O yüzden bu biraz daha bir problemi bir kişiye assign edip kiminle çalışması gerekiyorsa çalışması gerekliliklerini belirleyip o directiona ulaşmasını gözeterek çözülüyor bizde.


Ve bu sorumluluk bilinciyle hareket etmeye çalışıyoruz.


Takımdaki herkes bu sorumluluk bilinciyle hareket etmeye çalışıyor.


Ama günün sonunda örneğin ben bir konu konuşacaksam diyorum ki evet, ben bu konuyu Ahmet'le konuşurum.


Yani o konunun software engineer'ı ile tasarımcısıyla, pazarlama faaliyetlerini yürüten kişiyle dağıtık bir şekilde konuşmam gibi bir sonuca varıyor.


Peki sen bu Alper'in dediğine aslında biraz cevap verdin ama.


Sizin yani aksayan bir yeri gördüğünüzde bir görme yönteminiz ya da gördüğünüzde müdahale yönteminiz var mı?


Hem daha önceden belirlenen- Öyle bir var dedin ki.


Var, çıkarıyoruz, gerisini atıyoruz.


Yoo, bu da tecrübeyle sabit bir şey oldu bizim için.


Hani bazı örneğin teknik arkadaşlar bilirler, belli başlı alert mekanizmaları, alarm mekanizmaları vardır.


Teknik olarak kurarsınız you alarmları.


İşte bir api birden x den fazla istek aldığında size uyarı gönderir.


Ama bunun business versiyonunu yapmak biraz daha zor oluyor.


Teknik tarafta da bunun growth design la yapılması şeklinde bizim belli başlı ayarlarımız var.


Business tarafta da bizim en büyük çıkarımımız post mortem ler.


Biz bir yanlış yaptığımız zaman neyi yanlış yapıyoruz crystal clear bir şekilde ortaya koyuyoruz.


Ve diyoruz ki bakın bu yanlış.


İkinci sefer bunu yanlış yapmayalım.


O alarmlar biraz daha doğal oluşuyor.


Evet, olmadığı zaman- Süreçler biraz acı veriyor ama.


Evet bu post mortem konusu ayrı bir konuşma bence.


Çok böyle sorularım var ama belki ilerleyen zamanda hemen hemen biraz gizemi duymak istiyorum.


Kolayika'da nasıl yürütüyorlar bu işleri?


Ya orada aslında middle management dediği şeyi biraz anladım.


Bizde de ona benzer bir yapı var ama ben tek bir kişinin bu konuda bir-- mesela bir proje yapılacaksa bunun deadlineları, işte fazları, işte ürün tarafında yapılacak requirementlar, discovery toplantıları vesaireleri, bunların hepsinin takım tarafından yapılması ve takımın tüm üyeleri tarafından yapılması gerektiğini düşünüyorum.


Yani şöyle o-oluyor normalde ama bunu Kolayika'da böyle olmuyor yani onu-anlatacağım.


Mesela bir feature yapılacak businesstan diyorki-- diyoruz ki;


işte böyle bir şeyin Kolayika'ya eklenmesi lazım.


Şimdi bunun eklenmesi lazım ve mutlaka eklenecek denmesi için en az bir sekiz on tane toplantı yapılması lazım ki gerçekten bunun teknik olarak geçerliliği var mı, eklenebilir mi?


Ya businessın her istediği şeyi, developmenta şak diye getirip arkadaş bunu yapacaksın diye bir şey zaten mümkün değil.


Günün sonunda öyle bir şeye de çıkmıyor.


Bu söylediğin şeye yani gerçekten bunun gerçekleşmesi için yapılması gereken en önemli şey, bu toplantıların, dokümanların yazılıp çizilmesi ve herkesin bu ürün tarafının teknolojiye hakim olması, teknoloji tarafının da ürüne hakim olması noktasına çok katılıyorum.


Ama bu ideale de bu kadar fazla olmuyor tabii ki.


Yani biz hep böyle şu olması lazım, bu olması lazım diye konuşuyoruz.


Ama herhangi bir developerdan, business tara-- ya da ürün customer tarafına bu kadar hakim olmasını bekleyemeyiz.


Aynı şekilde ürün tarafından da.


O yüzden bu toplantıların cross ekipler tarafından yapılması lazım.


Yani oradaki yapılacak özelliğin database mimarisini ürün ekibinin bilmesi mümkün değil.


O yüzden mutlaka toplantıların yapılması lazım.


O noktada senin sorduğun soruya cevabım.


Kesinlikle kodlamaya başlamadan önce yapılması gereken bir sürü toplantı, bir sürü görüşme var.


Sıkıcı biliyorum.


İşin kodlama tarafı ve release tarafı çok daha şey- Yoo developerlar çok sever toplantı yapmayı ne demek öyle.


Ee yani remote olunca belki çok daha keyifli oluyordur ama öncesinde yapılması gerekenler bence bunlar.


Yoksa sonradan acısı çok daha farklı çıkıyor.


Her bir grup üyesi tarafından ekip üyesi tarafından.


Evet, zaten konu da hani böyle aynı hedefe gitmek, o gemiyi Alper'in verdiği metafordaki gemiyi inşa etmek.


Herkes böyle farklı olursa zaten kim kimin ne yaptığını bilemeyecek.


Eee bu bütün konuştuklarımızda eklemek istediğiniz bir şey var mı?


Ben biraz konuyu şimdi başka bir soruya getireceğim.


Yani aslında desteklemek için aldım mikrofonu.


İletişim bu işin içinde gerçekten hiç vazgeçilmeyecek bir parça.


Yani eğer sen iyi işleyen ürün ekiplerinin yapısı nasıl diye sorsan, iyi iletişim olması derim.


Yani toplantı biraz toplantının fazla olması biraz o iletişimin iyi olmasını sağlamaya çalışmaktan geliyor.


Bir şey inşa edildikten sonra, yapılıp bittikten sonra, yani development ekibinin onu kullanıcının karşısına, ürünü kullanıcıları karşısına çıkardıktan sonra değiştirmek oldukça masraflı.


Şey gibi düşünüyorum.


Yani ben mesela bir binaya yaptırıyor olsam, bir daire yaptırıyor olsam, bittikten sonra şurası olmamış, burayı değiştirelim.


Bu balkon bana küçük vesaire demem imkansız istekler.


Ürün geliştirmede de var.


Yani bu development süreci bitip de kullanıcının karşısına çıktıktan sonra bir şeyleri değiştirmek çok daha fazla vakit alıyor.


O yüzden discovery sürecinin uzun geçiyor olması, gerçekten yapacağımız şeyden emin olmamız.


Ben mesela bir tasarımcı olarak söyleyeyim.


Kendimi güvenceye almak için prototiple mekt isterim.


Kullanıcı karşısına çıkartmak isterim.


Çünkü benim o aşamada bir şeyleri değiştirebiliyor olmam çok daha kolay.


Developmenttan sonra kullanıcı testlerini vesaire yaptıktan sonra, kullanıcının bunu kullanabildiğini, onun problemine çözüm olduğundan emin olduktan sonra development ekibine tamam bunu inşa ediyoruz, bunu yapacağız demek benim için kendimi çok daha güvende hissettiriyor.


Çünkü bir kere yanlış yaparsak geri dönüşü çok daha zor oluyor.


Sen de biliyorsun developerları oldukça üzen bir durum.


Yani o yüzden o iyi işleyen ekiplerin aslında ihtiyacı olan şey iyi iletişim.


Yani kendi aralarında böyle konuyu soyuttan alıp somuta getirene kadar yavaş yavaş, ince ince böyle somuta getiriyor olmaları.


Birdenbire tasarımcının bak biz şimdi böyle bir şey yapacağız diye developerın karşısına çıkması değil, daha böyle fikir aşamasındayken böyle bir şey yapsak nasıl olur?


Bizim altyapımız buna uygun mu?


Biz böyle bir fikre girişiyoruz ama bunun maliyeti nedir bizim için demesi oldukça kıymetli.


Yani giderek netleştiriyorsun onu.


Eskiz aşamasından başlıyorsun, biraz daha sadece o ekibin anlayacağı bir seviyede iletişim kuruyorsun.


Ondan sonra biraz daha kullanıcının karşısına çıkartıp hani screenshot olarak gösterip kullanıcının anlayabileceği bir şekilde iletişim kuruyorsun.


Ama önemli olan şey bütün paydaşların işin içinde oluyor olması.


Kullanıcının da ben buna okayim demesi, developerın da ben buna okeyim demesi, PM'lerin de evet bu bizim yapmak istediğimiz şey demesi.


Orada biraz ben tasarımcı gözüyle bakıyorum yine.


Tam o arada böyle PM ile developer arasında ortada yer aldığı için herkesin aynı şeyden bahsettiğinden emin olmasının sağlama görevi tasarımcıda oluyor.


O yüzden böyle sürekli final noktaya gidiş değil de yavaş yavaş netleştirme.


Hani böyle ben şey metaforunu kullanıyorum.


Yavaş bir internet bağlantısında JPEG resim açmak gibi.


Yani 56K modemin olduğunu düşün.


Böyle bulanık ama anlıyorsun.


146 zamanları.


Aynen 146'yı arayıp internete bağlanıyoruz.


Bağlı kaldığın her dakika çok kıymetli.


O yüzden o dakikaları doğru kullanman lazım.


Yanlış emojie bakıyorsan bir an evvel anlayıp doğru emojie geçmen gerekiyor.


Daha açılmadan kapatman gerekiyor belki de.


Yani o-o süreçte biraz iletişimden geçiyor.


Yani herkesten okey alman lazım.


PM'den okey alman lazım.


Bak ben bunu yapıyorum.


Senin istediğin bu mu?


Developerdan okey alman lazım.


Ben böyle bir şey yapıyorum.


Bu sence hayata geçebilir mi?


Geçerse ne kadar sürer vesaire.


Ben de biraz kendi açımdan bakınca tasarımcının o ekibi, bu parçası bulunduğu ekibin performansını arttırmak istiyorsa iletişimi en yukarıda tutmalı diye düşünüyorum.


Şimdi zaten hani well oil motion dedikleri bu iyi çalışan makine hani hep zaten o örneği verdik.


Ben genelde takım örneğini veriyorum.


Çarklılar işte middleware dedik, iletişim dedik ve aynı hedefe doğru koşmak dedik.


Tamam bu olan takım için.


Hadi takıma yeni birilerini dahil edelim şimdi.


Eee takıma yeni gelen birilerini nasıl dahil ediyorsunuz yani?


Aslında buna biraz onboarding süreci de giriyor.


Ama birincisi takıma yeni.


Ya Alper söyledi ama bence bu çok kritik.


Çünkü orada bir para var.


Çünkü takıma yeni birini dahil etmek demek para demek ve takımın yapısını bozmak demek.


Bence var olan yapıyı biz burada üç kişi çok iyi çalışırken dördüncü bir kişi bizi bozabilir.


Siz yeni birini dahil ederken uyguladığınız yöntemler nelere dikkat ediyorsunuz?


Sonra da dahil ettikten sonra neler yapıyorsunuz?


Onboarding süreçleriniz falan bunlardan bahsedebilir misiniz?


Buyrun sevgili hanım.


Işi alım sürecinden mi bahsediyoruz?


Yoksa aldık geldi mi?


İşe alım olabilir, öncesi de olabilir.


Yani hani işe alımda da nelere dikkat ediyorsunuz?


Çünkü takıma girecek ya.


Bir kere şeyi biraz konuştuk ama istersen Kolayika için söyleyebilirsiniz.


Ne noktada takıma birini almaya karar veriyorsunuz?


Sonra işte geri gelen süreçler.


İhtiyaç varsa alıyoruz.


Orada bir şey yok.


Yani özellikle büyüyen ekiplerde zaten her an birisine ihtiyaç oluyor.


Yazılım alanında, ürün alanında.


O yüzden çok konu olmuyor.


Yani birisini mutlaka bir sirkülasyon olduğu için içeriye sürekli birilerini alıyoruz.


İşe alım sürecini çok hızlı geçeceğim.


Orada önemli olan bence ekiple mutlaka görüşme yapılması.


Ona ben çok dikkat ediyorum.


Çünkü işe alımı yapan kişi ne kadar içerideki kültürü, vizyonu, işte insanları tanıyor ve ona uygun birini seçmeye çalışıyor olsa da o ilk temas, o bakış gelmiş.


O görüşme işte.


Eskiden ofiste olduğumuz zaman daha iyi oluyordu ama Remote'ken biraz daha zor.


Oradaki bence ilk görüşme çok etkili oluyor.


Sonrasında ekibe yeni dahil olacak birinin mutlaka bence olmazsa olmazlarından birisi yapılması gereken birisi.


Bir body atanması.


Bizde işler biraz öyle yürüyor.


Daha birinci günden bir body si oluyor yeni girmiş olan kişinin.


Yani bu işte ne bileyim mouse'unun çalışmamasından tutun da işte development ortamını kurarken takıldığı bir yere kadar her şeyi ona sorabiliyor ve ondan yardım alabiliyor olması lazım.


Tabii ona göre bir seviyede birisi olması lazım.


Yani mid senior arası developerlar için konuşuyorum.


Bunun ben çok işe yaradığını gördüm.


Kolayika'dan önce kendi tecrübelerimi düşünüyorum.


O zamanlar böyle şeyler çok yoktu ve debelenip duruyorduk.


Yani kendi başımıza kimseye bir şey de söyleyemiyorsun.


Junior olmak biraz zor.


Yani hem derdini de anlatamıyorsun bir şekilde.


O yüzden mutlaka birinin yanında olması ve en azından o ilk iki aylık süreçte sana her konuda yardımcı ediyor olması.


Yani kahve makinesinin yerini gösterecek birisinin de olması lazım bir noktada.


Development ortamıyla ilgili bir şey sorduğunda da cevap veriyor olması lazım.


O bence çok önemli.


Bu soru meselesi bence bizim kültürümüzde çok büyük bir problem olduğunu düşünüyorum- Çünkü şey çok lafını kestim şunun söylenmesi gerekiyor.


Bizim kültürümüzde belki biraz daha fazla.


Sen yeni geldin.


Senior da olsan belki engineering manager seviyesinde falan bile olsan soru sorabilirsin.


Bilmediğin şeyi söyleyebilirsin ve bunu cevaplamak için herkes burada.


Bütün ekip bunu cevaplamak için sana yardımcı olmak için zaten bekliyor.


Eğer herkesin işi var tabii ki o anda sana cevap veremeyebilir herkes.


O yüzden biz sana bir arkadaşı bu konuda dedike ettik.


İşin günün yarısını belki seninle geçirecek ilk zamanlarda.


Ama sonra istediğin zaman ya da herhangi bir şeyi buna sorabilirsin demek lazım.


