedikleri için ötesine gidemiyorlar.


Eee ancak bu çok mu zor?


Yani işin detayını bilen az biraz birkaç yılını işe vermiş insan-insanların ucu bucağı yok diyebileceğim gibi bir durum da tabi insan.


Bir anlamda şey mi diye sormak istiyorum.


Hani ucundan köşesinden primer dizaynını bilen bir adam otomatikman hani böyle bir şeyde çok tuhaf yerlere gelebilir mi?


Yani demek istediğiniz öyle bir şey mi?


Evet, zaten şu an biz de CRISPR kendin yap çalıştayları düzenliyoruz.


Benzer CRISPR gen mühendisliğini yapabilen malzemeleri biz de şu an kendi kutumuz içerisinde üretiyoruz.


Ama daha sonra bu sorunun aslında soruna dönüşebileceğini biz de gördük.


Ve bu kutuları dağıtmak yerine laboratuvarımızda herkesin kontrollü olarak.


..Ee, çünkü o soruyu biz de sorduk.


Ya biz- Elbette.


[güler] Bütün öğrencileri isteyenlere verebiliriz ama ya illaki bunlar arasından uçuk kaçık birileri çıkıp kendine vurabilir diye kendin yap kutusunu kendin yap çalıştaylarına dönüştürdük.


Hatta önümüz bu ayın sonunda aynısını yapacağız.


Crispr Kendin Yap workshopu diye.


Crispr Valley yani Silikon Vadi'sinden yola çıkarak Crispr Vadisi kurduk üniversitemizde.


Eee, bu dediğiniz gerçekten önü kolay kolay alınamaz.


Yani burada söyleyebileceğim o kadar farklı fikirler var ki.


Eee çünkü az önce dediğin gibi aklına gelen çoğu şeyi yapabilecek bir moleküler aracın var elinde.


Eee bu önümüzdeki yıllarda dopingden tutun, eee söylemeyeyim artık işte birçok farklı- Pek çok şeye hizmet edebilir, ben de tahmin edebiliyorum.


Edilebilecek hale geliyor.


Dolayısıyla bunun için bazen bazı yerlere davet edildiğimde şunu söylemiştim.


Bunun önüne geçmemiz mümkün değil.


Tek şey bunu denetleyebilecek mekanizmalar.


Denetleyebilmek için de beyaz şapkalı biohackerlar olmamız gerekiyor.


Yani bankalar güvenliklerini koruyabilmek için daha önce siyah şapkalı, yani hacklemede uzman olan insanları nasıl işe alıyorsa.


Çünkü işin hackleme tarafını en iyi bilen insanlar onlar.


Beyaz şapkalı hackerları işe alıyorsa, biz de ülke olarak beyaz şapkalı biohackerları daha çok yetiştirmeliyiz.


Ve bu denetim mekanizmalarının içerisine daha çok entegre etmeliyiz ki, ee, bu dediğin sorular şu an olmasa bile önümüzdeki yıllarda belki de, ee, yavaş yavaş uyarı vermeye başlayabilir.


Burada mesela benim aklıma direkt siz anlatımını gerçekleştirirken şey geldi ve bunun da hani birçok kişi için de bir anlamda direkt olarak akla gelebilecek bir şey olduğunu düşünüyorum.


Şimdi hal böyle olunca, yani insanlar kendilerine vurabilme ya da çeşitli hayvan gruplarına vurabilme gibi bir durum söz konusu olduğunda, ben düşünüyorum ki işte bu ilgili kitin içerisine öyle bir şey koyalım ki insan vücudunda veya işte bakteri vücudunda olmadığını anlasın, orada tepkimeye girsin ve o ilgili sistemi çökersin.


Bir anlamda çalıştırmasın kısacası.


Böyle bir şey zaten hali hazırda var mı?


Çünkü çok basit bir şekilde insanın aklına geldiyse, benim geldiyse burada evde otururken onların da gelmiştir diye düşünüyorum.


Böyle bir şey var mı bir anlamda kontrolü gerçekleştirmek için?


Şöyle söyleyeyim.


Zaten bağışıklık sistemimiz o kadar etkin ki.


Eee, şırınga olarak DNA'yı verdiğinde ya da proteini verdiğinde bunların, ee, kendi vücudundan bir DNA olmadığına, bir protein olmadığını kendisi hemen hissediyor.


Zaten bu bir aşılama yöntemi olarak düşünün.


Yani, eee, sen Crispr'a karşı bağışıklık sistemi geliştirebiliyorsun.


Eee, eğer bu Crispr'ı ya da bu DNA'yı deri altından enjekte edersen vücut hemen bunun yabancı bir molekül olduğunu anlıyor, ee, ve ona karşı savunma mekanizması düzenliyor.


Dolayısıyla biz genetik tedavileri geliştirirken zaten hem de bu savunma mekanizmalarından kaçabilecek paketleme sistemlerini tasarlıyoruz.


Ya da uzun bir süre kaçabilecek sistemler tasarlıyoruz ki...


Eee, ki bunları da böyle merdiven altı üretmeniz çok da mümkün, ee, değil.


Çok daha kapsamlı bir bilgi birikimine ve altyapıya ihtiyacımız var.


Eee, onu da zaten bulamazsınız.


Yani böyle Crispr alan her insan bunları üretemez.


Eee, ama dediğim gibi, ee, şu anki ele alınan Crispr DNA'ları ki insanları da modifiye edebilecek şekilde alabilirsiniz.


Ama bunlar zaten, ee, dışarıda üretilen sentetik DNA'lar olduğu için koydu-vücudunuza koyduğunuz gibi bağışıklık sistemi hemen onunla savaşacaktır yani.


Eee, ama şöyle de bir şey söyleyeyim.


Bence böyle şeylere girmeyin.


Eee, ben- Herkes hazırlıklı bekliyor değil mi Yamaç şu an?


Ben doktoramın en başında bir tane maymun, ee, geniyle çalışıyordum.


Eee, SD40 diye.


Genin ismini de söylemeyeyim.


Eee, bu genin özelliği hücreyi kanserleşmeye doğru götürüyor.


Eee, benim için çok yararlı.


Çok farklı yerlerde kullanıyorum.


Şimdi virüsü ürettim.


Virüsün içerisine bu geni koydum.


Koyduğum her insan hücresi hemen kanserleşiyor.


Ya deneyi bir yaptım, iki yaptım, üç yaptım.


Sonra aklıma şu soru geldi.


Ya dedim yanlışlıkla bu bana batarsa bu virüs beni de kanser etmez mi diye.


Sonra gidip hocama sormuştum.


Ya evet dikkatli olmalısın, bu seni de kanser eder.


O ana kadar aklıma gelmemişti.


Yani eğer böyle uçuk kaçık fikirleriniz varsa, elbetteki bakteriler için aldığınız ya da çok kolay alabildiğiniz Crispr gen sistemleri, eee, böyle yüzde sıfır sıfır bir olasılıkla ancak böyle istenmeyen yan etkiler çıkartabilir.


Eee, ama bu da size denk gelebileceğini unutmayın.


Çünkü ne kadar küçük bir olasılık da olsa siz bu, ee, sistemi vücudunuza eğer enjekte ederseniz vücudunuzda binlerce hücre olduğu için tek bir tanesini tetiklemeniz sizin için çok kötü bir şey olur.


O açıdan uyarıyorum arkadaşlar böyle şeylere girmeyin.


Teşekkür ediyorum cevabınız için.


Şimdi ise bu konu içerisinden ayrı bir soru çıktı diye düşünüyorum.


O soru da hali hazırda bizim size soracağımız sorulardan biri.


Kendinden bahsediyorum.


Şimdi dedik ki bağışıklık sistemi, bağışıklık sistemi nispeten birey geliştikten sonra, gelişimini tamamladıktan sonra oluşan bir şey.


Peki ben bunu zigot evresinde yaparsam, yani hali hazırda o Çin'de bir skandal olmuştu hatırlıyorsunuz ikiz çocuklar üzerine.


Ailelerine yanlış bilgi, eksik bilgi verilerekten çocuklara bir müdahale gerçekleştirildi.


Ve bu müdahalede de HIV'in doğal olarak vücuda girmesini engelleyen, daha doğrusu hücreye girmesini engelleyen CCR5 reseptörünün bozulmasını gerçekleştiren bir yöntem uyguladı Crispr'la kısacası.


Yani HIV'in böylesine erken bir yaşta hücreye girişini engelleyecek tek şey Crispr yöntemiyle mi yapılabilmekteydi?


Yani Crispr bunun tek çözümü müydü de bu adam gitti bunu yaptı.


Yoo, tek bir çözümü değildi.


Hatta zaten embriyo düzeyinde ya da bebeklik düzeyinde böyle bir şey yapılmasını bilim insanlarının en çok eleştirmesinin sebebi de şuydu.


Bebeklerde bu CCR5 geni dediğimiz ya da proteini dediğimiz protein ve T hücreleri çok fazla yetişmemiş oluyordu.


Yani daha naif dediğimiz yetişkin bir hale gelmemiş oluyordu.


Ve bebeklerin çoğunda HIV genellikle bulaşmamış oluyor.


Çok nadiren haberlerde görürsünüz bebeklere HIV'nin bulaştığını.


Çünkü zaten bağışıklık sisteminden yayılan bir virüs ve bebeklerin çoğunda bağışıklık sistemi henüz gelişmediği için bu virüs çok kolay kolay yayılmıyor.


Ama tabii burada bilim insanı bunun yayılacağını da öne alarak çünkü zaten annesi ve babası, ailesi AİDS'li ve virüsün ona geçeceğini ve ondan yayılacağını da öngörüyor.


Burada Crispr sistemiyle bu geni bloke ederek eee bir bakıma HIV'nin yayılmasını engelleyeceğini düşündü.


Ki yaptığı deneyler de onu gösteriyor gibi.


Açıkçası çok da az bir deney yapmadı.


Bütün yaptıkları deneylere bakmıştım.


Ama aynen senin dediğin gibi ailenin bundan bi haber olması veya az önce dediğimiz gibi biz buna hard diyoruz.


Yani çok ağır bir eee retroviral tedavi dediğimiz HIV'e karşı tedaviler var.


İlaç tedavileri var.


Ve çoğu bebek bu ilaç tedavilerini de alarak aslında virüsten temizlenebilme ihtimali var.


Veya kök hücre tedavileri var.


Yani hastanın bütün vücudunun genetiğini değiştirmeden HIV'e karşı tedavi etme ihtimaliniz varken çok ileri bir adım atıp o hastanın genetiğini değiştirmek.


Işte bunun için bütün dünya ilk başta ayağa kalktı.


Hele ki o iki tane doğan bebekten birisinin genetik diziliminden anneden gelen örneğin genetiği tamir edilmişken, babadan gelenin genetiği tamir edilmemişti.


Yani heterozigot diyoruz.


Bu ise peki embriyo düzeyinde sen tahmin ettiğin ya da öngördüğün modifikasyonu tamamiyle başarmamış iken neden bu çocuğu dünyaya getirdin?


Eee gibi birçok farklı etik soru vardı.


Diğer taraftan velev ki diyelim ki HIV'e karşı yaptığı genetik sistem başarılı.