Fakat soru sormanın da bir adabı var aslında.


Oo ayrı ayrı- Yani adapta kastım burada şey olarak değil ama.


Yani hani şekil şukul olarak söylemiyorum.


Aslında soracağın şeye hazırlanman gerekiyor.


Yani bu kahve makinesinin yerini sormak gibi değil.


Neyi aradığını, ne yaptığını ve neyi anlamadığını.


Çünkü bu şirket kültürünü de etkiliyor.


Belki gerçekten güzel document edemiyorsunuz, belki verdiğim body o kadar deneyimli değil gibi gibi şeyleri de ortaya çıkarıyor.


Hani soru sormak zaten işin yüzde doksanı da bir de yüzde onluk kısmı soruyu aslında iyi, doğru.


Hani senin dediğin gibi herkes hızlı cevap veremeyebilir.


Bazı insan ya cevap vermiyor deyip sinirlenebilir ama bir dakika ya öyle değil ki yani hani gibi.


O aslında onu söylemeye çalışıyorum.


Onu aslında işe alımda biraz çözmek lazım.


Çünkü bizim hani hep bize şey yapıyormuş gibi oluyorum.


Ama yani bu coğrafyada yaşayan insanların soru sormakla ilgili de biraz sorunu var.


Nasıl doğru soruyu sormak çok önemli.


Yani bu gerçekten neyi sormak istediğini kafanda bulmak.


Hani bir problem var, okey, bunu çözmen lazım, okey.


Ama bu soruyu, bu problemi çözmek için sorman gereken soru nedir?


Bunu birçok insan, herhangi bir seviyede, birçok insan çok zor yapıyor.


Bence bu bir yetenek.


Çok küçük yaşlarda alınmalı- O zaman geleceğin anne babalarına buradan cevap söyleyelim.


Sizler anne babalarsanız çocuklarınızı soru sormaya alıştırın.


Kesinlikle, kesinlikle evet.


Bu bir refleks bu arada yani.


Richard Feynman galiba yanlış söylemiyorsam okuldan hep eve döndüğü zaman annesi bugün ne öğrendin diye sormuyormuş da bugün güzel sorular sordun mu diye soruyormuş.


Öyle bir hikayesi var onun.


Ya bu arada şöyle bir kültür var, insanlar ikiye ayrılıyor diyorlar.


Bir işte askr deniyor, soru soran.


Bir de guesser, tahmin eden.


Şimdi ben mesela çok uzun süre hayatımı guesser olarak yaşadım.


Educated guess.


Sen mesela Ordu'da yaşıyorsun.


Benim Ordu'da kalmam gerekiyor iki hafta.


Biz sen- dört sene görüşmedik.


Ben şimdi bunu sorsam, bana bu sorulsa hayır derim.


Bunu tahmin ediyorum ve o soruyu sana sormaktan çekiniyorum.


Ama bir de askır diye bir kültür var.


Cevabı hayırsa hayır.


Yani dört senedir görüşmüyoruz ama benim Ordu'ya gelmem lazım.


Ender sende kalabilir miyim?


Evet , hayır dedin mesela.


Gayet net bir cevap vermemiş.


Bu iki kültür karşılaştığı zaman bir çatışma oluyor.


Yani askır'la askır veya guesser ile guesser rahat ediyorlar ama askır ile guesser karşılaştığı zaman biraz çatışma oluyor.


Biraz bunu da anlamak da önemli.


Yani karşındaki insan soru sormaktan çekiniyor ve cevabı tahmin edip mesela ben bunu sorarsam benim çok çömez olduğumu düşünürler mi?


Hani ben bu işe girdim ama acaba hak etmediğimi düşünürler mi?


Diye bir psikolojiye giriyorsa bunu anlamak, onun adına o yolu açmak, senin dediğin gibi soru sormasını sağlamak mümkünse işe alırken zaten ona biraz dikkat ediyoruz dedin ya hani.


Yani sonuçta tanımadığın, yani birlikte çalışmadan böyle şeylere karar verilmiyor tabii ki.


Ama belki bunu içeriye girdiğinde motive etmek, buna ilk gün bunu söylemek ve rahat hissetmesini sağlamak oradaki keyilerden biri olabilir.


Peki soru önemli bir noktaya geldik.


Biraz da Midas'ta nasıl oluyor bu işler?


En tepeden başlayayım.


Bizim bir Midas'lı olabilmek için temelde aradığımız üç konu var.


Bu değişmez.


Yüzde yüz ownership ve accountability.


Bu bizim birinci kuralımızdır.


Yaptığın işte yüzde yüz sorumlusun.


İkincisi, bir işi uçtan uca götürebilmek gerekiyor.


Sıfırdan bire çıkarmak, ayrı bir skill set.


Birden yüze götürmek ayrı bir skill set.


Sıfırdan seksene götürmek bambaşka bir skill set belki ama sıfırdan yüze gittiğini görebilmen gerekiyor.


Ve bunu bağımsız yapabiliyorsan zaten belli bir direction aldıktan sonra etkili bir iş yapmış oluyorsun.


Üçüncüsü de insanları etrafında toplayıp liderlik edebilmek.


Şimdi bu üçü olduğu zaman yeni katılacak arkadaşları onboard etmek de gerçekten çok kolay oluyor.


Çünkü onlar senden daha istekli oluyorlar.


Bence önemli nokta o.


Senden daha istekli birisini bulursan onboarding tarafında sıkıntı yaşamıyorsun.


Yani ister kariyere yeni başlamış bir arkadaş olsun, ister senior bir arkadaş olsun.


Ha, geldikten sonra ne oluyor?


Yine genelden özele aslında büyük resmi bir anlatmak lazım onlara.


Midas özelinde söyleyeyim.


Ya biz kimiz?


Yatırım ne demek?


Neobank ne?


Dünyada bu işler nasıl yapılıyor?


Ondan sonra işte biz bu işi nasıl execute ediyoruz?


Senin sorumluluğun ne?


Genelden özele böyle bir şey yapıldıktan sonra zaten bahsettiğim özelliklere sahip arkadaşlar sorumluluk alanlarında kalmıyorlar ve out perform ediyorlar diyeyim.


Güzel özetledin valla.


Yani bayağı da siz framework unutmuşsunuz aslında yani baktığım vakit bir framework anlattın demin çünkü.


Yani dokuz ayda otuz kişiden doksan kişiye çıkmak bayağı bir şey öğretiyormuş, onu gördük.


Yani geçmiş olsun bayağı gözlerin uyku arıyor.


Biraz öyle bir periyodumuz oldu.


Özellikle ilk katılan arkadaşların onboarding aşamasında bunu çok yaşadık.


İşte buddy atanması, onlarla birebir toplantılar vesaireler.


Hepsini yaptık ama günün sonunda bu bir şey.


Yani belli bir olgunluğa oturması zaman alıyor sonuçta.


Amacımız o zamanı kısmak, frictionları azaltmak.


Alper eklemek istediğin var mı sen bu konuda çok fazla bir şey söylemedin.


O zaman ben biraz toparlayayım son olarak.


Şimdi bütün bu anlattıklarımız da aslında satır aralarında sizler söylediniz ama ben biraz duymak da istiyorum.


Ve bir de şimdi hep şirketlerinizden konuştunuz.


Ben hani şu an çalıştığınız şirketlerden daha iyi takımlarda çalışmış olabilirsiniz.


Adresini verebilirsiniz, vermeyedebilirsiniz.


Şimdi bir high performing ama ben ona high impact diyeceğim.


Performing kelimesini sevmiyorum çünkü.


High impact yani yüksek etki karakterini gösteren takımlarda siz neye dikkat ediyorsunuz ve böyle takımlarda çalıştınız mı hiç?


Ne gibi karakteristik özellikler gördünüz?


Ben high impact bir takımda çalıştığımı düşünüyorum şu an.


Bir de çok özür dilerim Alper.


Belki impact'i burada benim açmam lazım.


Impact ne demek?


Niye ben perform demiyorum?


Şimdi perform dediğinizde insandan çok sert bir kelime.


Yani performans.


Senin performansın düşük.


Çok böyle kelime olarak beni rahatsız ediyor.


Ben de bunu Dropbox'ın galiba bir iş şeyinde görmüştüm.


Siz bir takımda sadece ürün geliştirmekten sorumlu değilsiniz.


Deminki konuştuğumuz işte o buddy olmak, on boarding sürecine yardım etmek, senior'un junior'a yardım etmesi aslında junior'un senior'a bir şey katması.


Bunlar hep bir impact.


Kişiye impact, ürüne impact.


Yeri geldiği zaman bütün takıma impact.


Ben o yüzden hani bunu etki olarak söyledim burada.


Aslında etkiden tamamen kastım bu.


Ben şöyle anlıyorum.


Şimdi sen konuşmanın en başında Koray şeyden bahsettin.


Bir kullanıcının bir ürünü önce haberdar olması gerekiyor, sonra denemeye ikna olması gerekiyor.


Deneyip deneyiminden memnun olması gerekiyor ki kullanmaya devam etsin.


Ve benim de bir şirket olarak bunu paraya çevirebiliyor olmam lazım.


Bu zaten Pirate Metrics'in tanımı.


Aa diyorlar ya, acquisition, activation, retention, referral ve revenue.


Buradaki referral ve revenue benim için impact tarafı.


Yani bir kullanıcının benim ürünümden iyi şeyler söyleyerek anlatıyor olması benim şirketime doğrudan fayda.


Benim bunu paraya çeviriyor olabilmem, doğrudan fayda.


Ben bunlara impact diyorum.


High impact dediğin zaman da ben bundan anlıyorum.


Yapılan işin bu şirkete fayda sağlıyor olması lazım.


Yani ya daha fazla para kazanıyor olmam lazım ya da daha iyi şeyler söylüyor olması lazım insanların bu ürünle ilgili.


O yüzden kafamda şöyle yorumluyorum.


Bir takımın high impact olması için bir kere konuşmanın yine başlarından yine geçmişti bu konu aslında.


Önüme bir iş geliyor ve ben bunu yaptım diyebilmek için yapıp geçiyorsam bunun impact ile bir alakası yok.


Eğer etki ediyorsa çok güzel ama etmiyor da olabilir.


Ama birilerinin bunu sürekli sorguluyor olması lazım.


Ben bunu neden yapıyorum?


High impact takımların bence farkı diğer takımlara göre yaptıkları işi biraz sorguluyor olmalarından geçiyor.


Yani mesela ben bir dükkan işletiyor olabilirim.


Bir bakkalım vardır, biri gelir bana der ki ben bu bakkalı şimdi pembeye boyayacağım, okey ama ben daha fazla müşteriye mi ulaşacağım, daha çok para mı kazanacağım?


Bunlara cevap verdiği sürece benim bu dükkanı pembeye boyuyor olmam lazım.


Eğer bana şunu söyleyebiliyorsa sen pembe rengini daha çok beğenen insanlara dönük bir ürün satıyorsun.


Eğer o insanları burada daha fazla toplayabilirsen daha fazla para kazanırsın.


Ha evet, tamam, ben ikna oldum.


O zaman bunu pembeye boyamalıyım deyip ikna olup bunu yapıyorsam eğer o bir boşa harcanmamış zamana dönüşüyor benim için.


O yüzden ürün geliştirmenin her aşamasında, en soyutundan somutuna kadar birilerinin sürekli bir şeyleri neden yapıyoruz, bunun etkisi ne olacak, sonunda ne göreceğiz diye soruyor olması gerekiyor.


Ve bunu sorabilmen için de bu etkilerin ne olduğunu biliyor olman lazım.


Yani ben buraya daha fazla insan mı getireceğim?


Gelen insanların daha fazla etkilenmesini mi sağlayacağım ya da etkilenen insanların arkadaşlarına bunu anlatıyor olmasını sağlayacağım ya da daha çok para çarj edebilecek miyim?


Daha fazla para isteyebilecek miyim?


O Pirate Metrics'in her aşamasından birine dokunuyor olması lazım.


Bunu herkesin biliyor olması ve herkesin bunu sorguluyor olması bence burada anahtarlardan biri diyeyim.


Güzel, çok güzel aslında söyledin.


Size laf kalmadı bence.


Ben mi devam edeyim?Eee.


İstersen bence en temelinde strateji var.


Çünkü o etkiyi ve istenen sonucu elde etmek için bir stratejinin çok net bir strateji olması lazım.


Ve o stratejiye dedike çalışan bir ekip olması lazım.


Ve bu-bu ekibin de bu stratejiye gidebilmesi için tabii ki bir lidere ihtiyacı var.


Yani yoksa dünyanın en iyi developerlarını, en iyi ürüncülerini getirip koysak ve evet bunu yapıyorsunuz desek o iş olmaz, olmuyor yani.


Ben bunu daha önce tecrübe ettim.


O yüzden mutlaka bir lider olması lazım.


Bu stratejiyi gözetip, evet arkadaşlar bu yolda gidiyoruz.


Çünkü o yola giderken kayanlar oluyor, farklı yönlere gitmeye çalışanlar oluyor ya da ister istemez focusları kayıyor.


Ona dedike olmak o tabii lider- leadership'in çok çok geniş, yani tanımı.


Sadece yaptığınız işin teknik olarak ürün tarafında, teknoloji tarafında teknik olarak sizi yönlendirmesi, ikna etmesi, doğruyu göstermesi vesairenin dışında o işi yaparkenk motivasyonunuz, işte şirkete karşı motivasyonunuz, belki bazen hayata karşı motivasyonunuz vesaire bir sürü şapkaları var.


Ama ben çok uzatmadan sadece bu ikisinin çok önemli olduğunu düşünüyorum.


Daha önce böyle bir tecrübem olmadı açıkçası.


Kolayika'da buna yaklaştığımızı düşünüyorum ama Kolayika'dan önce çok böyle yüksek etkili, süper falan ekip-- bir ekiple çalışmadım.


Yani doğruya doğru.


Keşke çalışsaydım ama olmadı.


O-ama benim gözlemlediğim ve olmazsa olmaz dediğim şeyler bunlar.


Süper Koray Bey.


Ben yine problemden başlamış olacağım ama bu sefer problemi çözen değil, problemin ne olduğunu anlayan insanlar high impact yaratabiliyor diyeceğim.


Ya önce bir problemi define etmek lazım.


Bizim buradaki sorunumuz ne?


İşte o doğru soruları sormaktan geçiyor ya da doğru araştırma yapmaktan geçiyor.


Ondan sonra aslında üç yüz altmış derece sonuca ulaşabildiğin bir yerde zaten impact'ını gösteriyorsun.


Bunu hani biz impact'i böyle ölçüyoruz diye bakmaya gerek yok.


O impact görülüyor zaten.


Öyle bir olay yaşandığında diyeyim.


Daha önce çalıştığım ekiplerde de şu an çalıştığımda da nasıl bir tecrübem var.