On, on beş yıl sonra bu çocuklar yetiştikten sonra, çocukların ailelerine dava açıp açamayacağı da bir soru.


Çünkü, anne ben böyle bir sistemin vücuduna girmesini istemiyorum.


HIV'den öleceksem HIV'den öleyim de diyebilirdi.


Ya da nereden biliyorsun belki de ölmeyeceğim de diyebilirdi- Ölmeyeceğim. Gibi.


Çocuklara soramadan, ki böyle bir şey imkansız zaten soramayacağımız- Sert bir- Zaten.


Embriyo düzeyinde zaten bu genetik mühendislik sistemlerinin hele ki Crispr ile birlikte artık çok kolay oldu.


Tabii bazı şeyleri anlayabiliyorum.


Mesela kardiyomiyopati gibi.


Yani ölümcül olabilen hastalıklarda bence zaten embriyo düzeyinde kullanımı birkaç seneden sonra onay alacak birçok farklı hastalık var.


Eee, ama ölümcül olmayabilecek ve hatta katalog bebeklere doğru gidebilecek yolların açılması da işin en tedirgin edici boyutlarından biri.


Şimdi yine burada aslında şöyle oluyor.


Bir sorumuzu cevaplıyorsunuz, otomatikman o bir sonraki sorunun yolunu açıyor.


Bu da benim aslında çok sevdiğim şeylerden bir tanesi.


Mesela burada dediniz ki iki üç yaşlarında kardiyomiyopatiden bahsettiniz.


Oldukça ölümcül olabileceğinden bahsettiniz.


Şimdi benim aklıma şu geliyor.


Bir de tabii burada izleyicilere ve size bir perspektif sunmak istiyorum.


Ne kadar başarılı olacağımı tam anlamıyla bilemiyorum.


Şimdi ben bildiğim kadarıyla tüp bebek merkezlerinde alınan sperm ve yumurta örnekleri önceden dışarıdan şöyle bir gözlemle bakılıyor.


Hani hangisi iyi, hangisi kötü?


Morfolojik olarak bir sıkıntılı, bir noksanlıkları var mı diye çeşitli testlere maruz kalıyorlar.


Ve bunun sonucunda kimisi ayrılıyor, kimisi ise uygulanmak üzere kullanılıyor.


Şimdi şöyle bir senaryo düşünelim.


Benim elimde bir tane yumurta var, bir tane de sperm var.


Yani o konuda biraz kısıtlıyım.


Hal böyle olunca bunların da hatalı bir anlamda işte kardiyomiyopati gibi bir hastalığa ev sahipliği ettiğini biliyorum.


Ve elimde artık ben Crispr yöntemini biliyorum.


Bunu tedavi edebilmeye yönelik bir şeyim var artık.


Bir imkanım var.


Şimdi size sormak isterim.


Orada en başta tüp bebek merkezinde yaptığım çeşitli seçilimler etik ihlale girmiyor da benim o-Mutlaka ve mutlaka o çocuğun bir anlamda yaşaması için gerekli müdahale olarak gördüğüm CRISPR yöntemi etik ihlale giriyor.


Hani bunların arasında nasıl bir bağlantı söz konusu?


Kurmuş olduğum perspektif doğru mu değil mi bilmiyorum.


Oldukça tartışmalı olabilir.


Fakat bunun bir anlamda sizin düşüncenizi merak ediyorum.


Bu etikle alakalı olarak.


Ee, çok güzel bir soru.


Yani önceden hiç karşılaşmadığım kadar, ee, ufku açık ve derin bir soru.


Ee- Teşekkür ederim.


[güler] Şey tarafından bakalım.


Elbette ki bu, ee, yumurta veya spermlerin veya embriyoların, ee, kalitelisinin seçilmesi ya da yumurta veya spermin kalitesinin seçilmesi.


Elbette ki sonuç olarak düşündüğümüzde siz aslında genetiğini seçerek bir çocuğun dünyaya gelmesini- Kesinlikle!


Belki çok zeki olacakken az zeki oluyor.


Yani öyle bir noktası var.


[güler] Belki çocuk çok zeki olmak istemiyor ya da, eee, çok kaliteli olmak istemiyor.


Çocuğu mecburen süper zeka bir insan yaptınız.


Bilmiyorum, bu soru çok garip bir soru.


Yani, eee, uzun saatlerce, ee-- Çünkü aynısını arkadaşlar şeyde görüyoruz.


Yani, örneğin şu an yediğimiz muzlar.


Ama bunun doğal haline, yani seçimi yapılmamış haline baktığınızda muzların içerisinde büyük büyük çekirdekler olduğunu görürsünüz.


Ama o kadar seçilime uğradı ki muzlar artık doğal seçim, yapay seçilime...


Eee, hatta birkaç kez muzların soyunun tükenmesi gibi bir tehlike oluştu.


Çünkü biz seçe seçe belirli, eee, bir, eee, bitkinin oluşmasını sağladık ve çok basit bir şekilde hastalığa maruz kalıyorlar.


Tabii ki bebeklerde böyle bir şey yok.


Yani sürekli bir seçme.


Yani, eee, birazdan belki ona gelebilirsin.


Eee, sürekli bir seçme olmadığı için tek bir seçimle, eee, bebeğin kaderiyle çok fazla oynuyor muyuz?


Yine düşündüğümde ben yine evet oynuyoruz derim yani.


Ama bununla ben yine Crispr gen mühendisliğiyle genetiği değiştirilmiş bir embriyoyu aynı kefede tutmam.


Sebebi de şu arkadaşlar.


Şimdi, eee, Crispr'la bir geni sildiğinizde embriyo düzeyinde, eee, bu genin yetişkin bir yaşta hangi işleve sahip olduğunu şu an biliyor olabiliriz.


Eee, bu kadar bilimsel veriyle yap-a-yapılan deneylerle biliyor olabiliriz.


Ama halen bilim, biyoloji, eee, yeteri kadar, eee, insanda veya diğer canlılardaki genetik elementlerin, ye-- ee, yumurtadayken, çocukken, doğmamış iken, eee, yetişkinken, eee, ergenlikte iken, yaşlıyken.


Yani bir geni şöyle a--, eee, konuşmamızın en başında ne demiştik?


Öyle bir kitap düşünün ki sayfaların anlamı sürekli değişiyor.


Ve yine öyle bir kitap düşünün ki bu sayfaların anlamı zamandan zamana göre de değişiyor.


Yani, eee, Doktor He'nin, Çinli bilim insanının CCR5 geninin silmesinin ve HIV'ye karşı o çocukları dirençli hale getirmesinin bir istenmeyen sebebi de şuydu.


Şu anki CCR5 genini silmek, ee, çok da tehlikeli bir sonuca yol açmıyor.


Çünkü doğal olarak mutasyonlu süper insanlar Avrupa toplumunda yüzde iki oranında var.


Zaten Doktor He de tamamen bunu taklit etmişti.


Ama bu CCR5 geninin embriyo düzeyinde, daha bebek doğarken, ergen iken, yetişkin iken hangi daha farklı mekanizmalara etki edip etmeyeceğini daha bilmiyorduk.


Eee, bu sebeple bunu bir de vücudumuzdaki yirmi beş bin tane gene ve bu yirmi beş bin tane genin yaklaşık yüz yirmi bin tane farklı protein sonucunu düşündüğümüzde, siz tek bir nokta mutasyonu dahi Crispr'la yaparsanız bunu, eee, Einstein vari sadece üç boyutlu olarak düşünmeyin.


Zaman boyutunu da kattığınızda- Dört boyutlu olduğunu.


-dört boyutlu olarak düşündüğünüzde neye tekabül edeceğini bilmeniz çok mümkün değil arkadaşlar.


Kaotik bir evrende yaşıyoruz, işte bunun için elbette buradan kaliteli spermin seçilmesi, kaliteli yumurtanın seçilmesi ve bir bakıma siz genetik seçilmiş ya da genetiği değiştirilmiş bir bebeği dünyaya getiriyorsunuz.


Her ne kadar modifiye etmeseniz de.


Ama yine de ben bunu Crispr'la, eee, tek bir harfin bile değiştirilmesiyle aynı kefeye, eee, koyamam.


Çünkü, eee, bilemeyeceğimiz kadar birçok farklı zincirleme reaksiyonun, eee, başlamasını tetikleyebiliriz.


Tabii ki ben zaten- Şöyle bir örnek de vereyim.


Eee, vücudumuzda onlarca farklı doku ve hücre var.


Ve hatta hatta gün geçmiyor ki vücut içerisinde yeni organlar isimlendirilmesin ya da bulunmasın.


Çok küçük organlar oluyor farklı işlevlerde.


Şöyle düşünün siz Crispr'ı daha tek bir hücreyken modifiye ettiğinizde şu an insan vücudunda, eee, yüz elli trilyon tane hücre var.


Yani yaptığınız tek nokta mutasyonun yüz elli trilyon tane hücrede, eee, yani yüz elli trilyon tane farklı kitap olarak düşünün.


Eee, bunu okuyabilmek şu anki bilim ve teknolojiyle çok mümkün değil.


Böyle bir veri depolandığında, toplandığında inanıyorum ki on, on beş sene sonra böyle olacak.


Bu sefer, eee, Crispr reçetesi yazan, eee-Algoritmalar olacak işte senin dediğin tüp bebek merkezlerinde.


Bu sefer anlayacağız ki hangi modifikasyonları daha güvenilir yapabiliriz veya yapamayız.


Benim burada bir anlamda yapmak istediğim o etik konusunu tam anlamıyla bir öğrenebilmek.


Bir de küçük- Aslında Crispr etiği zorladı.


Yani şimdiye kadarki etiksel algıyla bundan sonra, yani dün şöyle bir tweet attım.


Biraz farklı bir fikir ama.


Ya Covid'den dolayı üç buçuk milyon insan öldü.


Bu haftaya kadar, yani geçtiğimiz hafta dört uçak düştü, yüzden fazla insan öldü.


Toplumun bir tepkisi yok.


Yani o kadar duyarsızlaştık ya da o kadar garip geliyor ki bilmiyorum.


Bunun ismini koyamıyorum.


Crispr da böyle.


Yani nasıl bir sonucun ortaya çıkabileceğinin ismini koyamadığımız için etiksel algı da etiğe bakışımız da bundan sonra değişecek.


Evet, küçük bir beyin jimnastiği yapmış olduk burada bir anlamda.


Şimdi hocam, bir anlamda baştan beri Crispr'ın ne kadar potansiyel barındırdığından ve pek çok şeyin de kapısını açabileceğinden konuşuyoruz.


Elbette ki aralarda bilmediğimizden dolayı çeşitli başlıkların da bir anlamda potansiyel tehdit oluşturabileceğinden de söz ediyoruz.


Şimdi buradaki sorumda da aslında o potansiyel tehditleri biraz daha açmak yatıyor.


Nedir diye soracak olursanız soruma, pek çok açıdan genetikte çığır açan Crispr Cas9 yönteminin bir anlamda zayıf, eksik ya da tahmin edilemeyen majör yönleri nelerdir?


Yani Akın en büyük tehdit bu.


Karşımızdaki diyebileceğiniz şeyler nelerdir?


Tabii şu ana kadar yapılan çalışmalarda Crispr sistemi de tabii ki mükemmel çalışmıyor.


Tabii ki mükemmel çalışmamasının bile belki de varyasyon oluşturma gibi bir amacı olabilir.


Yani bunu böyle bir parantez içerisine koyayım.


İstenmeyen mutasyon dediğimiz off target dediğimiz bir etki var ki, bu etki hedeflediğiniz DNA bölgesinin dışında başka bölgelerde de mutasyon oluşturabilme olasılığını ortaya çıkartıyor.


Dolayısıyla Crispr sistemini biz laboratuvar ortamında her ne kadar kontrol ediyor olduğumuzu düşünsek de üç milyar harflik bir DNA dizilimi içerisinde ki biz laboratuvarda deney yaparken bir hücre üzerinde deney yapmıyoruz.


Binlerce hücre üzerinde deney yapıyoruz.


Binler çarpı üç milyar diye düşündüğünüzde bu kat kat artıyor.


Dolayısıyla Crispr sisteminin hedefinizin dışında başka yerlerde mutasyon oluşturması içten bile değil.


Bunun için birçok farklı çalışma yapılıyor.


Ve şunu da söyleyeyim.


Amerika'nın savunma kurumu DARPA muhtemelen herkes DARPA ismini duymuştur.


Savunma Kurumu yani silahlar üreten savunma sistemleri üreten kurum 2017 yılından beri on milyonlarca dolar proje bütçesi açtı.


Ne için açtı?


Crispr'ın bu istenmeyen mutasyonlarının kontrol edilebilmesi için ve bunu geliştiren bilim insanlarına proje desteği verebilmek için.


Çünkü bu alan o kadar potansiyel ki 1970'lerde Amerika-Rusya Soğuk Savaşı gibi.


İşte acaba hangi ülke uzaya çıkacak, Ay'a ayak basacak?


Şimdi aynı durum.


Acaba hangi ülke gözle görülmeyen bir hücrenin üstüne inecek ve genetiğini daha kolay değiştirecek?


Milyarlarca dolarlık bir alana hakim olacak.


Aynı Soğuk Savaş şu an Çin, Amerika, Rusya, Avrupa arasında devam ediyor.


Biz yine biraz daha böyle tartışan bir alanda kaldık yine.


Bu sebeple Crispr'ın bu istenmeyen mutasyon oluşturma etkisi şu an herkesin korktuğu yönlerden biri.


Ama bunun üstesinden gelen birçok farklı modifiye edilmiş, hani modifiye edilmiş arabalar gibi modifiye Crispr araçları var.


Bu istenmeyen mutasyon etkisini yüzlerce kat azaltan veya neredeyse sıfıra indiren yöntemler de geliştiriliyor.


Ve bu çok da üstünden gelinmeyecek sistemler değil.


Teşekkürlerimi iletiyorum yine size.


Şimdi son iki sorumuza geldik.


Bu son iki sorumda ise artık biraz daha hem eğer ki varsa verilerden hem de ağırlıklı olarak düşünsel bir şekilde ilerlemek istiyorum.


Biraz artık hocamızın da zihnine daha fazla yer vermek istiyorum.


Şimdi kullanımı, elde edilişi nispeten bize kolay olarak lanse edildi ve ben de zannediyorum ki bir anlamda bu fikir eğer ki geçmiş yıllarda farklı medeniyetlerin elinde olsaydı, farklı devletlerin ve farklı kişilerin elinde olsalardı.


O az önceden beri söylüyoruz ya, işte bir hücreye girip onu bir anlamda en üst yapmak ve bunu en üst yaparsan o kişi de, yani insan da en üst olur ve biz ona süper insan deriz kabaca.


Şimdi eski dönemlerde bu fikir kabul edilseydi süper insan oluşturmak isteyen pek çok devlet adamı oldu zamanında pek çok ülke oldu vesaire vesaire.


O dönemlerin yani yaklaşık yüz yüz elli sene öncesinde o dönemlerin böyle bir ne derler, teknoloji geriliğinde günümüze nazaran.


Crispr'ı üretmeleri veya kullanmaları söz konusu olabilir miydi?


Yoksa Crispr otomatikman günümüz teknolojisine bağımlı bir yöntem mi?


Bunu sizden öğrenmek istiyorum.


Eee, şöyle söyleyebilirim.


Günümüz teknolojisine şöyle bağımlı.


Biz DNA okuyabilme teknolojilerine sahip olmasaydık CRISPR'i bu kadar kolay ortaya çıkartabilmemizin imkânı yoktu.


Hatta şöyle bir örnek vereyim.


Francisco Mojica, yani CRISPR'i ilk keşfeden bilim insanı.


CRISPR sisteminin nasıl çalıştığını, yani bakterilerin virüslere karşı bir savunma mekanizması olup olmadığını anlamak için uzun yıllar çalıştı.


Ve o ana kadar bilgisayar ve veritabanları gelişmemişti.


Bizim çok kullandığımız bir bioinformatik araç var.


Şu an bütün dünya tarafından kullanılıyor.


Blast dediğimiz, bütün canlıların genetik elementini dizileyen ve hemen benzerliğini küçük bir DNA dizisi kafanızdan yazın.


Bunun hangi canlı içerisinde bulunup bulunmadığını size hemen ortaya çıkartabilir.


İşte Francisco Mojica bunun aynısını yani CRISPR'ı dizilerini keşfettikten sonra daha Blast'ın ilk versiyonlarını düşünün.


Veri tabanı çok gelişmemiş, çok fazla bir DNA dizilimi yok.


Buraya bakterinin bu CRISPR bölgesini koyuyor ve hiçbir şey bulmuyor-- bulmuyor.


O ana kadar CRISPR'ın ne işe yaradığıyla da ilgili bir fikri yoktu.


Ama bundan, yani 1993'ten yaklaşık beş on yıl sonra Blast sisteminde veritabanı da geliştirilteten ve Blast sistemine virüslerin genom dizilimi de eklendikten sonra hatta kendisi canı sıkılıyor, gidiyor laboratuvarda oturuyor.


Kendisi de şöyle anlatıyor.


İ-i-İspanya'da o an ekonomi çok kötüydü.


Eee, ben, ee, laboratuvarda deney yapmak yerine daha ucuz bir yöntem olarak bioinformaytiği seçtim.


Çünkü sadece bilgisayar başında yapıyorsunuz.


O an canı sıkılıyor.


Yine CRISPR sistemini alıyor.


Blastla bu kez koyuyor.


Bu sefer bingo.


Teker teker virüs parçaları, virüs gen dizilimleri olduğunu ortaya çıkartıyor.


Dolayısıyla veritabanı gelişmeden, gen dizilimleri ortaya çıkmadan ve dizilime teknolojileri hızlanmadan biz CRISPR'ın ne işe yaradığını uzun yıllar boyunca bilemeyecektik.


Eee, bu sadece işin en baş tarafı.


Ama diğer taraftan şöyle yaklaşırsak, bu sistemi eğer yüzyıl önce, yüz elli yıl önce bilen insanlar olsaydı-- ki eee, bunu az önce senin dediğin gibi yapay seçilimle yapmaya çalışan birçok farklı uçuk kaçık insan oldu.


Eee, hatta şöyle şeyler de vardı yüz yüz elli yıl önce.


İşte mısırları, bitkileri, tarımsal bitkileri işte soğuğa karşı dayanıklı olsun diye binlerce ton bitkiyi alıp kutuplarda toprağa gömdüler.


Eee, sonra topraktan çıkardıklarında neyi bekliyorlardı?


İşte toprakta soğuğa karşı dirençli olur.


E tabii burada genetik dizilimin nasıl bir şey olduğunu bilselerdi böyle yapmazlardı.


Hepsi daha sonra bozuldu, çürüdü ve o an kıtlık yaşanmıştı o toplumda.


Aynı toplum bu sefer orada üstün ırk oluşturma ya da süper insan- Öjeni.


Eee, artık ismini vermiyordum da öjeni de yapmaya çalışıyordu.


Eğer CRISPR sistemi olsaydı muhtemelen, eee, bu sistemi birçok farklı amaç için, ee, kullanabilirlerdi.


Eee, çünkü bu sistemler her ne kadar insan yararına kullanılabilse de kötü insanların ya da kötü yerlerin etkisi altında, ee, istenmeyen, ee, yöntemler için de, ee, kullanılabileceğine inanıyorum.


Dolayısıyla yüz yüz elli yıl önce, ee, hiçbir, ee, denetleyici ülkenin ya da bir global sistemin olmadığı bir yerde iyi ki de yoktu yani CRISPR sistemi.


Şimdi sıra geldi son sorumuza.


Bu da yine nispeten düşünsel bir soru.


Onda da şeyi konuşmak istiyorum.


Biraz önce siz de söylediniz ya biyoçeşitlilik.


Biyoçeşitlilik aslında evrimin en önemli mekanizmalarından bir tanesi mutasyonlar.


Ve mutasyonlar otomatikman çeşitliliğin bir anlamda önünü açan, ee, olaylar.


Şimdi hal böyle olunca CRISPR Cas9 yöntemi bir anlamda bu zararlı mutasyonların ağırlıklı olarak önüne geçebileceğini düşünüyoruz.


Ve şu perspektifi yine sizlere sunmak isterim.


Hani zamanında denir, hatta günümüzde de denir.


İnsan çevresel stresleri artık, ee, yönetebildiği için bir anlamda üstesinden gelebildiği için doğal evriminin bir anlamda müdahalesini olabildiğince azalttı.


Artık kendi kendine farklı bir evrimsel sürece girdiği gibi bir şeyler söylenmekte.


Doğal evrimin tam anlamıyla durması söz konusu değil.


Fakat CRISPR Cas9 yöntemiyle buna bir anlamda çok daha kuvvetli bir şekilde sarıldı.


Yani çok daha kuvvetli bir şekilde artık evrimine yön verebilecek seviyeye geldi.


Sizin bu konu hakkındaki düşünceleriniz nedir?


Gerçekten de insan artık, ee, doğal bir süreçten yavaş yavaş çıkmaya başladı mı?


Bu konuda düşüncelerinizi merak edip akabinde programı kapatmak istiyorum.


Bence, eee, biz, ee, çok kolay her şeyi normalleştiriyorduk.


Ya da elli yıl, yüz yıl önce ya da, ee, asırlar önce yaşanan işte kara veba gibi milyonlarca insanın öldüğü...


Tabii o zaman işte antibiyotikler de yoktu, yeni nesil ilaçlar da yoktu, milyonlarca insan ölüyordu.


Biz bunları duyduğumuzda ya da okuduğumuzda o anki insanlara üzülürdük.


Keşke şu zamanda yaşasalardı diye.


Eee, bu sorunu-Evet derdim ama şu an covid pandemisi gibi bir dönemdeyiz.


Yine insanların her şeye karşı savunmasız olabileceğini bir kez daha gördük.


Ve ben bunun yıllarca sürekli tekrarlanacağına da inanıyorum.