Bu yine biraz konuşmanın başlarına referedeceğim.


Ben genelde şöyle çalışırım.


Teknik taraf sende, business bende.


Yani son dört seneyi toplasanız on tane falan teknik analiz toplantısına girmişimdir ben.


Görev paylaşımını yaptık.


Okey, günün sonunda puzzle'ın parçalarının birleşmesi gerekiyor.


Nasıl birleştireceğiz?


Tamam execute ettik.


Üçüncü en önemli soru bu.


Zaten ölçemeden impact'ını da anlayamazsınız.


Ha öyle bir impact yaratırsınız ki ölçmenize gerek kalmaz.


Yani işte bir Binance vesaire piyasada arkanızda olur diyeyim.


Ama günün sonunda etki bu bana göre.


Anladım abi çok teşekkür ederim.


Böylelikle bunu da anlamış olduk.


Şimdi interaktif yapacağız.


[gülme] Eminim hepinizin birkaç sorusu vardır.


Kişiye özel de sorabilirsiniz bence.


Ya da ortaya da sorup cevaplarını dinleyebiliriz.


Evet, Kolayika'daki ürün takımları nasıl bölüştürülüyor?


Ya bu aslında zaman zaman değişiyor.


Yani örneğin geçen iki sene önce daha böyle domain bazlı ekipler vardı.


Yani business'in ihtiyaçlarına yönelik.


O sene yapacağımız roadmap'te ortaya çıkartmak istediğimiz özelliklere yönelik böyle daha domain bazlı, işte sadece proje bazlı, o projenin böyle ufak ufak işte ürünü, ürüncüsü, developer'ı, backendi, frontendi, mobili varsa mobili, tester'ı vesaire olan böyle kompakt ekipler aslında kurmuştuk.


Ama şu anda daha tek bir ekip var.


Yapılmak istenen şey bu sene aslında biraz daha çok fazla değil yani iki farklı iş yapacağız.


O yüzden bir tane ekibin bütün ekiplerin birleşip bu üç iş-iş üzerinde çalışması gerektiği için böyle biraz daha birleştirdik.


Tek ekip halinde çalışıyoruz.


Yani aynı işi yapmak için.


Cevap oldu sanırım.


İyi bir ürün yöneticisi ile çok iyi bir ürün yöneticisini- Çok iyi ve mükemmel.


Çok iyi ve çok çok daha iyi.


[kahkaha] -Çok iyi ve mükemmel.


Evet, bunları nasıl ayırıyormuşsunuz?


Kendi özelimde söyleyeyim.


Benim için mükemmel.


O iş yapılırken bana maksimum üç şey soruluyorsa, mükemmel bir ürün yöneticisi demek oluyor.


Çünkü ben genelde üç yüz altmış derece bakıyorum işe.


Hani başta biraz bahsettik.


Bu işin engineering'i var.


Bu işin business kuralları var.


Bu işin operasyonu var.


Müşteri destek ekipleri var.


Legal tarafı var.


Trading tarafı biraz daha know-how'ı yüksek olan bir ürün domain'i.


Ve bu konularda gerçekten mükemmel execution eşittir.


Size sorulan soru miktarının en aza düşmesi.


Yani biz bir ürün geliştirdik.


Oradan örnek vereyim.


Uzay mekiğinin podları gibi ürün yöneticisi dışında onu desteklemeye, soru sormaya, challenge etmeye kalkan herkes ayrıldı yani.


En sonunda uzaya çıktı zaten ürün.


Türkiye'de ilk defa production'a çıkacağız böyle bir ürünü.


Aşağıya doğru gittikçe nasıl oluyor?


Hani mükemmelden iyiye.


Product management şöyle bir lanete sahip diyeyim.


Bence kötü bir product manager olamıyorsunuz zaten.


İşinizi iyi yapmanız lazım.


Çünkü üç yüz altmış derece sorgulanan bir yerdesiniz.


Aynı zamanda bu iş sadece şey değil.


Evet, benim gücüm var.


Takımı ben execution'a yönlendiriyorum.


Tamam, hadi yapalım.


Ne kadar fazla sorumluluk, o kadar fazla sorgulanabilirlik gerektiriyor.


Orada da işi iyi yapmak demek gerçekten shipment.


Bir ürün yapmak değil sadece bu.


Yani bir özellik geliştirmek değil.


Okey, pazarlama ile alakalı bir product manager değerlendiriyorsanız, o pazarlama kampanyasının sonucunda kaç kişiye dokunduğu, kaç kişinin convert edildiği başta konuşulmuştur.


Zaten direction olarak bellidir.


Ona göre ölçersiniz.


Mükemmelden iyiye doğru böyle bir geçiş var ama kötüsü yok bence.


Yani işe alımında bunu nasıl ölçüyorsunuz?


Bir işe alım framework'ümüz var.


Yani benim de kendime özel product manager'lar özelinde uyguladığımız konular var.


Birincisi bu.


İkincisi de klasik bir case study yöntemiyle ölçebilirsiniz.


Ama bunu günün sonunda ölçmek için en önemli yol bence takımla buluşturmak.


O işi daha önce yapmış insanları aranıza kattıysanız, zaten öyle bir potansiyeli keşfetmek biraz daha kolay oluyor.


Sadece ben karar vermiyorum burada.


Ürünü yapmak gibi herkes dokunuyor o görüşmede.


Ürün yöneticisi görüşmesiyse diyeyim, etkili yöntem bu bence.


Biz teşekkür ederiz.


Şurada bir arkadaş var da Veysel Abi şimdi ben tekrarlayayım.


Podcast için ne yazık-- herkes duydu ama nasıl tekrarlayacağım abi?


[gülme] Tek adam mı çok demokrasi mi?


Hadi bakalım olacaksa olsun bu saatten sonra.


Tek adamı savunan ben gibi oldum.


Cevabı orada da [gülme] Şey podcast dinleyenler [evet evet] konuyu şakayı anlamadılar.


Sen cevaplarken ver abi lütfen.


Yok şaka bir yana şimdi bir kişiye sorumluluk verirken o kişi belli başlı yerlere sorumluluğu dağıtıp aynı sorumluluğu bekleyebilir.


Bu şey demek değil.


Evet bir kişi var buna karar verecek ama başka kimse karar vermesin, katkı yapmasın.


Herkes kendi uzmanlığında da araştırdığı, gördüğü, destek aldığı konular hakkında da katkı verebilir.


Ama orada benim örneğim mid level management için geçerliydi.


Yani Midas özelinde doksan küsur kişi olduk ve her yere en ince yere kadar yetişemiyorum.


Kendi özelimden bahsedeyim.


Dolayısıyla o assignment'ları yapmak önemli.


O takım dediğiniz yapı beş kişiden oluşabilir.


On kişiden oluşabilir.


Zaten kendi uzmanlıkları arasında katkı vermeleri must.


Bu zaten olmuyorsa kendi uzmanlıklarında bir konu fail oluyorsa bu problemi direkt olarak yaratıyor.


Kendi uzmanlıkları dışında da örneğin bir software engineer'ın finansal bir ürün çıkarken operasyonla alakalı yorumlar yapabilmesi çok güzel bir şey.


O ürün çıkarken çünkü operasyon ekiplerinden nelerin destek alındığını, nelerin teknik ortama yedirilmediğini görüyor bu arkadaşlar.


Ve bu katkıyı alabilmeniz gerekiyor.


O da işte takımı lead'eden insanın sorumluluğu oluyor aslında biraz daha diyeyim.


Şimdi demokrasiye inananları bir dinleyelim bakalım.


Ben çoğulcu demokrasi tarafıyım.


Birazcık kısa keselim çünkü şey network- -kiyimiz var.


Ben herkesin duyulması taraftarıyım.


Eğer daha fazla zamana mal oluyorsa da bence buna değer bir zaman.


Yani yanlış ürünü geliştirmektense veya doğru ürünü yanlış bir şekilde geliştirmektense daha uzun sürmesi ama doğru şekilde geliştiriliyor olması çok daha kritik.


Çünkü bir kere geliştirildikten sonra geri dönüşü çok daha uzun sürüyor.


Yani şimdi burada herkese sorsak sizin beğendiğiniz ürünler nedir ve neden beğeniyorsunuz diye.


Kim yani iPhone'dur, işte Android telefondur, saattir, şu çantadır diyecek.


Neden diye sorsak, ya diyecek ki işte gözüme güzel gözüküyor, problemimi iyi çözüyor, ucuz.


Böyle şeyler söyleyecek ama hiç kimse şey demeyecek.


Ben bu çantayı beğeniyorum çünkü ilk önce bu çanta çıktı.


Ya da bu saati beğeniyorum çünkü ilk iPhone, şey, Apple bu saati yaptı.


O yüzden bu saat ilk çıktığı için bunu beğeniyorum demeyecek.


O yüzden kullanıcının hayatında bir şeyin daha erken yapılıyor olmasının yeri çok fazla olmadığı için ben geç olsun ama doğru olsun tarafından baktığım için kıymetli bir feedback verildiği sürece herkesin duyulması taraftarıyım.


Senin eklemek istediğin var mı Gizem?


Ya herkesin feedbacki hızlıca söyleyeceğim.


Herkesin feedbacki dinlenir.


Ama belli bir zaman dilimi içerisinde dinlenmesi lazım.


Çünkü business beklemez.


Ara yöneticiler yok pek beklerse sıkıntı olabilir.


Ara yöneticiler bu konuda uzmanlaşmış olmalı ki herkesin yani kimin aslında daha doğru feedback veri verdiğini anlatmak ve anlamak için.


Bence ara yöneticiler bu noktada söylediği gibi mid level yöneticiler gerekli.


Teşekkürler cevaplarınız için.


Almazsanız ben soracağım çünkü.


Soru-bir tane soru yok mu?


Şimdi pandemide burada çok güzel oturuyoruz ve çalışma şekilleri değişti.


Hepinizin pandemiden önce kurulmuş şirketlerde çalışıyordunuz.


Remote denen bir şeye geçtik.


Ben bundan çok acı çekiyorum.


Sizler bunu nasıl yönetiyorsunuz kendi takımlarınızda diyerekten çok hızlıca cevaplar alıp böylece kapatalım.


Kesinlikle ofiste çalışmak daha verimli.


Bu da daha keyifli.


Verimli olması önemli değil.


O katkıyı maksimum seviyede alabiliyorsunuz bence.


Kişisel fikrim.


Remote çalışıyoruz biz de.


Yani başka şehirlerden çalışan arkadaşlarımız da var.


Nasıl yönetiyoruz bunu?


Gerçekten belli başlı konuları çok structural yapmamız gerekiyor.


Yoksa karar mekanizmaları sürekli bir loop'a giriyor diyeyim, bir döngüye giriyor diyeyim.


Karar veremeden çıkıyorsunuz.


Bazı yerlerde de düzenlemeler yapıyoruz diyeyim.


Örneğin toplantı.


Bize toplantıların amacı bellidir.


Bir karar verilmek için mi yapılıyor, update toplantısı mı, haftalık sync toplantısı mı?


Ve toplantıya gelmeden önce nelerin araştırılmış olması gerekiyor?


Benden bir şey bekleniyorsa karar vermem.


Karar için ihtiyacım olan doneleri özet olarak yazılı görürüm, okurum, öyle girerim mesela gibi.


Bu tarz şeyler verimliliği artırıyor bence slack hariç.


Var mı eklemek istediğiniz?


Oradaki sorun bence remote'a geçiş yöntemimiz.


Yani tüm dünya birden remote'a geçti.


Çünkü mecburen geçtik.


Remote aslında mecburen yapılması gereken bir şey değildi.


Bunun için belli bir altyapıda olmanız gerekiyor.


Şirket olarak, yönetimsel olarak.


Ama böyle mecburen geçince tabii çok sancılı oluyor.


Kolayık'a da Covid'in ilk haftasından itibaren tamamen ofisi kapattı ve evlere geçtik.


Hâlâ daha öylesiniz ve geçmeyeceğiz.


Artık remote bir şirketiz ama işler yürüyor.


İlk aylarda biraz bocaladık tabii ki ama şu anda oturttuk ve her şey güzel.


Bir şekilde hallediyoruz yani.


Ama insanların mutluluk faktörünü azalttığını hissettik, hissediyoruz.


Bunun için yaptığımız belli başlı şeyler var.


Partiler var, toplantılar var, ekip içi bütün şirket bazlı vesaire.


Ama yine de çalışma ortamını ofisteki kadar keyifli kılamıyoruz.


Bunun için daha-O yüzden büyük bir ofis tutma planımız var çok yakın zamanda.


Böyle daha on on beş kişinin bir arada toplanabileceği, en azından Happy Friday'leri falan yapabilmek için.


- Partilere biz gelebiliyor muyuz?


Tamam, özel [gülme] bu yani yapacak başka bir şey bulamadık açıkçası biz de.


Ama evet sıkıntılı olduğunu düşünüyorum.


Ekibi belli periyotlarda bir araya getirmek çok güzel ama o eskisi gibi kahve başında, sebile başındaki muhabbetlere hiç hiç hiç benzemiyor diyorum.


Alper, sizde durum nasıl?


Kullandığın araçların remote'a uygun olması ve senin hemen böyle evden çalışabiliyor olman aslında remote çalışıyor olman anlamına gelmiyor.


Remote çalışmak demek biraz daha asenkron çalışabiliyor olmak demek.


Biz kültürel olarak Türkiye'de senkron çalışıyoruz.


Yani o kahve başında sohbet dedin vesaire.


Benim seni o an orada yakalamam gerekiyor.


Biraz buna odaklanmışız ne yazık ki bizim bocaladığımız nokta bu oldu şirkette.


Eee mesela birinin bana bir şey sorması gerekiyor.


Yazmaktansa benim gerçekten o an karşısında olmamı ve benle canlı konuşabilmeyi istiyor.


O yüzden hani bir toplantı atıyorlar mesela.


Ya da aynı durumda ben de olabilirim.


Bir on beş dakika seninle bunu konuşalım mı?


Senin on beş dakika konuşacak vaktin yoksa ertesi günü bekliyorum.


Ve bir gecikme ve sen de bir yük yani on beş dakikalık bir konuşma yapacaksın yarın benle diye daha bir gün önceden kafanda o saatin gelmesini bekliyorsun.


Ofisteyken ben seni görüyordum.


Böyle böyle bir şey var, ne yapalım falan diye.


Yani kullandığımız araçlar, araçların remote olmasıyla bizim mental olarak remote'a geçmemiz çok farklı şeyler olduğunu anladım ben.


Bir de ya ben de ofiste daha rahat eden taraftan olduğumu anladım enteresan bir şekilde.


Evde daha rahat olmamı beklerdim ama ofiste çünkü şeyi fark ettim.