Ama diğer taraftan öyle bir ana geldik de şimdi CRISPR sistemiyle etrafımızdaki virüsler, bakteriler veya diğer birçok canlılara karşı insan vücudu hatta canlıları geçtim artık UV'ye karşı-- Çünkü yavaş yavaş global ısınma oluyor.


Ultraviolet ışınları çok geliyor.


Acaba UV ye karşı daha dirençli bir deri mi yapalım gibi.


Aslında biraz daha insanlar bilmiyorum bu onay verilecek mi ya da böyle bir devir olacağını çok merak ediyorum.


Ama insanoğlunun bundan sonraki devirlerde de karşılaşabileceği işte covid ya da Corona virüs yirmi üç, yirmi dört, yirmi beş gibi pandemilere karşı bu sefer kendi genetiğini değiştireceğine de değiştirebileceğine de inanıyorum.


Çünkü şu an bilim insanları mağaralarda daha yarasaların üstünde birçok farklı Corona virüs genomlarını araştırıyorlar ve bunların hangilerinin insana bulaşabileceğini şimdiden makaleye çeviriyorlar.


İki bin on beş yılında da böyle bir makale yayınlanmıştı.


İşte bu Corona virüs tipi yarasadan insana geçebilir diye.


Bunlardan biri belki de Sars-cov-2 olarak bize bulaştı.


Dolayısıyla CRISPR sistemi normal bilimsel araştırmalarla birlikte artık vücudumuzda belki genetik mühendislikler yaparak önümüzdeki yıllarda yakalanabileceklerimiz, ismini dahi şu an koymadığımız hastalıklara karşı dirençli olmamızı veya istediğimiz diğer özellikler.


Yani şu an Elon Musk Neuralink'i başlattı.


Artık düşünceleri kodlayabiliyoruz.


Düşünceleri elimizi hareket ettirmeden bilgisayarlara aktarabiliyoruz.


Bunun hem de CRISPR ile birleştirildiğinde ya da genetik mühendislikle birleştirildiğinde önümüzdeki yıllarda gerçekten daha farklı insanların ortaya çıkacağına inanıyorum.


Bugün bir araştırma vardı artık global ısınmayla birlikte insanların vücudu kısalmaya başladı gibi.


Bence biz sürekli zaten değişmeye devam edeceğiz.


Hem dünya değişiyor hem de yaşantımız da değişiyor.


Artık çok fazla yürümüyoruz.


Çok fazla hareket etmiyoruz.


Onun için hatta bazı algoritmalar var, insanların yüz yıl sonra nasıl bir şekil-şekilde görüneceği- Şekli şemali olacağı, aynen.


Dolayısıyla biz sürekli değişmeye, adapte olmaya devam edeceğiz.


Bu adaptasyondan korkmuyorum da buna bir de CRISPR gibi gen mühendisiyle işte şunu da yapalım, bunu da yapalım gibi, şu an öcü dediğimiz ama bize on sene sonra belki de bazı kapıların önünde sıraya geçip hadi bize de yap, hadi bize de yap diyebileceğimiz bir devir gelecek mi kuşkuyla bekliyorum yani.


Peki hocam bu muazzam sohbet için size çok ama çok teşekkür ederim.


Bir anlamda günümüzde yeni yeni adımları atılan, potansiyelleri yeni yeni fark edilen bir yöntemin CRISPR-Cas9 yönteminin bugün bu yöntem hakkında bilgileri bizlerle buluşturdunuz.


Sevgili izleyenlerimiz ve dinleyenlerimiz ile buluşturdunuz.


Bu yüzden size çok teşekkür ediyorum.


Kapanışa geçmeden önce ise bugünle alakalı son sözlerinizi sizden dinlemek isterim.


Ben çok teşekkür ederim sevgili Akın.


Bütün dinleyicilerimize ve izleyicilerimize de teşekkür ederim sonuna kadar izledikleri için.


Yaşam detaylarda gizlidir diye bir mottom var ve bu detayları anlamak sizi korkmaktan öte sevmeye götürür arkadaşlar.


Ben ne kadar çok moleküler dünyayı sevdiysem, biliyorsam o kadar daha çok sevdim.


Ürkmüyor değilim.


Ürküyorum ama bazen bu sistemi kullanabilmek de aslında insanların hayatını kurtarabilmek, yaşam kalitesini artırabilmek ve gerçekten nasıl bir dünyada yaşadığımızın farkına varabilmek için çok önemli.


Crispr sistemi sadece bu kadar çok fazla mekanizma içinde birçok farklı mekanizma şu an keşfedilmemiş doğada bekliyor.


Bunlardan sadece bir tanesi.


Biz bunu amaç olarak değil araç olarak kullanıyoruz.


Ve bu aracın insanlığı nasıl şekillendireceğini hep beraber izleyerek göreceğiz.


Teşekkür ediyorum kapanış konuşmanız için.


Hocam, bugün bizlere eşlik ettiğiniz için çok ama çok teşekkürler.


Yepyeni konularda yepyeni konu başlıklarıyla yeniden bizlerle beraber olmanız dileğiyle...


Şimdilik size çok teşekkürümü ediyorum ve kapanış konuşmamı yapmak üzere size Allaha ısmarladık diliyorum.


Evet değerli arkadaşlar, değerli dinleyenler ve değerli izleyenler.


Bugün Popular Science Türkiye ailesinde sizlerin karşısında yepyeni ve bir anlamda potansiyeli çok yüksek olan bir yöntemden bahsettik.


CRISPR yönteminden bahsettik.


Sevgili Cihan Taştan hocam bizlerle beraberdi.


Umarım ki CRISPR sizleri de büyülemiştir.


Umarım ki CRISPR'ın açacağı kapılar sizlerde bir farkındalık yaratmıştır.


Bilmediğimiz çok yönü var ama gelecek bir anlamda bizlerin elinde onları da aydınlatmak bizlerin ellerinde.


Umarım ki gelecekte yepyeni teknolojiler, CRISPR gibi yepyeni bir anlamda yöntemler bizleri bekler ve bunların belki de üreticisi veya tasarlayanları sizlerin arasından bizlerin arasından birileri olur.


Tekrardan bizleri dinlediğiniz için, izlediğiniz için çok ama çok teşekkür ediyorum.


Kendinize çok iyi bakın.


Bitcoin'in çıkmasıyla birlikte hayatımıza giriş yapan blok zincir teknolojisi aslında bir haypten fazlası.


Ekosistemin en kritik oyuncuları da yazılım geliştiricileri.


Web2 dünyasından Web3 dünyasına bir yazılım geliştiricisi olarak nasıl geçiş yapılacağını, blokzincir geliştiricisi olarak çalışan Orkun Kılıç ile konuşuyoruz.


Orkun ile Web2'den Web3'e nasıl geçiş yapabiliriz, hangi teknolojileri öğrenmemiz gerekir ve ne tür projelere odaklanmalıyız gibi birçok konuyu irdeledik.


Web3 dünyasında yazılım geliştiricisi olarak neler yapabilirim diye düşünüyorsanız, bu bölüm tam sizlik.


Keyifli dinlemeler.


Hoş geldin Orkun.


Şimdi çok hype bir olan bir konu.


Çok ilgi çeken de bir konu.


Ve gerçekten hani bunu biraz daha somut bir şekilde ele tutulur bir şekilde ele almak istiyorum.


Konumuz da zaten bu bölümün title'ını görüp de geldiler ama konumuz blockchain geliştiriciliği.


Web3, kripto, blockchain ne dersen de farklı farklı isimleri var.


Özellikle hani kripto ile hayatımızda çok büyük bir yer edinen işte altcoinler, bitcoin, ethereum vesaire filan falan bir süre herkesin zamanını ve aklını alan bir konuydu.


Şimdi o biraz duruldu.


Ama bu işin arkasında gerçekten bir sektör var, bir endüstri var.


O yüzden aslında bunun bir geliştiriciliği de var.


O yüzden aslında hani şu an sen blockchain geliştiriciliği yapan birisin ve bizim sektördeki hani nadir bu işi aktif olarak yapan ve uzun süredir yapan kişilerden birisin.


O yüzden hani bunu seninle konuşmak benim için çok büyük keyif.


Hem senin kişisel yolculuğunu merak ediyorum.


Yani buralara nasıl geldin hem de genel hani blockchain geliştiriciliği ne demek onu biraz konuşuruz deyip aslında sana şeyi sorayım.


Yani şimdi sen blockchain ile başlamadın yazılama.


İlk başlarda neler yapıyordun da hani Web2 diyeceğimiz aslında hani normal internet mi diyeyim artık geliştiriciliği yapıyordun.


İlk başta nasıl başladın yazılım geliştiriciliği işine?


İlk başta yazılım geliştiriciliği benim aslında temelleri liseye dayanıyor.


Lisenin başında böyle bir C kitabı alıp işte orada klasik böyle bir şey oku inputtan sonra beşle çarp output ver.


Yok hesap makinesi yap gibi şeylerle başladım aslında.


Sonra lisenin sonlarına doğru, hatta ortalarında birazcık web development'a sarmaya başladım.


Çünkü çok interaktif şeyler yetmemeye başladı.


İşte bir şeyleri database'e kaydedeyim, persistent olsun gibi şeyleri çok fazla düşünüyordum.


Sonra web developmentla tanıştım.


Lisede çok amatör böyle 2000'lerdeki web sayfalarına benzeyen formlar yapıyordum aslında.


Sonra üniversiteye geçişimde işte hazırlık dönemi vesaire derken çok boş kaldım.


Dedim ki ben madem bu iş benim mesleğim olacak, hızlıca başlayayım, okulu beklemeyeyim gibi full stack development eğitimleri alıyordum sürekli.


İşte YouTube'dan, Udemy'den, diğer kaynaklardan.


Bu eğitimlerden sonra biraz daha pratik kazanmaya başladım.


Ufak tefek projeler yapıyordum.


Sonra sektöre zaten girdim.


Part time olarak başladım ilk başta.


Front end development, back end development, full stack development.


Öyle hem freelance işler yapıyordum hem de ufak tefek proje bazlı çalıştığım şirketler vardı.


Aslında web development yapıyordum tamamen yani.


Hangi teknolojileri kullanıyordun, hangi dil, frameworkler vesaire?


Lisede başladığımda PHP, HTML, CSS böyle klasik o stack ile başlamıştım.


Sonra üniversitede biraz daha ciddiye alınca tamamen JavaScript'e geçtim.


js, front end'te React.


O klasik MERN dediğimiz işte MongoDB, Express, React, Node.


js'te yine başladım.


Ve onunla devam ediyordum developmenta.


İşte ta ki Web3'e böyle ufak tefek girmeye başlayana kadar.


Yani ilk ne zaman denk geldin?


Bitcoin'le mi denk geldin yoksa başka bir şeyle mi?


Aslında bitcoin işte sürekli konuşuluyordu vesaire ama benim çok ciddiye aldığım veya üstüne düşündüğüm bir konu değildi.


Ne olduğunu da bilmiyordum çünkü.


Sadece dijital bir kripto para.


Bu kadar yani başka bir bilgim yoktu.


Sonra ben aslında uçurtma projesiyle Web3'e biraz dahil oldum.


Uçurtma projesinin ilk dönem bursiyerlerindendenim ben.


O yüzden bir cüzdan açtık o sırada.