Yani akşam ofisten çıktığın zaman iş bitiyormuş.


Evde mesela bitmiyor ve o özel hayat, iş hayatı dengesi senin uzun süre performansını yüksek tutman için kritik bir noktaymış.


Bunu remote'da anladım.


Yani dinlenecek vakti de mesela sana veriyor ofis.


E tabi İstanbul'da yaşıyor olmanın birtakım dezavantajları oluyor.


Yani günde üç saat yolda geçiriyor olabilirsin vesaire ama işe ışınlanıyor olduğumuz vakum içindeki o ortamda işlerin ofiste yapılıyor olması bence de çok daha verimli evde yapıyor olmaktansa.


Evet, anlaşılan hiç kimse mutlu değil remote çalışmaktan.


Eee Alper, Gizem, Koray.


Çok teşekkürler.


Güzel güzel anlattınız.


Sizler de dinlediniz, sorularınıza katkılarda bulundunuz.


Science Türkiye ailesinden herkese merhabalar arkadaşlar.


Bendeniz Popular Science Türkiye ailesinden biyolog Akın Karahasan.


İki kere Popular Science Türkiye dedim, reklama girmesin ama biz zaten burada sizlerle her hafta birlikteyiz.


O yüzden bu hafta da yepyeni bir konuyla yine karşınızdayız.


Şimdi birkaç hafta arka arkaya nispeten böyle biyoloji disiplinleri içerisinde gezindik.


Aslında yine nispeten biyoloji disiplinini kapsayan bir disiplinle sizlerin karşınızdayım.


Ama bu sefer böyle dergimizde de sıkça yer edinen astronomu ile alakalı bir biyoloji disiplini.


Böyle ikisinin arasında bir yerlerde olan, iki disiplini de kapsayan bir disiplinle karşınızdayız.


Astrobiyoloji disipliniyle.


Peki astrobiyoloji disiplinini kiminle konuşacağız dersiniz?


Nurhan Kahraman Hocamız ile konuşacağız.


Merhabalar hoş bulduk herkesi [mikrofonda değişiklik] enerjin için seni kutluyorum.


Ben başlangıçta söylemek istiyorum herkese lütfen.


Lütfen kusura bakmayın.


Daha yeni ikinci aşımı oldum.


Biraz böyle nasileyim?


Normalde hiç durgun değilimdir.


Her zaman da öyle yorumlar geliyor.


Hocam yani gerçekten bu enerjiyi nereden buluyorsunuz diye.


O yüzden böyle beni sürekli takip edenler hafif bilebilirler ya hocam hafif durgundunuz diye.


O yüzden çok çok özür diliyorum ama bence çok harika bir yayın olacak inanıyorum.


Akın'ın enerjisi zaten yükseltti.


Şey yapalım o zaman.


Ben hemen böyle arada size enerji takviyesi sözler efendime söyleyeyim.


Astrobiyoloji ile alakalı biraz dalaşmalar gerçekleştirelim kısacası.


Hocam formatımız gereği ben nispeten sizi tanıtmayacağım.


Sizin vermiş olduğunuz sorulara vermiş olduğunuz cevaplar sizleri bir anlamda izleyicilerle tanıştıracak.


Efendim, dilerseniz bu yüzden hiç izleyicilerimizi bekletmeden direkt olarak sorulara geçelim ve onlar sizleri tanımaya başlasın.


Öncelikle ilk sorumuz günün anlam ve önemi olması lazım.


Bu yüzden de direkt olarak şeyi sormak isterim.


İki disiplinin de bir anlamda ortak çatısı Astronomi ve biyoloji.


Nedir bu astrobiyoloji?


Bunu bizlere açıklayabilir misiniz hocam?


Astrobiyoloji nedir?


Aslında astrobiyoloji çok eee-- Türkiye için düşünecek olursak yeni bir bilim dalı.


Ama genel olarak düşünecek olursak yaklaşık dört beş yıldır dünya çapında bazı saygın üniversitelerin dal olarak okuttuğu bir bölüm.


Özellikle en bilinen tanımı, yaşamın kökenlerine ee ve solar sistemimizde başka gezegenlerde canlılığın olup olmadığı ile alakalı araştırmalar yapan bir bilim dalı.


Daha da spesifikleştirirsek aslında diğer dış gezegenlerde, dış gezegenlere veya uzay şartlarına, insan vücudunu veya bir canlının yapısını nasıl uyarlayabiliriz?


Bununla alakalı da çok derin araştırmalar devam ediyor.


Özellikle canlı dediğimiz zaman insanları işin içine katmak istiyorum.


Çünkü olası bir kolonizasyon söz konusu biliyorsunuz yakın geleceğimizde.


O yüzden bununla alakalı çok ciddi, milyar dolarlık yatırımlar yapılmış ve araştırmalar son hızıyla devam etmekte.


Astrobiyoloji, astronomi ve biyolojiyi birleştiren harika bir bilim dalı.


Ama şöyle bir özelliği var.


Multidisipliner bir bilim dalı.


Yani astro-- eğer iyi bir astrobiyolog olmak istiyorsanız veya bu alanda gerçekten kaliteli bir kariyer yapmak istiyorsanız sadece biyoloji veya sadece astronomi değil, birçok bilim dalına yoğun ilgi gösteriyor olmanız lazım.


Özellikle şunu fark ettim ben.


Bana yazan arkadaşlarımdan diyeyim.


Öğrencilerden ve arkadaşlarımdan ve çevreden.


Hocam ben işte maymun iştahlı olduğumu düşünüyorum.


Çünkü fizik, kimya, biyoloji, jeoloji, astronomi.


Yani hepsiyle alakalı çok fazla kitaplar okuyorum.


Çok fazla amatörce de olsa ilgileniyorum ve bir kariyer istiyorum.


Ne istediğimi bilmiyorum diyorlar.


Bu noktada ben astrobiyoloji, astrokimya yani astro chemistry veya jeobiyoloji, jeokimya gibi bu tarz birbirleri ile çok yakın çalışan bölümlerde master veya PhD yapmalarını kendilerine kesinlikle tavsiye ederim.


Dediğim gibi multidisipliner harika bir bölüm.


Geleceğin bölümlerinden bir tanesi benim gözümde.


Peki teşekkür ediyorum.


Aktardığınız üzere evet, gerçekten de muazzam bir potansiyele sahip bir disiplin olarak karşımıza çıkıyor.


Bir bölüm olarak karşımıza çıkıyor.


Özellikle bu yılının son dönemlerde işte Mars'ta koloni kurma hayaliyle şekillenecek bir anlamda muazzam bir disiplin şimdi.


Benim bir anlamda formatım gereği efendime söyleyeyim.


Çok çeşitli konu başlıklarından bu disiplinle alakalı çok çeşitli konu başlıklarından direkt olarak sorular yönelteceğim sizlere.


Yaklaşık on soru, on bir soru civarında.


Birbirleriyle ilintili olan sorular da var, olmayan sorular da var.


Bir yandan da izleyicilerin dikkatini çekebilecek ve bu disiplinin bizlere açıklamasını beklediğimiz sorular.


Peki direkt yine geçiyorum bir sonraki soruma.


Biz bir yerde, efendime söyleyeyim, özellikle dünya dışı bir gezegende veya uyduda yaşam arayışına çıktığımızda ilk olarak suya odaklanılır.


O gezegende su bulundu.


Şurada su bulundu, burada su bulundu.


Peki suyun yaşam için ne gibi bir önemi vardır?


Neden gezegenlerde ilk su olup olmadığına bakılır?


Su neden bizim için bu kadar önemli hocam?


Bu soruyu gerçekten.


Eee bu soru için ayrıca teşekkür ediyorum.


Gezegenler- Teşekkür ederim.


Gezegenlerle alakalı o kadar çok araştırmalar yapıyor ki NASA.


Özellikle yetmiş, yetmiş bir senesinden sonra yoğun derecede astrobiyoloji araştırmalara çok fazla yatırımlar yapmaya başladı.


Bu arada hemen not olarak söyleyeyim, astrobiyoloji kelimesi ilk resmi kaynaklarda bin dokuz yüz yetmiş bir yılına geçer.


Böyle bir deyim tabii onun öncesinde yoktu.


Daha sonrasında ise yapılan araştırmaların özünü çok iyi tanımladığına inanıldığı için bu kelime çok fazla kullanılmıştır.


Gelelim sorunun cevabına.


Çok fazla gezegenlerde araştırmalar yapılıyor, roverlar gönderiliyor veya bizim muazzam teleskoplarımızla birçok atmosferin içeriklerini, ayrıntılarını araştırıyoruz.


Verileri, dataları topluyoruz, bakıyoruz, ediyoruz falan filan.


Aslında 2015 senesinde Mars'ta su varlığı bulunana kadar, yani yüzde doksan dokuz evet vardır denilene kadar formu-- sonra geleceğiz formuna ama en azından bir su moleküler olarak bir H2O diyelim yani.


Vardır bilgisini biz alana kadar aslında birçok gezegenin neredeyse aynı kriterde tutuyorduk.


Yani Mars'ın diğer araştırdığımız gezegenlerden çok bir farkı yoktu bizim gözümüzde veya bir önceliği yoktu.


Mars'ın eee önceliği belki bize yakın olması, çok fazla ve çok soğuk ve çok sıcak olmaması gibi.


Ama spesifik bir özelliği yoktu.


Taa ki 2015 yılında su vardır denildi.


Sonrasında bir anda eee astronomik olarak hızla arttı oraya yapılan yatırım ve araştırmalar, bir anda.


Eee şimdi şuna gelelim.


Yaşam için eee akıllı yaşamın gelişebileceği karmaşık bir ekosistem için eee bir sıvının eee olması gerektiğinden bahsediyoruz.


Çünkü birçok kimyasal reaksiyonların gerçekleşmesi gerekiyor ve bu kimyasal reaksiyonlar ee o canlılığın nefes alabilmesi...


Burada kastedilen hem hücresel hem daha makro solunum da olabilir.


Eee hem de enerji kaynağı.


Birçok nedenden dolayı bizim aslında suya ihtiyacımız var.


Suyun farklı formları, yani sıvı olarak başka şeyler de eveet düşünülebilir.


Ama suyun özellikle birkaç özelliğinden dolayı eee araştırmaların sonucunda şu denildi.


Evet, başka gezegenlerde biz suyun yerine etki edecek, belki ona yakın bize avantajlar sağlayacak bir yapı bulabiliriz.


Ama bu ihtimal çok düşük.


O yüzden öncelik her zaman suda.


Olursa da tabii ki olabilir.


Bir kere eee güçlü bir yüzey gerilimi veren yaklaşık sıvı amonyağın üç katından bahsediyoruz burada.


Güçlü hidrojen bağlarına sahip olması.


Bu bir kere bizim için çok önemli.


Özellikle biz araştırmalarımızda prebiyotik kanıtlara bakıyoruz astrobiyoloji araştırmalarında.


Ve bu da prebiyotik bileşiklerin toplanmasını ve belki de hücresel zarların gelişimine çok önemli bir katkı sağladığı için bu özellik bizim için eee öncelikli özelliklerden bir tanesi diyebiliriz.


Bunun dışında eee bir örneğimiz Dünya biyokimyasındaki proteinlerin üç boyutlu yapısını destekleyen diğer bileşiklerle kovalent olmayan zayıf bağlar oluşturabilme özelliği.


Bu bizim için çok çok önemli.


Bir üçüncüsü de hidrojen iyonu ve buna karşılık gelen elektronu vererek elektron taşıma reaksiyonlarına girebilme, yani bu tarz reaksiyonlara girebilme özelliği.


Suyun bu anlamdaki özelliği çok çok yüksek.


Yapısındaki hidrojen ve oksijene baktığımız zaman.


O nedenden dolayı bu bizim için bu üç kilit özellik var.


O yüzden biz özellikle suya odaklanmış durumdayız.


Birazdan Europa'ya, belki Venüs'e falan daha farklı gezegenlere de gelebiliriz.


Umarım soruların gelir.


Kesinlikle, aynen.


O zaman suya tekrardan değineceğiz.


Peki, suyun yerine ne olabilir diye düşünecek olursak- Kesinlikle güzel bir soru.


Evet, hidrojen florür.


Yani bu da değerlendirilmiş.


Hidrojen florür de bir şekilde değerlendirebilir miyiz?


Oksijeniğini flor olarak olabilir mi diye.


Yalnız şöyle bir sıkıntı var.


Hidrojen florür eksi seksen ila yirmi derece arasında sıvı olarak bulunuyor.


Bu da çok dar bir aralık.


Yani bizim araştıracağımız olası gezegenleri düşünecek olursak, çok dar bir aralıktan bahsediyoruz.


Yani su ile kıyasladığımız zaman suyun sıfır ve yüz arasında ortalama olarak, net demiyorum, ortalama.


Kimyaya da bir an böyle bir giresim geldi.


Sıfırla yüz arasında diyelim.


Olduğunu kabul edeceğiz.


Nasıl isterseniz ekstra bizde- Değil mi?


Bizim ne derler izleyicimiz bir anlamda aç burayı- Aç, değil mi?


Bu yüzden takip ediyorlar.


O yüzden ekstra bir rahatlıkla girebilirsin.


Ben zaten sorunuz bittikten sonra bir biyolog olarak da solunumla alakalı bir şeyler diyeceğim.


O yüzden gönül rahatlığıyla bilgi verebilirsiniz hocam.


Şöyle diyelim.


Deniz seviyesinde hidrojen florür ile biz suyu kıyaslayacak olursak, minimum ve maksimum erime ve kaynama sıcaklıklarını eğer kıyaslayacak olursak, daha geniş bir skalaya sahip olduğundan dolayı bizim eee önceliğimiz kesinlikle.


Eee ve şunu da düşünmemiz gerekiyor.


Biyolojik çeşitliliğin ve evrimin gelişme hızını düşündüğümüz zaman, evrimsel bir hızdan ve biyolojik çeşitlilikten bahsediyoruz.


Bunların olabilmesi için çok soğuk ortamlar ve düşük enerjili ortamlar, eee reaksiyonların hızını yoğun derecede yavaşlatacağından dolayı bizim için de bir handikap olacaktır.


Yani dar bir sıcaklık aralığında işleyebiliyor olması.


O yüzden bunu bu ikinci seçeneğimizi biraz ekarte etmiş oluyoruz aslında.


Ve birçok yaşamsal fonksiyonların daha hızlı bir şekilde ilerleyebilmesi için bizim solar sistemde de canlılık ararken kesinlikle sudur.


Çünkü bir yaşamsal faaliyetten, o ortamda aktif olarak bir yaşamsal faaliyetten bahsedebilmemiz için minimum bizim su değerimizin yüzde on beş ve üzerinde olması gerektiğini zaten biliyoruz.