Cüzdanlarımız on-chain'den burslarımız geliyordu ve biz onu tekrar bankada hesabımıza çekiyorduk.


Bu sayede biraz aslında kripto para ne, bu network ne?


Ufak tefek anlamaya ve araştırmaya başlamıştım.


Bilmeyenler için uçurtma projesini biraz anlatabilir misin?


Uçurtma projesi yanılmıyorsam 2019'da başladı faaliyetlerine.


Aslında on-chain üzerinden aracı kurum olmadan, kesintiler olmadan öğrencilere burs vermenizi sağlayan bir platform.


Ben başladığımda işte yirmi, yirmi beş öğrenciyle başlamıştı.


Pilot olarak Boğaziçi Üniversitesi vardı sanırım.


Ben de o bursiyerlerden birisiydim.


Müzik eğitimim için burs alıyordum.


Pandemi dönemiydi.


Hem müzik eğitime devam ediyordum hem de o sırada blockchain'e başlamıştım.


İşte Ethereum'un white paper'ını okudum.


Bitcoin'in white paper'ını okudum.


Çok anlamıyordum tabii ki ama başlangıcım o şekilde oldu.


Burası development öncesi kısım.


Developmente başlayışım freelance projelerle oldu.


Ben işte web development yaparken bana proje geldi.


Bir NFT marketplace yapıyorlardı globalde.


İşte front end kısmına yardım gerekiyor diye.


Sonra bana dediler ki işte MetaMask indir.


Okey, ben mobilde başka bir cüzdan kullanıyordum.


Tamam, MetaMask indirdik, sonra testnet ekle.


İşte şöyle ekleyeceksin.


Şimdi biz sana para atacağız.


Bir geldi işte bilmem kaç yüz BNB.


Oha diyorum, bu ne kadar büyük bir para!


Niye attılar bunu bana bu parayı gibi böyle bir panikle başladım yani.


Meğer testnet o yüzden testnetmiş gibi.


Bu şekilde Web3 developmenta aslında frontendden başladım.


Cüzdan integration vesaire yapmadım ama cüzdanla çalışarak işte UI development yaptım.


Bundan sonra başka buna benzer bir proje daha geldi.


Ve dedim ki tamam, benim bunu artık öğrenmem lazım.


Yani bu şekilde olmuyor.


Çünkü bu alanda gidiyorum.


Güzel projeler var, çok zevkli projeler var ama arkada nasıl çalıştığını bilmiyorum.


Yani cüzdan var, para veriyor cüzdana.


Sonra bir anda database düşmüş gibi yeni bir NFT'si oluyor kişinin.


Bu biraz garip gelmişti bana.


Yani bir backend olmadan nasıl oluyor bunlar gibi.


O zaman dedim ki ben bunu öğreneyim.


Web3'e girişim tamamen böyle oldu aslında.


O zaman, orada senin için kritik şey şey miydi yani backend olmadan bunlar nasıl oluyor sorusu muydu?


Aynen böyle bir ödeme sistemi var.


Ama işte klasik Türkiye'de kullanılan diğer ödeme sistemleri gibi değil.


Cüzdanından işte dolar equivalent olan bir parayı atıyorsun ve karşılığında bir item satın alıyorsun aslında.


Bunun nasıl olduğunu anlayamamıştım.


Bir ödeme sistemi yok.


Biz o itemi asla backende göndermiyoruz.


Nereden biliyor kullanıcının o iteme sahip olduğunu gibi sorular vardı aklımda.


Aslında backend dediğimiz şey tamamen blockchain altyapısıymış o zaman.


Tamamen olmasa bile çok büyük bir kısım blockchain altyapısıymış.


Ben bunu öğrenmeye başlamıştım o zamanlar.


Peki ondan sonra nasıl öğrendin?


Yani o öğrenme yolculuğun nasıldı?


Ondan sonra kafayı takınca bu işe biraz okumaya başladım.


Direkt böyle Ethereum dökümantasyonundan, Ethereum ne, Blockchain ne, Ethereum Virtual Machine ne gibi kavramlarda böyle çok temel kavramlardan başladım.


Programlamasına hiç girmiyordum.


Sadece okuyordum.


Sonra önüme bir staj çıktı, bir fintech şirketinde.


Fintech yani fintech hoşuma gitmeye başlamıştı.


Böyle blockchain birazcık bilince fintech de güzel bir alan.


Önceden hiç düşünmediğim bir alandı.


Şansıma onlar da blockchain ile biraz shift etmek istiyorlardı.


Product'larının bir kısmında blockchain altyapısı kullanmak istiyorlardı.


Bana assignment gibi aslında stajda olduğu için işte sen şunu öğren, bunu öğren, şu ERC'leri öğren, şu networkleri öğren gibi şeyler geliyordu.


Ben de onların üstünden öğrenmeye başladım.


Sonra işte NFT kontratları ne, kontrat ne?


Bir program aslında yani kodunu okuyorum.


Bu bildiğim bir program ama sadece biraz daha garip bir syntax'i, garip bir dille yazılmış.


Sonra Solidity öğrenmeye başladım.


Orada zaten işte klasik kaynaklar var.


Youtube'da birkaç kurs var.


Aynı zamanda Kripto Zombies Olması Lazım bir oyun var.


Böyle internette hem oynayıp hem kod yazdığım bir oyun aslında.


Onu yaparak başladım.


Solidity sadece smart contract kısmı aslında bu işin.


Ama ilk programlamaya girişim o şekilde oldu.


Ondan sonra zaten devamında web development olduğu için hepsi birleşince aslında full stack ve full stack blockchain development olmuş oluyor.


Devamında web development olduğu kısmını biraz açabilir misin?


Ya blockchain birden fazla komponenti olan bir yer.


Multidisipliner olması demiyorum ama teknik anlamda da birden fazla komponenti olan bir yer.


Tek başına bir smart contract yazsanız, bunu Ethereum'a deploy etseniz, onunla interact olmayan bir wallet olmadıkça, onunla interactiona giremeyen bir arayüz olmadıkça bunu neredeyse kimse kullanmayacak.


Arayüz dediğimiz şey zaten klasik web2'de yaptığımız UI.


Wallet dediğimiz sistemler zaten işte encryption'larla çalışan, aslında güvenli kasalar diyebiliriz.


Bunlar da sonuçta içinde kriptografi olan bir web2 API.


Bunların hepsi bir araya geldiği zaman hem web development'i işin içine alıyorsun, hem biraz smart contract işin içine alıyorsun.


O yüzden webden ayrılamayan bir konu blockchain.


Teknoloji olarak da aslında öyle değil mi?


Yani kesinlikle.


Bir de yani yanlışsam düzelt, JavaScript de bu dünyada mesela çok kullanılan bir teknoloji diye anlıyorum.


Ya çok daha böyle development'ın yeni aşamalarındayız.


Sonuçta blockchain de, yani Ethereum programlanması 2015-2016'dan beri yapılıyor ve yani çok diğer sektörlere bakılırsa çok çok yeni bir alan bu alan.


O yüzden tooling en çok kullanılan dillerde daha çok gelişmiş.


Zaten frontend de JavaScript kullanıyor herkes.


Smart kontratları Solidity ile yazıyoruz.


Bütün tooling'i de JavaScript ile yapmışlar aslında.


İşte Hardhat, Ganache, Truffle bu gibi toolların hepsi JavaScript tabanlı.


Çok kolay bir şekilde smart kontratla, blockchain ile etkileşime girebileceğin library'ler.


Bunun dışında Python'la vesaire yazılanları da var ama daha temelinde en çok kullanılan JavaScript olduğu için bu alanda evet, JavaScript çok yaygın ve aslında kitaphanelerin bir çoğu JavaScript tabanlı.


Yani zaten bu işin çok fazla bir backendi yok.


Daha çok frontendi var.


Frontende de zaten JavaScript bolcana kullanıyoruz.


O yüzden ayrıca bir katman yazmaya gerek yok.


Direkt blockchain ile konuşmak için JavaScript kullanılmalı gibi bir yere gelmiş- Frontendde blockchain ile konuşmamız gerekiyor.


Frontendde JavaScript yazıyoruz.


O zaman blockchain librariesinde JavaScript ile yazsak yeterli.


Aslında böyle başlamış yolculuk yani.


Ama Solidity ile veya JavaScript ile sınırlandırmak blockchain'i çok da doğru değil.


Çünkü Solidity sadece aslında Ethereum Virtual Machine tabanlı blockchainler için yazdığımız programlama dili.


Onda blockchain üzerinde hem smart contract için hem core için zaten kullanılan programlama dilleri fazla sayıda.


Yani sadece Solidity ile limitleyemeyiz bunu.


Ya benim duyduğum C, Rust falan hani bunlar da kullanılıyor diyebiliyorum web3 dünyasında.


Ama Ethereum smart contract için değil, başka şeyler için mi?


Örneğin bir Solana'da bir smart kontrat yazmak istiyorsanız, Rust'la yazmanız gerekiyor.


Eğer bir Cosmos App Chain yazmak istiyorsanız, Go'yla Cosmos SDK ve Go'yla yazmanız gerekiyor.


İşte Aptos TV gibi yeni platformlar var, yeni layer 1'lar var.


Bunların üstünde development yapmak için Move denilen Rust'tan inspire olmuş bir dilleri var.


Onu öğrenmeniz gerekiyor.


Ama temelde bunlar yani sonuçta programlama dili ve programlama dilleri birer aracı.


Önemli olan blockchain'in aşağı context'te nasıl çalıştığını anlamak.


Onu anladıktan sonra dilin çok bir önemi yok.


Ama yaygınlık olarak evet Solidity zaten en yaygını ve en fazla parasal değer tutan üstünde.


Peki ya geliştirme tarafında senin için mesela en büyük paradigma değişikliği ne oldu?


Yani web development'tan blockchain'e geçtiğinde, böyle hani bir şeyi fark ettiğinde, ya bu çok gerçekten garip, yani hani garip derken farklı, yani kötü anlamda da değil farklı.


Yani benim alışık olduğum- Çoğu şey farklı aslında ya.


Böyle yani dediğin gibi alışık olduğun şeyler yok smart contract developmentta.


Ben ilk başladığım işte bir kod yazıyoruz.


Her şey fonksiyonlardan ibaret.


Fonksiyon dışında bir şey yazamıyorum.


Yani state değişkenleri vesaire var.


Ama böyle onu kendim lokalimde execute edemedim bir türlü.


Compile ediyorum, compile olmuş şeyi çalıştıramıyorum lokalimde, işte ekrana bir şeyler yazdıramıyorum.


Bunların hepsi aslında senin yazdığın smart kontratın blockchain üzerinde çalışan bir kod olması.


Senin bilgisayarında çalışması için tasarlanmamış.


Yani bir C gibi compile edip sonra çalıştırabileceğin bir program değil bu.


Compile edip blockchain'e yükleyebileceğin ve EVM'nin bu programı çalıştırabileceği anlamına geliyor.


EVM de zaten şu andaki Ethereum node'ları ya da EVM tabanlı diğer blockchainlerin node'ları anlamına geliyor.