Bu nedenden dolayı su bizim için kesinlikle kilit.


O yüzden su varsa yaşam vardır.


Kesin demiyoruz ama olabilir diyoruz ve o yüzden bizim için önceliğimiz bu aslında.


Yani suyun bulunduğu ortamda nispeten ihtimal çok ama çok çok daha yüksek diyorsunuz- Çok ama çok daha yüksek.


Yani bir yerlerden başlamak için.


Çünkü konu konuyu açacak birazdan geleceğiz.


Bio imza dediğimiz yani bio signature dediğimiz bir şey var.


Yani belirli aslında biz makro veya mikro kanıtlar arıyoruz bu araştırmalar, araştırmaları gerçekleştirirken.


Ama işin bu noktaya varabilmesi için zaten birçok aktivitenin gerçekleşmiş olması gerekiyor.


Bu da başlangıçta yine suya dayanıyor.


O nedenden dolayı bizim başlangıç noktamız budur.


Onun devamında bundan sonraki konuşacağımız her şeyin temeli bu olduğu için aslında suyla başlamamız çok iyi oldu diyebilirim.


Şeye, konuşmamıza.


Burada ben solunumla alakalı bir şey diyecektim.


Sizin söylediğinizi destekleyen birlikte bahsini geçirdiğiniz üzere solunum difüzyonla gerçekleşebileceği gibi bizim gibi akciğerli solunum da gerçekleşebilir.


Ama bu solunumun bir ortak özelliği var.


O da oksijenin sıvıda çözünme durumu.


Çünkü onun da bireysel seviyeye geçmesi lazım.


Bu yüzden ister difüzyon olsun, ister trakea olsun, ister kitapsı akciğer, ister bizim gibi akciğer olsun veya solungaç olsun hepsinin ortak özelliği nemli, sıvı ortamda oksijenin difüzyonda karşıdan karşıya geçmesidir.


Bu yüzden su, olmazsa olmazlardan bir tanesi.


Ben de bunu eklemek istiyordum.


Şimdi nispeten su bazında konuştuk.


Bir molekül bazında konuştuk.


Biraz da şimdi element seviyesine inelim.


Element seviyesinde de iki tane elementten bahsetmek istiyorum.


Biri karbon, diğeri ise oksijen.


İkisinin sorusu birbirinden farklı.


Bu soruları şöyle söylemek gerekirse;


şimdi dünyada halihazırda şimdiye kadar keşfetmiş olduğumuz tüm canlı grupları karbon temelli canlı grupları olarak karşımıza çıkıyor.


Bu elbetteki karbonun kimyasal yapısının oldukça elverişli olmasından dolayı olduğunu biliyoruz ki buna birazdan değineceğiz.


Peki evrende karbonun yerini tutabilecek, tıpkı suyun yerini tutabilecek şeyi örnek olarak vermiş olduğunuz gibi karbonun yerini tutabilecek bir element var mı?


İkinci sorum ise bununla nispeten bağlantılı da olabilir veya element bazında olduğu için sormak istiyorum.


Oksijen bizim, efendime söyleyeyim yine dünyamızda enerji üretmemizde görev alan elementlerden bir tanesi.


Başka bir gezegende enerji üretiminde kullanılabilecek oksijen benzeri bir efendime söyleyeyim gaz olabilir mi, bir madde olabilir mi?


Bunu sizden duymak istiyorum.


Nispeten iki sorum var.


Karbondan başlayalım şimdi.


Astrobiyolojik- astrobiyolojik, astrobiyolojik araştırmalar yapılırken aslında bu dalla alakalı özellikle organik kimya inanılmaz derecede ön safları tutuyor.


Biyokimya ve organik kimya.


Yoğun derecede bu alanda.


Astrobiyoloji üzerine eğer kariyer yapmak istiyorsanız ve bunu kimyayla birleştirmek istiyorsanız ki ben biraz daha jeoloji ile birleşen bir dalındayım.


Özellikle organik kimyayı çok seviyor ve bu alanla ilgili olmanız gerekiyor.


Çünkü bizim bu zamana kadarki bulduğumuz bu tabii ki bilim yığılarak ilerleyen bir şey.


Her an bu bilgi elimizdeki bilgiler tamamıyla radikal bir şekilde değişebilir.


En ufak bir bulguyla beraber.


Ama şu ana kadarki araştırmalar bize canlılığın karbon bazlı olduğunu gösteriyor.


Ama yine de tabii ki şu soru da yok değil.


Karbonun bazı özelliklerinden dolayı öncelikle periyodik tablodaki konumuna bakalım.


Dördüncü kısma bakıyoruz ve baktığımız zaman sıralamada başka elementler de var ve otomatik olarak şunu düşünüyoruz aslında, ben araştırmalarımı yaparken karbon bazlı canlılık, evet, hep bunu kabul ettim ama bunun dışında ne, hangi elementi kullanabilirim?


Reaksiyona girme eğilimleri karbona göre nasıldır?


Yani birçok aslında sorular sorup bunun üzerine araştırmalar yapabiliyoruz ve ikinci bizim en büyük seçeneğimiz, alternatifimiz, en büyük alternatifimiz aslında bizim silikon.


Ve silikonla alakalı yapılan araştırmalar, başlangıçta ilk bu fikirler ortaya atıldığında çok fazla şey vaat etse de teknolojinin gelişmesiyle beraber ve elimizdeki imkanların artmasıyla beraber, yani daha spesifik veriler elde etmemiz ile beraber silikonun aslında karbon kadar çok da iyi bir alternatif olmadığını gördük.


Ama yine de imkansız değil.


Bu şuna benziyor aslında.


Suyun yerine ne olabilir sorusunun benzer bir cevabı.


Evet, imkansız değil.


Suyun yerine sıvı olarak, bir likit olarak başka formlar karşılaşabiliriz başka gezegenlerde.


Yine bunda bunca olursak eğer ve uzayda bulunma olasılıklarını, oranlarını karşılaştıracak olursak, karbonun bulunma oranı inanılmaz derecede silikona göre kat be kat çok daha yüksek.


Bu da tamamen basit bir matematiksel hesaplamayla karbon bazlı bir canlının evrimsel süreçte başka gezegenlerde de başka uzay şartlarının uzaydaki başka şartlarda da oluşabileceği ihtimalini artırıyor.


Ayrıca bilim kurgu hikayelerinde çok fazla silikon bazlı canlılara çok fazla değiniliyor.


Yani dediğim gibi şimdi bunun gerçek boyutuna bakmak lazım.


Bu gerçekten olabilir mi?


En önemli, aslında kilit şey biraz daha teknik.


Teknik demeyelim de biraz daha ayrıntılı konuşmak gerekecekse ben sürekli arada dediğim gibi notlarıma da bakıyorum.


Yanlış bir şey söylemek istemediğim için ve çek ediyorum.


Çünkü hafif notlar almıştım.


Acaba unuttuğum bir şey olsun istemiyorum açıkçası.


Eee, şimdi silikonun bir katıyı oksitlemesi düşünecek olursak eğer yaşamı destekleyememesinin temel nedenlerinden birisi de budur.


Bunun dışında, ne söyleyebiliriz?


Birçok özellikleri aslında aynı.


Karbon sentetik elyaflarda ve ekipmanlarda kullanılan bir plastik olan poliasetal adı verilen bir polimer bize veriyor aslında.


Silikon ise bir kumaş su geçirmez bir kumaş olarak düşünebiliriz.


Metal ve plastik parçalarını yağlamak için kullandığımız polimerik silikonlar var.


Eee, yani aslında biz şu anda-Yani hem işin biyomedikal anlamında hem de işin birçok günümüzdeki birçok kullanım anlamında versiyonlarında aslında biz hem silikonu hem karbonu bir şekilde kullanıyoruz.


Zaten silikon karbon yerine kullanılabilir mi sorusu ile beraber evet belki canlılıkta biz dış gezegenlerde silikon bazlı bir canlılık bulamayabiliriz ama bu soru sayesinde biz günümüzde şu an günlük hayatta kullandığımız ve bizim işlerimizi daha da kolaylaştıracak, bizim işimize daha da yarayacak birçok maddenin karbon yerine silikon kullanılarak birçok maddenin gelişmesine aslında teknolojik anlamda bir katkı sağlandı.


İnovatif anlamda tam doğru bir kelime var.


Onu söyleyemedim ama inovatif diyebiliriz anlamda bu tarz araştırmalar katkı sağladı diyebiliriz.


Bununla alakalı şöyle bir şey var aslında.


Eeee, kimyager Frederick Stanley Kipping 1863 1949 yılları arasında yaşamış arkadaşlar.


Bu büyük bilim üstadımız bizim diyelim.


İlginç bileşiklerin yapılabileceğini gösterdiğinden beri silikon bileşikleri yaratmak için yorulmadan çalışmış bir bilim insanı kendisi arkadaşlar.


Ve kendi adıyla da anılan, dünyaca ünlü bir ödül var.


Kipping Ödülü diye geçiyor aslında.


Belki duyan bilenler vardır içlerinizden.


Yıllar süren çalışmalarını modern modern simyacının elindeki tüm reaktiflikte rağmen karbon bileşiklerinin birçok silikon analogunu oluşturmaya çalıştıysa da bunu maalesef ki başaramadı.


Bunun en büyük önündeki engellerden bir tanesi termodinamik yasalar aslında.


Bunun da nedeni genellikle silikon bazlı karakterli yapıların çok kararsız ve çok reaktif olmaları.


Karbonla kıyaslandığı zaman, yani çok fazla anında diyelim, yapı değiştirmeleri, çok reaktif olmaları.


Bu nedenden dolayı karbon kadar stabil olmaması da o yüzden silikon üzerindeki bizim düşüncelerimizi azalttı diyebiliriz.


Ne denir, onun üzerindeki dikkatimizi dağıttı diyebiliriz.


Evet- Bir yandan da doğası gereği bozulmaya yatkın bir arkadaşımız, öyle değil mi?


Tam olarak demek istediğim o.


Silikon doğası gereği çok fazla bozulmaya çok daha elverişli karbona göre.


Bu nedenden dolayı çok fazla stabil yakalayamadığımız için yaptığımız araştırmalarda da silikonun diğer ya da bileşiklerini diyelim.


O nedenden dolayı bunu matematiksel olarak hesapladığımız zaman dünya dışında çok fazla karbon yerini bulabileceğimizi düşünmüyoruz.


Bir de orana bakmamız gerekiyor.


Yani evrendeki karbon oranına ve silikon oranına baktığımız zaman ortada bir gerçek var.


Sonucunda matematiksel bir hesaplama var ve bunlara istatistiki olarak baktığımızda bu ihtimal çok çok düşük.


Ama asla, asla diyemeyiz.


Kesinlikle.


Orada büyük sayılar devreye giriyor ve sıfırın her türlü önüne geçiyorlar diyeyim kısacası.


Aynen öyle.


Şimdi hocam bir diğer, bir anlamda önemli başlıklardan bir tanesi astrobiyoloji disiplini içerisinde.


Yaşama elverişli gezegen keşfedildi diyoruz işte.


Kepler bilmem bilmem bir şey sayısı efendime söyleyeyim.


Bir gezegen, bilmem bilmem bir şey sayısı.


Peki, bir gezegenin yaşama elverişli olduğunu nereden anlıyoruz da biz bu arkadaşa, biz bu gezegene yaşama elverişlisin sen diyoruz.


Bana bu konu hakkında bilgiler aktarabilirsiniz çok sevinirim.


Şimdi aslında NASA, ESA ve Roskosmos ve birçok...


Nasıl diyelim?


Eee, birçok yapının aslında araştırdığı yıllardır tabii ki de son elli altmış yıldır yetmiş yıldır araştırdığı birçok gezegenler var.


Ve bu gezegenlerin bazılarının üzerinde daha yoğun derecedekilerde muhafaza ediyoruz.


Bunun en büyük nedeni aslında tabii ki de bilimi çok seviyoruz.


Bilim ilerletmek istiyoruz.


Çevremizi görmek istiyoruz.


Ama en büyük sebeplerinden bir tanesi de bizim ilerisi için canlılığın eee transportu nasıl diyelim?


Canlılığın taşınabilmesi için- Canlılığın devam etmesi- Aktarımı için aynen aktarımı için bize gelecek vaat edecek bir yapı aslında biz bulmak istiyoruz ve bunun heyecanıyla araştırmalarımızı yoğunlaştırıyoruz.


Ve tabii ki de bu kadar büyük yapılar da tabii ki elindeki parasal veya maddi kaynakları daha ziyade bazı kritik parametreler var, onlardan bahsedeceğiz.


Bu parametreleri sağlayan gezegenlerin araştırmalarına yatırmak istiyorlar mantıken.


Doğru olan da budur zaten.


Bu gezegenlerden veya bazı gezegenlerin uydularından bahsedecek olursak, Mars'ı örnek verebiliriz.


Europa'yı örnek verebiliriz.


Io'yu örnek verebiliriz.


Aynen öyle.


Enceladus, Enceladus, Enceladus.


Aynen bunları örnek verebiliriz.


Birçok aslında elimizde seçenekler var.


Bunların da dediğim gibi belli şartları aslında belli bir noktaya kadar sağlıyor olması.


Elimizdeki datalara bakacak olursak eğer, bunlardan bir tanesi dediğim gibi daha öncesinde de gezegenin eee aslında birçok şart var.


Birincisinden başlayalım.


Suyun olup olmadığı bizim için en kritik şey.


Onun dışındaki parametrelerimiz herhangi bir şekilde canlılığın ipucunu verecek bio imzalar.


Çünkü bio imzaların oluyor olması orada canlılığın kesin olduğu anlamına gelmez.


Eğer biz atmosferde veya topraklarda, toprakta, toprak araştırmalarında belli dengesizlikler görürsek o zaman heyecan yaparız.


Deriz ki bu dengesizliklerin olmasının nedeni hani sürekli ara ara yapılan ölçümlerde bir dengesizlik görürsek evet burada bir hareketlilik var ki ben bu değerlerde bir farklılıklar sürekli görüyorum.


Bu bizim için bir heyecan nedeni.


Bunun dışında atmosferin ne kadar yoğun veya kalın olduğu, güneşe olan uzaklığı, Dünya'ya olan uzaklığı, ne kadar uydusu olduğu, ultraviyole radyasyona karşı ne kadar atmosferinin bir kalkan oluşturduğu, çekirdeğinin hâlâ aktif olması, yani sıvı olması birçok nedenden dolayı tabii ki.


Veya artık o aktivitesini kaybetmesi.


Ki bu bizler için yaşamsal olarak birçok negatif şeyler beraberinde getiriyor.


Bunların dışında baktığımız şeylerden bazıları atmosferin zehirli bir gaz içeriyor, içerip içerme meselesi.