Testnette'te falan da mı çalıştı- Çalıştırabiliyorsun ama yine de bu testnet, mainnet işte kodunu bir yere deploy etme kavramı normal web development'tan çok daha farklı.


Yani bunu lokalde direkt çalıştırabiliyorsun bilgisayar üzerinde.


Her şeyi lokalde yapıyorsun, sonra deployment yapıyorsun.


Burada test için lokal toolları öğrenmen biraz zaman aldı.


Yani işte bu az önce bahsettiğim Ganache gibi toollar vesaire aslında lokalde bir blockchain mock'lamanı sağlıyor.


Bu yüzden lokalde de çalıştırabiliyorsun ama ilk başlangıçta bunları anlamak biraz zor.


Bu konsept farklılığını.


Bana farklı gelen en büyük şey buydu aslında.


Aslında seninle daha önce konuştuğumuzda da hani konuştuğumuz bir şey konusu vardı.


Yani ürün geliştirme bakış açısı da daha oluşmadı aslında.


Yani yeni yeni oluşuyor belki blockchain dünyasında.


Tam demin dediğinle aslında örtüşüyor yani daha bu işin çok başındayız yani.


Hani belki Web2'nin 1990'lar mı diyeyim artık 2000'lerin başının olduğu noktadayız.


Daha araçlar, ekosistem, bilgi falan çok daha dar bir şeyde.


Yani mesela lokalde test etmek bile aslında daha yeni yeni o araçlar çıkıyor ve alışılıyor gibi bir dünyada.


Aynen çıkması yeni değil ama alışılması gerçekten yeni başlayan birisi için zor ve böyle birazcık şey kat ediliyor.


Yani mesafeye şey yapman gerekiyor.


Ya çok iyi bir template ile böyle başlayıp birinin sana yol göstermesi gerekiyor ya da kendin böyle deneye yanıl benim gibi bir şeyleri bulman gerekiyor.


Ama dediğin gibi alan çok yeni.


O yüzden her alanda eksikleri ve daha gelişmemiş yerleri var.


Buna product geliştirmek de dahil tabii ki.


Bir de çok geniş bir alan yani.


Şimdi çok fintechle çok bağlantılı bir tarafı var.


Yani o taraflar bence bayağı dolu diyeyim.


Yani hani zaten kripto tarafından çıktı, kriptoyla alakalı işte exchangelar vesaireler hani oluşmaya başladı.


Sonrasında işte bir NFT, Non-Fungible Tokenlar geldi.


Onunla alakalı exchangelar vesaireler oluştu, işte DeFi var.


Decentralized Finance, merkeziyetsiz finans.


Finans, evet.


Nedense birden bire borç morç falan gibi kelimeler geldi aklıma.


İşte o DeFi tarafı var.


Genelde hep böyle hani bir işlem üzerine, yani bir alma verme üzerine oluşan bir yapı var sanki.


Hani, hani NFT'de de bir şey alıyorsun işte kripto exchange zaten.


Hani kripto alıyorsun, USDT satıyorsun falan neyse.


Bu alanlarda sanki bayağı bir yoğunluk var gibi görüyorum dışarıdan.


Evet ya, blockchain çok multidisipliner bir alan ve en çok kesiştiği alan da finans doğal olarak.


Neden doğal olarak?


Aslında blockchain bize şu avantajı veriyor, günümüzdeki finansal sisteme karşı baktığın zaman.


Günümüzdeki finansal sistemde tek bir kuruma, işte X Bankası'na güveniyorsun ki X bankası senin bakiyeni gerçekten diğer kullanıcıya aktarmış olsun.


Diğer kullanıcı o parayı redeem etmek istediğinde edebilsin.


Ama burada tamamen bankaya güveniyorsun.


Blockchain'in bize sağladığı avantaj ne abi?


Blockchain dediğimiz işte, bugün Ethereum'da 3200'ten fazla muhtemelen validatör nodu var.


Validatör sayısı daha fazla ama nod var.


Bu şekilde ağa katkı sağlayan ve bunların hepsi kolektif bir şekilde senin o parayı gerçekten diğer insana gönderdiğin üzerinde anlaşmaya varıyorlar, konsensüse varıyorlar.


Bu temelde farklılığı yaratan kısım.


Ama bu farklılık aynı zamanda çeşitli limitasyonlar getiriyor.


İşte bunlar da geleneksel finans gibi çok rahat bir şekilde programlamamamız gibi sonuçlar doğuruyor bu farklılık.


Ama o yüzden bu çok primitif şeyler olduğu için temelde de herkes primitif şeylerle başlıyor işte.


Önce coinler çıkıyor.


Tokenlar aslında birbirimize token alıp veriyoruz.


Tokenlar en temelinde bir aslında değer taşıyan bir araç.


Bunu blockchain üzerinde birbirine atmaya başlıyoruz.


Sonra bunların üstüne decentralized exchangelar yapıyor.


Normal exchangeları bir kenara koyuyorum çünkü onlar çok fazla blockchain ile alakalı değil aslında.


Sadece blockchain assetlerinin takas olduğu bir web 2 platformu oralar.


Biraz açar mısın orayı?


Ya exchange dediğimiz kısım, aslında bugün borsada herhangi bir hisseyi nasıl exchange ediyorsanız, tokenları da o şekilde exchange etmenizi sağlayan bir platform.


Bir blockchain altyapısı sadece deposit ve withdrawal işlemi sırasında var.


Ama onun için de içerideki para herhangi bir şekilde blockchain altyapısı üzerinden hareket etmiyor.


İşte buna zaten FTX faciasında belki şahit olduk.


Bilen, takip eden insanlar varsa temelde sorun blockchain altyapısı olmayan sistemlerde şeffaflık yok ve exchangenin içinde ne olduğunu bilmiyorsun.


Sen gerçekten o para orada duruyor sanıyorsun ama o para aslında orada durmuyormuş.


Bu gibi sorunlar var.


O yüzden exchangeları çok blockchain olarak adlandırmak doğru değil.


Blockchain assetlerinin takas olabildiği bir geleneksel finans aracı diyebiliriz bence.


Ama merkeziyetsiz borsalar burada çok daha önemli.


İşte bunların arasında Uniswap var.


Ona örnek verebilirim, işte çok primitif şekilde çalışan, aslında EMM modeliyle otomatik market maker modeliyle çalışan bir exchange burası ve assetleri artık peer to peer exchange yerine böyle bir exchange getiriyoruz ve artık parasal bir değer karşısında assetleri takaslayabiliyoruz.


Aslında bir market oluşturuyoruz.


Bu blockchainin bir developmentı.


Bu aslında step step gidiyoruz şimdi, böyle yeni başladık.


DeFi geldi, NFT'ler geldi.


Bunların hepsi değer taşıyan araçlar.


Ya ben inanıyorum ki uzun vadede blockchain böyle finans temelli zaten.


Finans da bize çok büyük bir artı sağladığı için finans temelli olacak.


Ama bunun üstüne diğer alanlarda da çok büyük geliştirmeler kat edecek diye düşünüyorum.


Şey birkaç tane örnek gördüm son bir senede diyelim.


Tedarik zincirinde herhangi bir sertifikasyon olayı varsa, mesela işte bir tedarik zincirinin başında bir şey üretiliyor ve onun gerçek veya hani orijinal olduğunu kanıtlayan bir belgesi olduğunu düşünelim.


Normal o tedarik zincirinde o mal işleniyor vesaire filan falan.


Ve son kullanıcıya bir ürün olarak çıkıyor.


Ama o ürünün içerisindeki o hammaddenin orijinal olduğunu kanıtlayan o sertifikasyon.


İşte eskiden bir belki kağıt parçasıyken şimdi onun blockchain uygulamalarını görmeye başladım.


Bunu farklı farklı sektörlerde gördüm.


Böyle işte enerji, karbon kredi olaylarında gördüm, işte madencilik vesaire gibi böyle birkaç tane farklı örneğini gördüm.


Ve şey, hani ben o tedarik zincirinin sonundaki veya hani sonlara doğru olan bir üretici veya bir birleştirici veya satın alan kişiysem, orada gerçekten hani bunun doğru olup olmadığını, orijinal olup olmadığını görmek için işte o blockchaindeki o sertifikaya gidip bakabiliyorum gibi bir uygulamasını gördüm.


Yani tamamen aslında şey düşünüyordum, ya finanstan başka bir örneği var mı?


Çok var da hani başka ne gibi örnekler var falan diye düşündüm de.


Hani bu mesela karşıma çıkan bir use case oldu.


Yani tedarik zincirinin uzun olduğu üretim senaryolarında hani bu orijinalliği gösteren bir değer.


Kanıt aslında- Aynen kanıt.


Blockchain, matematik temelli bir şey.


Blok zincir dediğimiz şey sonuçta bir önceki bloğa yeni bir blok eklenerek beraberce onların hashlerinden bir kanıt oluşturulması aslında.


O yüzden blockchain yanılmaz.


Yani blockchain altyapısında eğer bir sonuç konsensüse varılıyorsa ve bu konsensüsa yeterince sayıda validatörle düzgün bir algoritmayla varılıyorsa o sonuç kesindir ve o sonuç matematiksel olarak manipüle edilemez.


Çünkü hashlerle kanıtlayabiliyor biz o blockchainin artık o noktada olduğunu.


Supply chainin de bize sağladığı katkı da bu aslında.


Elimizdeki ürünü geçmişe doğru track ederek her bir zincirde doğru bir şekilde aktarıldığını matematiksel olarak kanıtlıyor blockchain bize.


Bu sayede ürünün herhangi arada başka bir prosese girmediğini, değiştirilmediği gibi şeyleri kanıtlayabiliyor.


Supply chain çok uzun zamandır blockchain'de böyle uğraşılıyor.


Özellikle işte private network'ler, IBM bu konuda çok fazla uğraşıyordu yanlış hatırlamıyorsam.


Bu gibi alanlar var.


Decentralized computing alanları var.


Yani asıl finans dışında böyle sonuçta bir network var ve bu network kolektif bir şekilde bir şeyler çalıştırıp bunun sonucuna karar veriyor.


Bu decentral bir şekilde herhangi bir computing için çok uygun.


Veya şu an finans bu.


Ama inanıyorum ki ilerde bu paradigma yeni şeylerde eklenecek bu paradigmaya ve yeni şeylerin compute edilmesi de blockchain'de olacak.


Bunun olması için blockchainin kendi kendine biraz daha gelişmesi gerekiyor.


Bu da işte zero knowledge proof'larla geliştirilen yeni VM'ler.


Bu sayede işte blockchainin bütün işlemleri tek tek çalıştırmak yerine sadece doğru çalıştırdığını kanıtlaman yetiyor blockchaini bir işleme eklemek için.


Ve bu gibi geliştirmeler aslında inanılmaz bir computing altyapısı sunacak.


Ve ilerde çoğu şeyi, yani güven unsuru gerektiren çoğu şeyin blockchaine kaydığını göreceğiz bence.


Valla birkaç tane terim söyledin beni, beni aştın [gülüyor] yani duydum zero knowledge proof falan da tam, tam şeyini anla-anlamadım yani.


Bu yüzden biraz fazla multidisipliner var valla.


Ben de gerçekten bazen kafayı yiyecek gibi oluyorum yani böyle bir şeyle- Çok konu var.