Yani birçok şeye aslında biz bakıyoruz yaşanılabilir olabilmesi için.


Ve en büyük diğer şeylerden bir tanesi de tabii ki de sıcaklık.


Yani sonucunda eğer biz ilerisi için orada yaşam bulmayı bekliyorsak, gidip de dört yüz, beş yüz derecenin üzerindeki bir ortamda veya eee absürt sıfırın altındaki bir noktada yaşam bulmayı tabii ki de bekleyemeyiz.


Bu nedenden dolayı bizim bazı kriterlerimiz var.


Baktığımız parametrelerimiz var.


Eğer bunları belirli ölçülerde kabul edilebilir derecelerde sağlayabiliyorsa o zaman araştırmalarımızı o gezegen veya uydular üzerinde yoğunlaştırıyoruz diyebiliriz.


Ee, teşekkür ediyorum cevabınız için.


Şimdi bir anlamda artık yaşama elverişli, ee, kısmına giriş yaptık ve canlıları işin içerisine sokabilirim gibi geldi bana.


Burada, ee, şöyle bir soru sormak istiyorum size.


Direkt olarak biraz, ne derler, ee, sizin düşüncelerinizi merak ettiğim, ee, hani elde ettiğimiz verilerden ziyade zaten bu soru bir anlamda verilerin karşılayabileceği bir şey olmadığını düşünüyorum.


O yüzden sizin fikrinizi merak ediyorum.


Güneş sisteminde yaşama elverişli olduğunu düşündüğümüz bir gezegende, işte Mars'ta olabilir.


Ya da mesela Deus ya da Europa gibi ya da Ayo gibi bir uyduda, diyelim ki bir canlıya rastladık.


Bu canlı dünyadaki sizce hangi canlı grubu ile benzerlik gösterirdi?


Eee, açıkçası şöyle söyleyeyim, ee, bazı, ee, nasıl söyleyelim?


Kendi yaptığım araştırmalardan ve şu an aktif yürüttüğüm araştırmalardan hareketle şöyle cevap vereyim.


Ee, arkea grubu olabilirdi.


Bazı bakteri grupları, ekstremofiller olabilir diyebil-diyebilirim.


Ee, çünkü açıkçası çok science fiction düşünmemek lazım.


E birazcık daha gerçekçi olmamız gerekiyor.


Yani bizim filmlerdeki gibi keşke, ee, dost canlısı diyelim.


Dost canlısı, daha böyle üç boyutlu ve büyük, ee, canlılarla arkadaş olsak.


Aynen öyle ve iletişim kurabilsek kendi onların dilince ortak bir şey bulmaya çalışsak.


Ama bu dediğim gibi bilim kurgu filmlerini en azından önümüzdeki birkaç yüzyıl daha, ee, o şekilde devam edeceğine inanıyorum.


Yani bilim kurguda kalacağına inanıyorum.


Ee, astrobiyoloji denildiği zaman ve uzayda canlılık denildiği zaman herkesin beklediği maalesef ki özellikle [öncüleri] bir yerlerde çok fazla esprileri dönüyor.


Maalesef ki beklenen şeyler birazcık daha üç boyutlu ve büyük şeyler.


Ama biz çok ufak, ee, yani çok ufak bir şey bulsak herhalde dünyada bu çığır açacak.


Başka bir gezegende uzayda canlılık bulduk diye.


Böyle inanılmaz derecede, ee, bir çok radikal bir nasıl diyeyim, böyle bir bilim camiasına bir ses getirecek açıkçası.


Ee, ama o açıdan düşündüğümüz zaman ekstremofillerde de poli ekstremofil var.


Yani birçok parametreye aynı anda dayanıklılık gösteren.


Ee, mesela Deinococcus radiodurans'a bakacak olursak ben spesifik olarak onun üzerinde çalıştım ama- Bir bakteri türü.


Aynen bir bakteri türümüz ve daha ziyade radyasyona dayanıklı, ee, açlık şartına veya birkaç şey daha dayanabiliyor ama bir tardigrade ile kesinlikle kıyaslayamam.


Ama Deinococcus radiodurans da birçok, eee, şeylere dayanabiliyor.


Yani çeşitlilik olarak var.


Vakum etkisi, radyasyon, soğuk, sıcak, tuz, ee, salinity, yani yoğun tuz veya, eee, basınç.


Eee, birçok şey aslında belli derecelerde dayanabiliyor.


Eee, tardigrade'ler kadar olmasa da.


Ve tabii ki de astrobiyoloji dediğimiz zaman birçok yerlerde yazdığınızda size görsel olarak çıkan tardigrade'ler.


Tardigrade'lerin birebir aynısı olmasa da, ee, şu an elimizde araştırma yaptığımızdaki seçeneklerden bir tanesi ve en çok astrobiyoloji üzerine araştırma yapanların ilk daha, eee, kullandığı canlı diyelim.


Hemen onunla başlarlar çünkü tardigrade'ler.


Bizim elimizdeki aslında bu var.


O yüzden biz tardigrade'lerin sınırlarını biliyoruz ve bizim elimizdeki döngüler de bu tardigrade'lerin sınırları.


Yani bu sınırın dışında bir şeyler bulabilirsek evet diyeceğiz ki, ee, bu da varmış.


Ama şu an elimizdeki en fazla örnekleri o veriyor açıkçası.


Ama benim fikrim eğer bana öyle, benim fikrim, ee, bana sorulacak olursa benim aklımdan geçen polyextremophile bir canlının, ee, herhangi bir gezegende, ki bu şu an en yakın seçenek Mars olduğu için Mars üzerinden gideceğim.


Mars'ta yaklaşık minimum, ee, on metre ile üç yüz metre derinliklerde özellikle insanlı yapılacak olan, ee, gezegen seferlerinde diyelim görevlerinde, ben drillerle toprak alındığı zaman o örneklerin içerisinde, ee, derinlerde, ee, özellikle, ee, radyasyondan da kaçmak için, çünkü biz yüzeye kesinlikle bakamayız.


Mars yüzeyine böyle bir şey asla beklemiyoruz.


Derinlerde birçok, ee, şeye dayanıklı, özellikle spor oluşturabilen, yani spor yapısı gösteren, ee, canlılar olacağına inanıyoruz.


Benim düşüncem de bunun dediğim gibi extrapile veya bir bakteri olacağı yönünde.


Tardigratlerden konu açılmışken benim de çalışma konum tardigradler.


Ben de bir biyolog olarak [gülerek] tardigradler üzerinde çalışıyorum.


Harikasın.


O Bastien'i geçirmiş olduğunuz işte sıralamada özellikle radyasyon sıralaması yapıldığında tardigradların maksimum değerleri yedi bin gye ile dokuz bin gye adını vermiş olduğumuz bir radyasyon birimiyle- Maksimum dokuz binde kaldı, evet.


Sizinkinde, ee, radiodurans mıydı?


Aynen radioduransa ise- Radiodurans.


On beş bin gyelik bir radyasyon verilse dahi yüzde otuz yedilik bir metabolik kayıp düşüyor.


Ama bunun da bir üstü var.


O da termococcus ammatolerans adlı bir arkeimiz.


O da otuz bin gyeye dayanırım diyor.


Otuz bin gyeye dayanırım diyor, evet.


Üç tane ne derler bu alanda ekstremofil muazzam canlımız var.


Üçü de farklı domainlerden biri işte arkea, diğeri bakterya, diğeriyse ukala olarak karşımıza çıkıyor.


Aynen öyle hocam.


Şimdi bir anlamda bu düşünsel deneyimizi de gerçekleştirdik.


Pek çok kez ismini geçirdiğimiz bir terim var.


Biz bu terimi de böyle geçtiğimiz senelerde bir olaydan dolayı duyduk.


Sonra o olayın üzeri başka bir sebepten dolayı örtüldü.


Bu olay neydi?


Venüs'te efendime söyleyeyim, bir fosfin gazı yanlış hatırlamıyorsam.


Lütfen yanlışsa beni düzeltin.


Yok, doğru.


Fosfin gazının keşfi idi.


Ve o gazın keşfinde şu söylendi.


Dediler ki bunun, ee, kimyasal yöntemlerle, işte fiziko-kimyasal yöntemlerle doğal olarak oluşması gerektiğinden çok çok daha yüksek bir seviyede oluştu.


Buna bağlı olarak da bunun acaba biyolojik bir tepkime sonucunda şimdi biyoloji oradan girerse, yani bir canlının vücudu içerisinde gerçekleşen bir biyolojik tepkime sonucunda mı- Sonunda oluştu.


Muazzam bir soruydu.


Acaba bu bir bio imza olabilir mi dendi.


Bu yüzden öncelikle temelde bio imza nedir?


Ardından bu Venüs meselesini sizlerle konuşmak istiyorum. Tamam.


Aslında bio imza bizim araştırmalar yaptığımız zaman laboratuvar şartlarında veya saha çalışmaları yaptığımız zaman aldığımız örnekler üzerinde incelemeler yaptığımızda biz bazı noktalara, spesifik noktalara özellikle dikkat ederiz ve onları yakaladığımızda deriz ki evet canlılığın olma ihtimali vardır ya da yoktur.


Bu kritik noktalara biz aslında bio imza diyoruz.


Bio imzanın birçok çeşidi olabiliyor.


Yani sadece fosildir değil.


Bio imza çok fazla çeşitleri var.


Nedir mesela bunlardan bahsedecek olursak, ee kimyaya gelelim.


Biyolojik aktivite gerektiren kimyasal özellikler- -gelelim.


Olusun maddeler, bazı mineraller.


Özellikle morfolojik olarak yapılan araştırmalarda belli spesifik minerallere çok dikkat ediyoruz.


Biyomanyetiz mesela özellikle değinecek olursak.


Mikroskobik yapılar veya dokular mikro fosillerden aslında bu filmlerden burada bahsediyoruz.


Eee başka nelerden bahsediyoruz?


Zamansal değişkenliklerden bahsediyoruz.


Yani eee bir örnek üzerinde zamanın geçmesine bağlı olarak makroskopik veya mikroskobik olan farklılıkların incelenmesi durumu.


Zamansal o şey üzerinde, ee örneğin bir taş, ufak bir kayapartisi veya bir taş elimize geçti.


Bunun üzerine araştırmalar yapıyoruz ve belirli zamanlar geçtikçe ee o ee fosilin kalıntılarının etkilerini inceliyoruz.


Bu şekilde zamansal değişiklikler- Mikro billiyelikten bir anlamd- Aynen öyle.


Aynen Salda Gölü'ndeki aynen öyle.


Ki Salda gölü zaten özellikle insanlı görevlerden sonra büyük patlama yapacağına inanıyorum.


2000 yanlış hatırlamıyorsam 19 senesiydi.


İlk NASA'nın sayfasında geçti Salda Gölü'yle ve ondan sonra zaten çok fazla araştırmalar yapıldı orada, çok fazla örnekler alındı.


Bununla alakalı araştırmalar yapan çok kıymetli jeolog hocalarımız da var.


Salda gölü ile alakalı Türkiye'de raporlar çıkarmış bakalım göreceğiz.


Eee kritik yerlerden bir tanesi.


Özellikle Mars'taki ee kriter- Jezero kriteri için- Aynen öyle.


Jezero kriterine çok benzediğinden dolayı bunu da dip not olarak söyleyelim.


Bunun dışında atmosferik gazlar, bazı atmosferik gazların sürekli dengesizlik içermesi.


Biz de diyoruz ki evet, belki de kemosentez yapan veya farklı ee sentez çeşitl-eri yapan canlıların belki de yan ürünleridir.


Eee bu yüzden dengesizlik gösteriyordur diye düşünebiliyoruz.


O yüzden atmosferik gazlar bizim için kilit noktalardan bir tanesi ve tekno imzalar.


Yani şu anda bizim beklemediğimiz, kesinlikle beklemediğimiz.


Ama öyle bir şey olursa inanılmaz derecede bizi şaşırtacak ama- Olsa da baya şaşırsak diye bekliyor aslında Dünya'nın yarısı.


Aynen teknoloji artık o kadar ilerlemiş ki, artık böyle bazı teknolojik imzalar yakalıyoruz.


Bizim teknolojimiz böyle yetersiz kalıyor.


Yani artık ee oradaki uygarlıklar çok çok çok ileriki teknolojilerde ve diyorlar ki dünya buna hazır değil, kendimizi göstermeyelim yani.


O yüzden bir de tekno imzalarımız var.


Bizim ee şu anda saymadığımız ama biyolojik imza grubuna benim dahil etmem gereken.


Yani o yüzden aslında birçok şeylere bakıyoruz ve bio imza denildiği zaman en çok internette araştır-arattığınızda, araştırdığınızda karşınıza direk stromatolitler çıkacaktır.


Siyano bakteriler tabii ki de.


7 milyar yıl öncesinin kanıtlarını kalıntılarını bize verir.


Özellikle Avustralya'da, Western Avustralya'da çok fazla bununla alakalı okyanus kenarlarında kayalar, parçalar var ve ciddi derecede, çok iyi derecede konuluyorlar- 3 milyardan ziyade şöyle bir düzeltme yapmak isterim elbette burada.


Şimdi üç buçuk milyarlık, bir üç nokta yedilik bir yaşı olduğu için dünyanın muhtemelen böyle iki sekiz vesairedir.


Eee benim düşüncem onların yaşı.


Şimdi şöyle.


Bununla alakalı yapılan araştırmalarda çünkü radyoaktivit-e, radyo aktivite ile sonucunda yaş ölçümleri yapılıyor ve- İzotopik yaş tayini yapılıyor.


İzotopik yaş tayinlerine biz bakıldığı, baktığımız zaman yani elimizdeki teknolojik ekipman da çok önemli.


Senin elindeki ekipman çok daha kısıtlı derecede ölçümler yapabiliyorsa en fazlasını sen bulabiliyorsundur.


Yani demek istediğim şu aslında.


Arizona Üniversitesinden.


Bu tarz hocalarımızın birçok aktif olarak yaptığı araştırmalara baktığımız zaman iki nokta beş ila üç nokta yedi arasında deniliyor.


Ama yoğun olarak ben sana kesinlikle katılıyorum.


Gerçekçi olursak evet, iki buçuk iki nokta altı dememiz daha doğru.


Ya da hadi iki sekiz diyelim o şekilde.


Ama hani bahsettiğimiz şey milyarlarca yıl öncesinden bahsettiğimiz için günümüzdeki kadar spesifik konuşamıyoruz.


Net yaş tayin yapamıyoruz.


O nedenden dolayı teorik olarak diyelim.


Maksimum en en en geçmişe baktığımız zaman üç nokta yedi diyelim.


Bir de izin ver üç nokta yedi diyeyim.


İnsanların ilgisini çekiyor.


Üç nokta yedi deyince bir araştırıyorlar, bir bakıyorlarsa- Söyledim ben de az önce söyledim ya benim için sorun değil yani.


[gülme] O konuda sınırımız yok.


Bilgi olsun yığın buraya.


Evet yığın buraya.


Ama dediğim gibi çok, çok, çok az örnek var.


Üç nokta yediyi gösterecek çok az örneğimiz var.


Ama genellikle iki nokta altı, iki nokta sekiz diyebiliriz.


Çünkü biz aslında proteinin, DNA'nın, RNA'nın bir metabolizmanın, bir proto hücrenin ilk başladığı noktalara da dönecek olursak, onunla alakalı genellikle iki nokta yedi, iki nokta sekiz diyoruz.


Ama stromatolitler üzerinde yapılan bazı araştırmalar aralarda puzzle'ın parçalarının eksik olduğunu düşünün.


Yani onun gibi kilit su yüzüne çıkamadığından dolayı bazı soru işaretleri var.


Araştırmalarımız ilerledikçe bu konuda bu anlamda tabii ki de ben çok daha güzel veriler elde edeceğimizi düşünüyorum.


Maksimum şu andaki veriler üç nokta yedi diyelim ama daha gerçekçi elimizdeki veriler ortalama iki nokta yedi, iki nokta sekiz diyelim.Evet.


Teşekkür ediyorum. Evet.


Ona göre teşekkür edeyim.


Tamam, bu kadar herhalde.


Tamamdır hocam, nasıl isterseniz.


Şimdi ise şunu sormak istiyorum bir anlamda.


Bu ekstremofil canlılardan bahsettik.


Birkaç tane örneğini verdik.


Fakat bu canlılarla bir anlamda yörünge deneyleri yapıldı.


Yörünge deneylerinde de birçok veri elde edildi.


Peki ben de şunu sormak istiyorum.


Elde edilen veriler dünya dışı yaşam olasılığı hakkında bizlere neler söyledi?


Yani aslında birazcık bundan bahsettik.


O arkadaşların dayanıklılık toleransları keşfedildi bir anlamda yörünge deneyleriyle.


Ve gerçekten de kimisi vakum ortamına dayandı, kimisi güneşin stresine dayandı, çıplak güneşin stresine dayandı.


Bu arkadaşlarımız olası bir güneş sistemi içerisinde herhangi bir yerde yaşayabilir miydi?


Yaşayabilir miydi?


Aslında bununla alakalı birkaç tane okuduğum makale var ve kendimce kendi fikirlerim ve bu zamana kadar yaptığım araştırmaları göz önünde bulunduracak olursak;


evet, model organizma olarak bu deneylerde kullanılan bazı organizmaların en azından benzerlerini, biyolojik köken olarak benzerlerini biz Mars'taki araştırmalarda bulacağımıza inanıyoruz.


Peki nedir bunlar?


Ee, yani aslında her canlıdan belki de biraz biraz bulmayı umuyoruz gibi söyleyebilirim.


Ya da ekstremofayların, poli ekstremofayların özelliklerinin birçoğunu aynı anda gösteren canlılar bulmayı aslında umuyoruz.


Var, düşük basınca dayanabilecek, o ortamda yaşayabilecek ya da yoğun basınca, düşük basınca, çok sıcak ve çok soğuk ortamlara, yani birçok aslında uç parametrelerde yaşayabilecek bir canlı arıyoruz ama benim araştırdığım alan olarak özellikle ...


duransa çok yoğunlaştığım için söylemek istiyorum.


Daha ziyade ben bulunacak canlının kritik olarak daha ziyade yoğun radyasyona dayanacak bir canlı olduğuna inanıyorum.


Çünkü zaten, çünkü zaten biz sonucunda Mars'ın yine Mars'tan gitmek istiyorum.


Mars gezegeninin yüzeyinde bir canlılık zaten beklemiyoruz.


Özellikle Perseverance Rover'ın minik helikopterinin bize verdiği verilere dayanacak olursak eğer, böyle bir şey zaten mümkün ve olası değil.


Ama toprağın altına derinliklerine birkaç metre altına gittiğimiz zaman ya da birkaç yüz metre, elimizdeki teknolojik imkanlar dahilinde, birkaç yüz metre derinliğine indiğimiz zaman oradaki toprak örneklerinde, ee, bulunacağına inanıyorum açıkçası ben.


Bununla alakalı dediğim gibi, ee, olmayacağını düşünen de çok fazla bilim insanımız var.


Gerçekçi olup ketum olup.


Ve dediğim gibi çok yoğun radyasyona dayanacak canlılar bulacağımıza inanıyorum.


Bir şey diyecektim- Ben size yardımcı olabilirim.


Nasıl, nereden yardımcı olabilirim?


Şöyle şu soruyu sorayım belki o arada aklınıza gelir.


Bu arkadaşlarımız, bu ekstremofil arkadaşlarımız acaba panspermi hipotezini destekleyebilecek verileri barındırıyor olabilir mi?


Yani burada şunu söylemek isterim biraz daha akıllarında canlanması adına izleyicilerimizin.


Mars yüzeyinde evet, belli bir radyasyon var.


Belli bir sıcaklık, belli bir düşük basınç ya da yüksek basınç var.


Aynı şekilde panspermiya da işte bir ejekteyi düşünelim.


İşte bir gezegenden fırlamış taş parçasını.


O da nispeten benzer parametrelere maruz kalacak.


Evet, böyle bir şeye eğer ki Mars'ta olası bu tarz ekstremofiller bekliyorsak, bu panspermi hipoteziyle taşınacak olan bir ejekte da bu ekstremofiller dayanıklılık sağlayabilir mi?


Bunu size sormak isterim.


Eğer elimizdeki verilere, rakamlara bakacak olursak;


çünkü bilim rakamlardan ibaret.


Tabii ki de umudumuz olmalı.


Bazı konularda eğer bir şeyler seziyorsak, yani sezgilerimizle araştırmalarımızı tabii ki de yürütebiliriz.


Ama yürütürken elimizdeki somut, somut donelere bakmamız gerekiyor ve maalesef ben bunun açıkçası olacağını düşünmüyorum.


Benim fikrim açısından söyleyeyim.


Eldeki verilere bakacak olursak, hani değerlendirme yapıyormuşum gibi düşünelim.


Böyle bir şey olacağına inanmıyorum.


Belki şöyle olabilir.


Ay'da Dünya'nın ayında belki bulmak veya Mars'ın aylarında belki bulmak mantıklı olabilir.


Çünkü mesafeden dolayı.


Ama burada şunu kesinlikle atlamamamız gerekiyor.


Ee, çok yüksek bir hızdan ve bu hızdan kaynaklanan sürtünmeden kaynaklı enerjiden ve bir de bunun üzerine o uzayda, ee, o hızla giden o, ee, meteorun veya yı-yıldızın veya yapının, cihazın dayanabileceği o çevresel koşulları göz önünde bulunduralım.


Ve Panspermyanın kökenininde zaten bir yerden bir yere ulaşımından biz bahsetmiş, bahsetmiş oluyoruz.


Bu ulaşım sırasındaki bunca şartları gerçekten kabul edecek, sağlayabilecek yani tardigrad bunun yanında çok, ee, pembe kalıyor açıkçası.


O nedenden dolayı aynen, aynen çok çok çok pembe kalıyor açıkçası.


O nedenden dolayı çok böyle anlaşılır bir şekilde söylemek gerekirse ben kesinlikle açıkçası inanmıyorum.


Yani bu kadar da aslında net konuşmamak lazım bilim insanı olarak ama çok çok çok düşük bir ihtimal açıkçası.


Hani şu olabilir ayda ararız ya bir Mars'ın gezegen uydularında arayabiliriz.


Ya da başka gezegenlerin uydularını.


Evet, bir ihtimal.


En azından hani optimistik olursak eğer. Hayır.


Burada bir de en önemli faktörlerden bir tanesi o bahsini geçirmiş olduğumuz Panspermya ya da işte bir kaya parçasından bahsediyorsak, o kaya parçasının ilgili gezegene veya uyduya düştüğünde açığa çıkan şok şiddeti.


O şok şiddeti de muazzam ölçüde bir, efendime söyleyeyim, canlı doku parçalayıcı görevi görecektir.


Ona da canlının dayan- Ve buna katlanabilecek bir yapıdan bahsediyoruz.


Yani ki bununla alakalı zaten orijinal deneyler söz konusu değil.


Yani bu etkiyi verebilecek, laboratuvar şartlarında yapılmış bu zamana kadar bir deney zaten yok.


Ama en fazla yapılabilinen şey, ee, nasıl diyeyim, mermi hızı ve merminin bir noktaya çarptığında oluşturabilecek, ee, etkinin benzerleri.


Yani bu şekilde bir kıyaslama yapılarak yapılan deneyler- Oradan oran orantı yapıyorlar.


Aynen oran orantı yapıyorlar.


Ama bu da tabii ki bize gerçek birebir, ee-Ee, şeyi vermez.


Notaları vermez açıkçası.


Kesinlikle.


Onunla alakalı geçtiğimiz ailerde Tardigradlar üzerinden bir deney yapıldı.


Bahsetmek isterim.


Tardigradları buzdan mermi haline yerleştiriyorlar korunma- Aynen.


[ikisi aynı anda konuşur] Ve onu oradan hedefe ateş ediyorlar.


Saniyede sekiz yüz altmış metre hız maksimum dayana bildikleri bu da bin nokta on dört gigapascal'a tekabül ediyor.


Sonra bahsini geçirdiğiniz üzere teorik fizikçiler diyor ki;


burada işte sizin söylemiş olduğunuz hani bir anlamda bunu deneyebilme ihtimalimiz çok zor olduğu için artık teorik fizik içerisine giriyor.


Diyor ki Ay'a diyor en iyi ihtimalle iki gigapascal hızla çarparız.


Burada da sizin dediğiniz doğru çıkıyor ve nispeten bu gerçekleşemiyor.


Yani en iyi ihtimal arada sıfır nokta altı bir, ee, basınç farkı kalıyor- Şey kalıyor, bir tardigrad için.


Şimdi, ee, bu canlılık ile alakalı son sorumu soracağım ve ondan sonra son iki sorum kalacak.


O da şu olacak.


Europa'nın ve Enceladus'un okyanuslarında uzaylı ekosistemlerine rastlayabilir miyiz?


Bunu neden soruyorum?


2015 senesinde Cassini uzay aracı vardı.


Ve Enceladus'un gayzerlerinden işte bir anlamda sıçrayan sulardan örnek aldı.


Ve içerisinde baktı ki hem küçük hem de büyük boyutlu organik maddeler var.


Acaba bu okyanusların içerisinde dünyada eşi benzeri olmayan, farklı işte uzaylı ekosistemleri söz konusu olabilir mi?


Evet, senin söylediğin gibi.


2015 dedin değil mi?


Cassini'nin.


Aynen 2015 senesindeki bu, aa, veriler aslında daha da çok bizleri heyecanlandırdı ve bunun üzerine daha fazla araştırmalar yapıldı.


2020 senesinde de yine çok önemli araştırmalar yapıldı bunun üzerine gidilerek, ee, ama bir, bir çıt daha aslında oransal olarak bakıldığı zaman bir çıt daha böyle hafif hayal kırıklığı oldu diyelim.


Çünkü o zaman elde edilen, bizim elde ettiğimiz maddelerin, o kilit maddelerimizin biyo imzalarımızın oranlarının biraz daha düştüğünü gördük.


Ama bu tabii ki de kesinlikle olmaz demek değil.


Peki neler vardı?


Birçok aslında maddeyle biz orada karşılaştık.


Söylemek istediğim de notlarımda.


Kusura bakmayın lütfen- Yoo estağfurullah.


Bu tarz şeylerden de aslında hoşlanmıyorum.


Ama dediğim gibi çok şeyim, ee, birkaç gündür bunu yaşıyorum.


Çok dikkatim dağınık.


Normalde çok böyle şey yapmayı sevmiyorum ama özellikle şu anki konuşmamda da bunlar kayıt altına alınıyor zaten.


Böyle rahat rahat söyleyeyim.


[aşağıya doğru duyuluyor] Şu anki konuşmalarımda da sayılardan olabildiğince kaçınmaya çalıştım, ee, söylemlerimde.


Çünkü dediğim gibi çok dikkatim dağılıyor.


Bir an ne söyleyeceğimi unutuyorum.


Hani çevremde beni yakinen tanıyanlar fark ediyorlar.


Nurhan niye böyle falan diyorum, çok yoğun baş ağrılarım oluyor.


Bu tarz maalesef aşılarda, ee, yan etkiler oluyormuş ki, ben, ee, bir bilim insanı olarak diyeyim ve bir, ee, biyoloji öğrencisi, moleküler biyoloji okuyan bir insan olarak diyeyim.


Bu tarz, ee, yoğun, ee, yan etkilerin yaşanacağına inanmıyordum açıkçası.


Ee, bir dereceye kadar, ee, abartıldığını düşünüyordum diyeyim, ee, bazı şeylerin.


Ama kesinlikle öyle değil.


Gerçekten bir de çevremde hiç görmemiştim çok fazla.


Ama- Epigenetik faktör.


Ben de- Aynen epigenetik faktörler diyelim.


Çok fazla yoğun derecede baş ağrıları, ee, ve çok fazla aşırı dikkat dağınıklığı yaptı.


Dediğim gibi, normalde beni sorarsınız ama, ee, sürekli böyle şey yapıyorum.


Lütfen kusura bakmayın.


Ee, şimdi- Bu bizim için bir anlamda, hani, burada bir anlamda size destek olmak adına şunu söylemek isterim.


Şimdi nispeten, ee, izleyicilerimiz şu çok hoşlarına gidiyor.


Halihazırda bir kaynak var elinde.


O kaynağa bakıyor ve bize onunla aktarıyor.


Bu yüzden sergilemiş olduğunuz davranışta herhangi bir kusur vesaire bu düşünce içerisine dahi girmeyin.


Şu an yaptığınız şey muazzam ve siz bizlesiniz.


Herhangi bir problem yok hocam.


İstediğiniz zaman devamını gerçekleştirebiliriz.


Dilerseniz başka bir soruya geçebiliriz.


Yok, başka soruya geçmeyelim.


Cevapsız sorum kalmasın lütfen.


Ha bütün soruların cevabını verdik mi- Nasıl isterseniz.


Nasıl isterseniz.


Bazen sürem çünkü süre yetersiz kalabiliyor veya çok konuşmuş oluyoruz.


Artık bitirelim diyoruz.


O zaman diyorum, ee, çoklu olduğu zaman, ee, atıyorum elli kişi altmış kişi üzerine yaptığımız zaman, ee, lütfen sorsun cevaplayamadığım olursa sosyal medya üzerinden LinkedIn olur, Instagram veya Twitter ulaşın, cevaplayayım diyorum.