Evet, ya işte biraz da şey yani tavuk yumurta bence burada bir konu.


Yani daha fazla insanın katılmasını istiyoruz sonuçta bu ekosisteme.


Çünkü gerçekten hani güzel bir şey var, burada yenilik var.


Hani kriptonun dışında yani kripto coinler dışında da aslında hani gerçekten burada bir değer var.


Fakat o değerin gösterilmesi için de daha fazla kişinin dahil olması lazım.


Ama daha fazla kişinin dahil olması için bu işin bu kadar zor olmaması gerekiyor.


Daha kolay olması gerekiyor.


O yüzden hani böyle bir yavaş yavaş aslında hani buradaki şeyler daha kolaylaştırılıp içeriye daha fazla kişinin her aşamada hani katkı sağlayacak her aşamada, yani hem geliştirici anlamında hem işte tasarımcısından tut ürün yöneticisine, finansçısına vesaire hani her türlü kişinin aslında bu dünyaya girip biraz böyle bir geliştirme moduna girmesi için işte biraz kolaylaşması lazım yani.


Belki de biraz daha böyle alanın kendinin modülerleşmesi lazım.


Bu da daha fazla insanın gelmesiyle mümkün olacak.


Şu an içeride sadece developer'lar var böyle.


Böyle bir sürü manyak developer, bir sürü finansal inovasyon yapmaya çalışıyor.


İlla ki içlerinde finansta çok çok iyi olanlar var zaten.


Ama alanda işte dediğin gibi product manager yok çok fazla.


Tasarım illa ki bir şekilde yaptırıyorsun.


Sonuçta web to arayüz dediğin kısım ve orası web 2'den çok rahat yardım alabildiğim bir yer.


Ama product manager yok, çok fazla finansçı yok.


Bu alanda daha fazla developer ağırlıklı ve o yüzden her şey developerın üstüne kalıyor gibi oluyor.


Ben özellikle hep çalıştığım projelerde bundan önce böyle genel products üstüne çalışıyordum.


Hep tek bir komponente çalışmıyordum.


Bu yüzden işte yok exchange datalarını, onchain exchange datalarından bir işte Merkle Tree oluşturur.


Matematiksel bir proses aslında.


Yani Merkle Tree blockchainin çok temelindeki bir konu.


Ama matematiksel bir proses.


Bunun nasıl yapıldığını biliyorsun, öğreniyorsun.


Sonra yok bunun üstünden zero knowledge girsin, daha da matematik giriyor gibi.


Böyle istemeden matematiğe kayıyorsun ya da başka bir şey yapıyorsun, bir anda istemeden kendimi şeyde buluyorum.


Investopedia'da finansal bir terim araştırırken falan buluyorum böyle yani.


Bu alan biraz daha multidisipliner.


Çok güzel aslında bir şeyler öğrenmek için.


Öğrenmeyi seven birisi için.


Ama biraz zorlaştırıyor işi dediğin gibi.


Peki şimdi sen tabii finans alanında olduğu için bayağı işte Investopedia'ya gidiyorsun falan filan da seni belki de hayat buraya doğru götürdü.


Yani ilk stajın vesaire filan falan.


Yeni başlamak isteyen bu dünyaya giriş yapmak istiyor ve bu dünyada geliştirici olmak istiyor.


Çünkü ilgisini çekiyor inovasyon hani hoşuna gidiyor falan.


Gelecek burada inanıyor vesaire.


Ne önerirsin?


Yani belli bir programlama tecrübesi ve bilgisi var diyelim.


Sonraki adımı ne olmalı, ne şekilde kendini geliştirmeli?


Yani bu bir yeni teknoloji öğrenmesi mi, alanı öğrenmesi mi?


Yani ne önerirsin orada?


Burada blockchain development'ın birkaç parçası var.


Böyle ondan bahsedip sonra soruna belki cevap verebilirim.


Blockchain development dediğimiz, ya bir blockchainin core development'ı var.


Bu aslında üstünde çalışan blockchain platformlarının geliştirilmesi oluyor.


Yani Ethereum'un geliştirilmesi, işte Solana'nın geliştirilmesi gibi şeyler oluyor.


Bunlar çok core işler.


Bu Vitalik ve ekibi.


Yani Vitalik ve ekibi değil aslında, bir sürü individual yazılımcı var buna katkı veren.


Ama bunlar çok ağır işler.


Böyle daha bu alanda tecrübeliyse işte software development, software engineer gibi şeylerse ve biraz ilgi duyuyorsa dağıtık sistemlere, sanal makinelere...


Bu alan bir giriş noktası.


Ama burası biraz yüksek bir giriş noktası.


O yüzden pas geçiyorum şimdilik.


Bir opsiyon aslında blockchain ile etkileşime giren araçlar yazmak.


Yani doğrudan bir blockchain kontratı yazmak, bir blockchain development.


Ama blockchainin verisinin çekip bunu belki anlamlandırmak, bu da bence blockchain development.


Ya da işte bir NFT marketplace yapıp kontrattan sürekli veri çekip burada NFT marketplace'sinde bu NFT'leri listelemek.


Şu an sen hiçbir kontrat yazmadın, bir NFT yazmadın.


Ama sen olmazsan NFT'nin satın alınıp satılabileceği bir arayüz olmayacak.


Aslında blockchain ile etkileşime giren bir şey yazmış oldun.


Blockchain'in etkileşime gelen bir şeyler yazmak backend ve frontend development aslında.


Sadece birkaç yeni library öğrenip blockchainin nasıl çalıştığını birazcık öğrenip sonra çok hızlı bir şekilde buraya girilebilir.


Benim ilk girişim de aslında böyleydi.


Yani frontend yazarken işte Web3'yle bir şeylere bağladığım için buradan girmiştim.


Eğer daha önce böyle backend frontend development geliştirmesi varsa buradan başlayıp sonra smart contract'a geçmek, belki bu sırada blockchaini anlamak çok daha mantıklı olabilir.


Çünkü sadece dil öğrenmek değil blockchain development.


Yani sadece Solidity bildiğin zaman hiçbir işe yaramıyor inan bana yani.


Blockchaini iyi bilmek gerekiyor.


Ve blockchaini bilmek için de okumak, araştırmak gerekiyor işte.


Ethereum'un dokümantasyonları, bugün herhalde üçüncü bahsettiğim falan benim en sevdiğim kaynak yani hâlâ açıp baktığım şeyler var içerisinde.


Bir blockchainin nasıl çalıştığını anlamak için orayı okumak çok önemli bence.


Bunun gibi birkaç tane daha kaynak var.


Buralardan böyle takip edip blockchainin nasıl çalıştığını anlarken bir yandan blockchain ile etkileşime girmek, belki daha sonra smart contract development'a geçmek mantıklı bir seçenek olabilir.


Geçmeyi tercih de etmeyebilir kimse.


Yani blockchain ile etkileşime geçen bir frontend developer da olabilirsin yani.


Bu da okey bence.


Smart Contract Development'a gelirsek, dediğim gibi sadece solidarity ile limitli değil smart contract dediğimiz şey.


Ama neden Solidity öğrenmesi herkese öneriliyor?


Çünkü en çok kaynak onda.


Zaten yeni bir alan.


Zaten çok fazla kaynağın olmadığı bir alanda böyle başka dillerde bir şeyler öğrenmeye çalışmak biraz daha zor olabilir belki.


O yüzden Solidity'de ilerlemek çok daha mantıklı bence.


Ve bunun için dediğim gibi hem aynı anda blockchain altyapısını öğrenip hem de program yazmaya başlamak gerekiyor.


Çünkü Solidity'e geçtiğin zaman gerçekten aslında kalitesiz bir programlama dili gibi bir şey Solidity.


Yani çok böyle python'ını çok iyi kullanan, go'yu çok iyi kullanan birine solidarity verdiğin zaman bu ne ya falan diyecektir.


Erken aşamada- Okey üzerine daha- Aynen sıfır bilmem neli versiyonlarda.


Ve hâlâ geliştirilmesi devam eden bir dil.


Ve çok primitif şeyleri destekleyen bir dil.


Çünkü blockchain kendisi çok primitif bir aşamada.


O yüzden sadece Solidity tatmin etmeyecek ve yeterince iyi şeyler yapamayacaktır zaten developer.


Yani sadece solidarity bilerek.


Aynı zamanda blockchainin nasıl çalıştığını, işte guess ne, bu guess neden bitiyor transaction'ın yarısında?


Veya neden gezi doğru ayarlamalıyım, gez ne işe yarar vesaire.


Böyle blockchain teknik kavramlarını da bildiği zaman, programlama yaparken bu çok daha pratik sağlayacak, daha aslında iyi şekilde kod yazmasını sağlayacak gibi şeyler var.


O yüzden başlarken benim önerim en son smart contract tara böyle focus olduğumuz zaman hem blockchain'in temelini öğrenmek hem Ethereum'un temelini öğrenmek hem de programlama dilini öğrenmek.


Bu üçünü aynı anda yürüten kişi bence yani uzun vadede en iyi başlangıcı yapmış olacak diyebilirim.


Kişisel olarak fikrim bu yani.


Aslında güzel bir geçiş önerisi yapmış oldun.


Çünkü ya ikinci söylediğin şey, birinci söylediğin şey zaten geçiyorum orası biraz daha hani gerçekten hardcore bilgisayar mühendisliği ve kriptografi vesaire.


Hani o tarafları içeren hatta bile fazla şeyler içeren bir konu.


Ama ikinci bahsettiğin şeyin gerçekten hani blockchainden sadece data alıp o datayı gösterip belki bir şeyler yaptırdığın, işte NFT Marketplace dedin.


Bir şeyin bir monitoring toolu olur, bir şey olur, herhangi bir şey.


Hani bunlar aslında hani blockchain ile çalışan, beraber-- birlikte çalışan- Bunlar olmazsa blockchain development'in bir anlamı yok.


Doğru, aslında blockchain development yapan kişilere araç veriyorsun aslında.


O da, o da güzel bir- İkisi bir araya geldiği zaman işe yarar bir şey oluştu.


Bir product çıkmış oluyor ortaya.


Hem blockchain altı, blockchain smart contract'lar olacak, blockchain kullanılacak.


Hem de bu blockchain'in bir ara yüzü olacak.


Onu index'leyen, belki onun verilerini çok hızlı bir şekilde kullanıcıya aktaran bir şey olacak.


Bugün işte bir örneğin order book'lu, emir tahtalı bir blockchain exchange düşünelim, on chain'de çalışan bir exchange düşünelim.


Decentral exchange.


Eğer burada siz o kullanıcıya gösterdiğiniz moon grafiği sürekli blockchain'den çekmeye çalışırsanız çekemeyeceksiniz.


Çünkü yeterince hızlı değil blockchain.


Bir backend değil, sizin altyapınıza hizmet edecek.


O yüzden belki de burada en iyi pratik blockchain'deki datayı bir indexer aracılığıyla sürekli backend'de database'e kaydedip tabloyu kullanıcıya database'den vermek.


Siz hâlâ decentral bir exchange'siniz.


Çünkü bütün operasyon hâlâ on chain'de gerçekleşiyor.


Kullanıcı trade yaptığı zaman, emir koyduğu zaman, portfölyosuna para yatırdığı zaman hepsi hâlâ on chain.


Hâlâ tamamen decentralized'sınız ve güvenlisiniz.


Ama kullanıcıya bir kolaylık olarak sizin o grafiği backend'den vermeniz gerekiyor.


Çünkü on chain'den çektiğiniz veri sizin grafiğinizin hızına yetişemeyecek.


Bu aslında blockchain development'ı tamamlayan bir iş.


Bunu yapmazsanız on chain order book'lu bir decentral exchange yapamazsınız.


Yani kullanıcı UX açısından güzel olmayacaktır.


Bunu yaptığınız zaman bunu yapan kişi aslında blockchain development yapmıyor mu diyeceğiz yani?


Aslında blockchain development'ı en büyük tamamlayıcılarından birisi.


O yüzden hem blockchain ile etkileşime geçmeyi öğrenmek hem smart contract yazmayı öğrenmek.


Böyle ultimate power gibi bir şey olacak yani.


Okey ama güzel bir şey, basamak sonuçta yani- Kesinlikle evet, eğer önce dediğin gibi bir programlama geçmişi varsa özellikle frontend, backend geçmişi varsa çok güzel bir adım olacak orası.


Bir aslında değer de katacağı için, hani oradan bir-bir geri dönüş de alacağı için özellikle hani ekosistemin ihtiyacı olan bir şey yaparsa, aslında şu anda çok büyük bir bilgi atılımı yapmadan da aslında sadece hani o datayı nasıl çekerim, onu nasıl tutarım, blockchain'i biraz daha iyi tanıyayım vesaire bilgilerini artırarak aslında gerçekten bir ürün çıkarabilir.


Kesinlikle evet, ürünlerin bir çoğu da bu şekilde.


Yani bugün çok işte Dune Analytics dediğimiz çok büyük bir tool var.


Blockchain'deki bütün datayı kullanıcıya bir SQL yazarak o datayı anlamlandırmasını sağlıyor.


Aslında yaptıkları iş çok iyi yazılmış bir infrastructure ile, iyi kurgulanmış bir infrastructure ile bütün blockchain verisinin veritabanını hiç durmaksızın yazmak ve kullanıcının o veriyi querylemesine imkân sağlamak.


Bu aslında web three ile web two'yu bridge'leyen bir iş gibi böyle.


Blockchain indeksliyorlar, hiçbir şekilde smart contract işi yok, blockchain core işi yok.


Sadece blockchain datasını kullanıcıya sunuyorlar ve bu sayede kullanıcı çok hızlı bir şekilde blockchain'de arama, search, işte gereken dashboard'ları oluşturma gibi şeyleri yapabiliyor.


Bu blockchain için çok önemli bir şey.


Yani iki tarafı da bence eşit derecede önemli blockchain için.


Ve acayip gerekli bir şey sonuçta.


Peki şeyi soracağım, meraktan soruyorum bunu.


Hani sen dedin ya, daha hızlı olması için hâlâ bir veritabanına yazıyor ve veritabanından aslında kullanıcıya gösteriyor.


Blockchain'in hiçbir alakası yok.


O-o aşamada en azından.


Datayı çekip- Gösterme aşaması- Gösterme aşaması.


Peki bir noktada bu tamamen blockchain'den alacağımız bir yere gidecek mi?


Yani hani blockchain artık nasıl hızlanacak?


Onu-- oraları bilmiyorum ama hani yeteri kadar hızlı ki anında biz çekebileceğiz ve direkt hiçbir veritabanı katmanına gerek kalmadan biz işimizi görebileceğimiz bir yere gidecek mi?


Aslında şöyle, yani dediğim şey blockchain'den veri çekme işi tek bir böyle blockchain ile bağlı bir node'a bağlanıp onun veritabanından veri okuma işi aslında.


Ama bu ya, bu programlar daha efektif yazıldıkça bu işlem daha hızlanacak.


Ve şu anda işte her kullanıcının bir node'ı yok aslında.


Her kullanıcı bir tane node sağlayıcısının verisine güvenerek blockchain üzerinde işlem yapıyor.


O node aracılığıyla blockchain'e işlemi iletiyor.


Node geliştikçe işte light node dediğimiz böyle daha ufak, kullanıcının kendi bilgisayarında, belki telefonunda çalıştırabileceği node'lar çıktıkça, bu teknoloji geliştikçe kullanıcı aracısız bir şekilde blockchain'e gidebilecek.


Ve daha da muhtemelen işlemler hızlanacak.


Çünkü tek bir yere birden fazla istek gelmek yerine her kullanıcı kendi node'u üzerinden işlemleri ve istekleri yapacak.


Bu sayede process'ler hızlanacak bence ve merkeziyetsizleşecek aslında.


Bir de şöyle bir bence yanlış bir algı var.


Hani onu da sana sorayım.


Sanki her şey hani Web 3 deyince sanki bütün Web 2, Web 3'e geçecekmiş gibi.


Hani artık bir sonraki versiyon Web 3.


Ya bütün internet aslında sadece blockchain'ler üzerinden gidecekmiş gibi bir yanlış bir algı da var sanki.


Yani hani database'ler bitecek, işte Web 2'deki bütün ürünler sadece blockchain'de çalışacak hale gelecek, gibi bir geçiş de söz konusu değil aslında.


Böyle bir hani belki de bir- Bu çok tartışılan bir konu.


Ben de böyle fikirlerim bu konuda çok değişiyor yani.


Böyle finans konusunda çok okeyim.


Yani böyle finansta gerçekten biz bu blockchain altyapısını geliştirip yeterince güzel programlanabilir, güzel çalışabilir hale getirdiğimiz zaman finans altyapısının buraya taşınmaması için bir sebep görmüyorum.


Ama ben şey diyordum işte eskiden.


Ya merkeziyetsiz işte GitHub yapmışlar abi ne gerek var yani falan diyordum.


Sonra gördük ki işte GitHub, Amerika'dan gelen istek doğrultusunda bazı repoları sansürledi, erişimi engelledi.


Bu gibi şeyleri görünce, yani erişim engellenmesi gibi şeyleri görünce anlıyorsun ki kontrol tek bir otoritede olmamalı.


Bu sosyal medya için de geçerli.


Herhangi bir verinin, verinin olduğu her yer için geçerli aslında.


Ama hâlâ şey sorunu var.


Yani bir sosyal medyayı tamamen blockchain altyapısına taşıdığınız zaman verimsizleşiyor.


[avize sesi] Çünkü her işlem başına para ödüyorsun vesaire, vesaire.


İşte yeni gelişen teknolojilerle, rollup'larla, işte yeni alt ağlarla vesaire bunları geliştirdiğimiz zaman daha suitable bir yere gelirse eğer blockchain üzerinde development yapmak, o zaman inanıyorum ki verinin olduğu birçok yer yavaş yavaş blockchain'e kayacak.


Ama böyle işte yok Web2 bitecek, komple Web3'e geçeceğiz gibi iddialı bir şey söyleyemem.


Okey, şeyi düşünüyordum yani hani bir taraftan hani o merkeziyetsiz, o verinin herkes tarafından görüldüğü ve sadece veri sahibinin verinin ownershipini aldığı bir taraf var.


Diğer taraftan da hani biraz da böyle bir hani açık kaynak tarafı da var.


Yani hani bütün kodları gördüğün ve hani işlemlerin nasıl yapıldığını gördüğün taraf da.


Yani hani sen dedin ya hani mesela GitHub orada gerçekten kontrolü ele aldığı için repoyu kapattı.


Yani orada bir karar mekanizması sadece hani merkeziyet değildi.


Hani karar mekanizması biraz daha böyle merkeziyetsiz bir hale getirilse yetmez miydi?


İlla hani verinin de mi şey olması lazım?


Ya aslında yani karar mekanizması zaten verinin tutulduğu yer.


Yani başındaki kişi gibi düşünmemeliyiz bence.


Çünkü sonuçta bir tane server var ve bütün veri o server'da durduğunu düşün.


Yani o server'ı kimin kontrol ettiği, yani beş kişi, o server'ı kapatma yetkisi olsun.


Mesela beş kişiden üçü onay verdiği zaman server'ı kapatsın.


Ama server'ın kendi provider'ı kapatabilir.


Server'ın elektriği kesilebilir.


Bu gibi durumlar aslında yani server'ı doğal olarak sansürlüyorsun ve kapatıyorsun yani.


Sen diyorsun ki ben server'ı kapatmıyorum.


E işte devlet geliyor diyor ki ben senin elektriğini kesiyorum.


Örnek veriyorum yani tamam mı?


Öneksiran bir case.


E sonuçta yine bir tek yere güvendin.


Blockchain altyapısı bize bu aslında altyapıyı dağıtmamızı, bu yüzden downtime azalıyor.


Bu yüzden sansür riski azalıyor.


Aslında bu ağı decentral yapan şey bu aslında.


Hımm, okay.


Kimler sence hani bu dünyaya giriş yapmalı?


Her yazılımcı hani Web3'e girmeli mi?


Her yazılımcı Web3'e girmeli mi?


Hayır girmemeli bence birincisi.


Ama diğer tarafa gelirsem de ya bu alan şey böyle.


Twitter'da sürekli bunun tartışması dönüyor zaten.


Böyle Web2'nin profesyonelleri diyeyim.


Sürekli işte biz blockchain'de dalga geçiyoruz, işte CV'de blockchain gördüğüm zaman garip oluyor falan gibi böyle şeyler oluyor.


Ben çok fazla o tarz tartışmalara girmiyorum insanlarla.


Ama bu alan yeni bir alan ve eminim ki işte web'in, yapay zekanın, işte doğal dil işlemenin en başlarında da insanlar diğer insanlara böyle şeyler diyordu.


O yüzden bunlar çok şey değil bence takılması gereken yerler değil.


Web3 şu an çok erken aşamada.


Blockchain çok erken aşamada ve gelişiyor.


Bu alana herkes girmeli mi bilmiyorum ya.


Çünkü biraz böyle öğrenme barayırı yüksek.


Çok multidisipliner biraz işte.


Aslında şey yok yani girdiğiniz zaman ve iyi bir yazılımcıysanız eğer burada yapamayacağınız iş yok yani çok fazla fırsat var blockchain'de.


Ama bu sonuçta bir risk yani bundan üç yıl sonra blockchain'leri hiç konuşmuyor olabiliriz.


O zaman bu zamana kadar gösterdiğin emek belki yok olacak.


Ama bunun olma olasılığından ise bence blockchain'lerin daha da büyüyüp daha büyük bir altyapıya hizmet etme olasılığı çok daha yüksek.


Ben o yüzden aslında kişisel olarak kariyerimi bu alana yatırım yaparak ilerlettim yani.


Bu bence verilmesi gereken bir karar.


Eğer buraya öğrendiğiniz şeyin karşılığını alacağınız, geri dönüşün ne kadar süreyle olsun sizi tatmin edeceğini düşünüyorsanız bence girebilirsiniz.


Ama benim kişisel olarak fikrim bu alan ilerleyecek, büyüyecek.


O yüzden bu tarz bir çekincem yok.