Ve bilhassa onunla alakalı, ee, bunu da ciddi olarak yapıyorum.


Hemen yapamasam da ilk fırsatta bütün, ee, makale araştırmalarını yapıp hepsini arkadaşlara gönderiyorum, iletiyorum.


Çok şeyim böyle yani, hepsini göndermeye çalışıyorum.


Şimdi şöyle- Buyrun. Evet.


Ben Europa'nın araştırmalarını yaparken özellikle, ee, Mohit Melwani Dasvani dediğimiz bir, ee, isimli bir bilim insanımızın yaptığı yoğun, özellikle Europa üzerine yaptığı araştırmalar var.


Ben buradaki verilere özellikle çok dikkat etmeye çalıştım, araştırmaya çalıştım.


Ee, şimdi, ee, özellikle bu bilim insanı ve ekibinin yaptığı birinci araştırma şu;


evet, Europa'da, ee, okyanuslar ve okyanusların, ee, yapısına, ee, kimyasal ve birçok yapısına, maddelerine baktığımız zaman dünyadaki okyanusumuzun erken dönemlerini andıran çok fazla ortak nokta biz aslında buluyoruz.


Bu bulunduktan sonra, ee, Mohit Melwani ve ekibi, ee, özellikle Europa'nın çekirdeği, silikat tabakası, okyanusun özellikle bileşimleri, ee, fiziksel ve kimyasal yapısı üzerinde belli başlı araştırmalar yapıyorlar.


Ve Europa'da özellikle erken radyoaktif bozunma, ee, daha sonra yüzey altı gelgit hareketlerinin neden olduğu ısınma ve bu nedenlerden dolayı artan basınç, yani bu ısınmadan kaynaklı gelgit ve ısınmalardan kaynaklı, ee, artan basınç ve su içeren minerallerin, ee, bozulmasına neden olan, ee, zincirleme, ee-Evet.


Ya da şöyle diyelim reaksiyonlar zinciri buluyorlar.


Bu şekilde bir durum var.


Ve böyle bir ortamda yüksek basınç altında bir suyun kapana kısılmış olacağını düşünüyoruz.


Ve onu özetleyerek söylüyorum.


Ve yüzey altında da aslında yüzeyin yüzey-i yüzeyde olduğu kadar okyanuslarda olduğu kadar aslında bu nedenlerden dolayı yüzey altında da yoğun derecede sıkışmış su bulunacağına inanılıyor.


Ve biz eğer ki yüzey üzerinde, ileride Rover'la eğer araştırma seferlere robot astrobiyologlar gönderirsek ve çok net güzel veriler elde edemesek de.


Yani şunu demek istiyor aslında bu ekip yaptığı araştırmalar ve çok yeni bir araştırma.


Bununla alakalı makaleler 2020 yılında yayınlanmıştır.


Ve söyledikleri şey şu;


Aslında Mars'ta olduğu gibi biz gezegenin kabuğunun aslında derinliklerinde, altında da yaşama elverişli alanlar bulabiliriz diyorlar.


Yani yüzeyde olduğu kadar derinde de aslında karşılaşabiliriz.


Ve daha demin söylediğin aslında verileri biz Hubble Uzay Teleskobu'nun verileriyle analiz ettik ve kıyasladık.


Onun sonucunda bu verilere varmıştık aslında.


Ve dünyanın erken dönem okyanusunun Europa'daki okyanuslara çok benzediği kanaatine vardık.


Son yapılan araştırmalarla da Mars'ın, Mars-Mars'ın kabuğunun altında, yani yer yüzeyinin altındaki tabaka ile [ingilizce] yapı ile aslında Europa'daki yapının da çok benzerlik gösterdiğini görmüş olduk.


Dediğim gibi bu araştırmalar çok yeni olduğu için bundan sonra yapılan araştırmalar da var.


Onlar çok spekülasyona açık olduğu için onlarla alakalı notlar eklemedim kendime burada.


Eee, bir de şu çok dikkatimi çekmişti.


Özellikle hidrotermal bacalar üzerine de bir dönem araştırmalar yapmıştım, yoğun araştırmalar yapmıştım.


Eee, yine bu ekibin yaptığı bazı araştırmalar, Europa'nın [ingilizce] yüzey altı, heh yüzey altı yapısında bazı hidrotermal bacaların olabileceğine dair işaretler bulduklarını söylüyorlar.


Ve bu eğer ki bir gün evet gerçekleşirse muazzam bir teori oluşturacaktır.


Nasıl ki biz middle middle Atlantic, Orta Atlantik kıyılarındaki white smokerlar, yani beyaz smokerların olduğu noktalarda nasıl ki biz, canlılığın başlayabileceği ortamlar olduğuna inanıyorsak, oradaki bacalarda olduğuna inanıyorsak ve bu tarz [kısıtlı internet erişimi nedeniyle konuşma sesi] teorilerimizi [ikisi aynı anda] da aynı şekilde white smokerlar ve black


smokerlar gibi yapıların buna benzer yapıların Europa'nın derinliklerinde de olduğuna inanılıyor.


Bu da diğer en önemli bulgulardan bir tanesi.


Ve oradaki suyun klorür açısından çok zengin olduğu düşünülüyor.


Bu nedenden dolayı, yani bunu bacanın varlığıyla birleştirdiğimiz zaman çok spesifik güzel örnekler elde edebiliyoruz.


Bunun dışında Haziran ayı.


Sıcaklık da bizim için çok önemli.


Mesela ilk başta black smokerlar yani siyah bacalar keşfedildiği zaman ortalama üç yüz derecelik sıcaklığa sahipti.


Ama yine de teoriler biraz zorlamaydı.


Ama yine de birçok maddeyi de karşıladığı için, hani bir canlılığın olması için, başlangıcı için bazı biz bio imzalar veya bir ortamda belli şeyler arıyoruz ya.


O aradığımız şeylerin çoğunu karşıladığı için sıcaklığı biraz daha kenara koymuştuk.


Yani soru işaretiydi.


Ama yine de bocalarda yaşam arayışı içerisindeydik.


Ama ne zaman ki bin dokuz yüz yetmiş bir senesinde white smokerlar keşfedildi.


Onların keşfinden sonra evet, biz dedik ki okyanus derinliklerinde bir canlılıktan bahsedebiliriz.


Ve white smokerlarla beraber bu teoriye olan güven çok fazla arttı.


Çünkü white smokerlar ortalama yüzde elli derece sıcaklıkta bir yapıya sahipti.


Bu da canlılığın devam edebilmesi için veya en başta oluşabilmesi için zaten gayet ortalama yani average bir değer bizim için aslında.


Aynı şekilde bu bilim insanımızın ve ekibinin yaptığı araştırmalar sonucunda buldukları ortalama değer yüz altmış derece civarı.


Ve bu değer white smokerlarla neredeyse çok benzerlik gösteriyor.


Bu nedenden dolayı da aslında bir derece biz Europa'nın okyanuslarında bir canlılık bulamasak dahi yüzeylerinde diyelim ya da çok daha derinlerde veya toprak altındaki dokuda, yapıda, donmuş suyun yapısında veya dediğim gibi bulunan okyanusun derinliklerinde bu hidrotermal bacaların bulunacağına inanılıyor.


Dediğim gibi bununla alakalı makaleler çok yeni ama veriler en azından ilk veriler hakemli dergilerde yayınlandığından dolayı ben bunları da eklemek istedim. Eveet.


Peki teşekkür ediyoruz.


Yani bir anlamda dünyanın o okyanusların derinliklerindeki sülfür bacalarıyla benzerlik gösteren- Evet.


White smokerlarla benzerlik gösteren bir durum söz konusu.


Telakatin derinliklerinde.


Peki şimdi hocam biraz daha böyle izleyicilerimizin arasında astrobiyolojiye meraklı olan arkadaşlarımıza yön gösterecek- Evet.


Bir soruya geçelim.


Uzaya gitmeden de astrobiyoloji çalışılır mı?


Bunu otomatik şöyle de sorayım.


Siz hiç uzaya gittiniz mi?


Nasıl astrobiyoloji çalışıyorsunuz?


Bu soruyla da pekiştirilmiş olayım.


Mesela en bahsedilen şimdi hemen son bitirdiğim cümlede söylediğim gibi.


Yapılan bazı deneyler ve bu deneylerin sonucunda elde edilen donelerden bahsettik.


Sonuçta bu bilim insanlarımız Europa'ya gidip oradan aldığı doneleri laboratuvar şartlarında inceleme fırsatı edemediler henüz.


Ama bizim burada bahsettiğimiz laboratuvar şartlarında araştırdığımız alanların simülasyonları yaratabilmek aslında.


Yani o şartları biz laboratuvar şartlarında yüksek teknolojiyle tabii ki o şartları sağlayıp o şartlar altında bizim model organizmalarla yaptığımız bazı araştırmalar oluyor ve bu araştırmalar sonucunda elde ettiğimiz doneleri, verileri de bir noktada toplamış oluyoruz aslında.


Yani kesinlikle evet.


Zaten şu anda hep NASA, NASA, NASA diyoruz ama artık, yani en yüksek oranda astrobiyoloji araştırmaları, yatırım yapan olduğundan dolayı söylüyoruz.


ESA da var, Roscosmos da var.


Şu an Pakistan da çok yoğun derecede ve Çin de atılım yaptı.


Ama dediğim gibi onların bazı etnik ve sosyolojik ve birçok yapılarından dolayı daha kapalılar.


Yani bu tarz şeylere-Çok daha, nasıl diyelim?


Bilimsel verilerini, aynen bilimsel verilerini bilim sayfaları ve platformlarında paylaşma eğiliminde değiller.


O yüzden hep NASA, ESA, NASA, ESA dememizin nedeni bu.


Hani başka veriler yok mu, başka kaynaklar yok mu diyebilirsiniz.


Dediğimiz gibi birçok adı sanı bilinen hocalarımız da NASA araştırma laboratuvarlarına çalıştığından dolayı o yüzden genellikle NASA diyoruz.


Lütfen sıkıcı bulmayın bunları.


Ve NASA'nın dediğim gibi birçok simülasyon laboratuvarlarında aslında yaptığımız şey, yapılan şey bu.


Biz elimizden geldiğince-- şimdi Türkiye açısından da bakacak olursak, evet Türkiye'de de bununla alakalı araştırmalar yapılabilir.


Mesela Akın arkadaşımın terdegrader üzerinde araştırmalar yaptığı gibi.


Bununla alakalı evet çoğaltabiliriz kültür ortamında ve onlar üzerinde araştırmalar yapabiliriz.


Ama araştırmalarımızın verilerinin ne kadar gerçekçi olduğu veya ne kadar gerçeğe yakın olduğu, o ortamı ne kadar gerçekçi bir şekilde simüle ettiğimizle de ilgili arkadaşlar.


Bir noktası açıkçası çok amiyane midir?


Aaa bir tabirle işin maddi boyutuna bakıyor.


Yani elimizdeki laboratuvar- Duygusal.


Ne kadar iyiyse çalıştığımız ortam- [ahbap sesleri] Duygusal, tamamen duygusal.


Laboratuvarımız ve imkanlarımız bize sunulan imkanlar ne kadar iyiyse biz de o kadar güzel veriler elde ediyoruz.


Şu an Türkiye açısından bakacak olursak, bir bilim insanı olarak şunu söyleyebilirim.


Türkiye'de astrobiyolojinin geleceği en azından yakın tarihte belki, Akın arkadaşımın fikirleri benden farklı olabilir.


Ben kendi fikrimi söyleyeyim.


Lütfen Akın sonrasında lütfen sen de kendi fikrini söyle.


Ben yakında girecek.


En azından önümüzdeki üç beş sene zarfında astrobiyoloji olarak çok aktif araştırmalar yapılacağına inanmıyorum.


Benim fikrim tabii ki olacaktır ama gerçekçi olalım TÜA diyelim.


Türkiye Uzay Ajansı.


Türkiye Uzay Ajansı'nın şu andaki en büyük yatırımları daha ziyade mühendislik yapısı veya eee veya uzay mühendisliği üzerine makine mühendisi, mühendisliğin dalları üzerine olacaktır.


Çünkü ilk başta eğer gerçekten uzaya bir noktada eğer olur olmaz, bunları konuşmuyoruz tabii ki işin politikalarını asla değil, teknik kısmını konuşalım burada.


Eğer gerçekten eee ne diyelim?


Bir misyon eğer gerçekleşecekse bunun içerisinde bir astrobiyoloğa ya da bununla alakalı araştırmalara yatırım yapılana kadar en azından ben eminim ki bir botanikçiye daha fazla yatırım yapılacaktır.


O nedenden dolayı, yani bu alanda çok fazla gelecek de ben düşünmüyorum ki, kaldı ki TÜA'ya ayrılan zaten bütçe bile çok sınırlı.


Birçok diğer dallara göre ayrılan bütçelere göre.


Ama eğer ki astrobiyolog olmak isteyen ve bunu profesyonel anlamda, amatörce değil, profesyonel anlamda yürütmek isteyen arkadaşlarım varsa benim kesinlikle tavsiyem bir İngilizceniz bir noktada belki Latineniz bazı noktalarda gerçekten çok iyi olmak zorunda.


Çünkü Türkiye kaynaklı araştırmalar yaptığınızda neredeyse hiçbir şey bulamıyorsunuz.


Ve bu nedenden dolayı ben sürekli hatta Türkiye Astrobiyoloji dergisi diye bir dergi yoktu.


Ben bunu tamamen popüler anlamda diyeyim, çıkardım.


E-dergi olarak çıkarttım.


Sizin Popüler Science gibi kesinlikle öyle bir şeyimiz yok ortada.


Ama tamamen ben ve birkaç kişinin de yardımlarıyla beraber diyelim.


Türkiye Astrobiyoloji Dergisi'ni çıkardık.


Tamamen e-dergi şeklinde ve ücretsiz.


Tamamen free.


Herhangi bir şey yok.


Ve ilk başta aslında Cambridge Astrobiyoloji Derneği'nin kendi dergilerinden, üniversitenin dergilerinden ki ya da eee nasıl diyelim, hakemli dergilerin makalelerinden direk birebir çeviriler yaptığımızda, hiçbir şekilde Türkçe çeviriler yaptığımızda ki inanın lütfen çok çok vakit alan şeyler bu bahsettiğim şeyler.


Gerçekten çok fazla vakit alıyor.


Bu işle uğraştığım için az çok tahmin edebiliyorum.


Evet, evet ve özellikle referans kısımları.


Yani çok fazla dikkat etmeye çalışıyoruz her şeye.


Çok fazla vakit alıyor ve hiçbir de-- hiçbir şekilde talep görmedi açıkçası.


Ve daha sonrasında biz bunu esnetmeye karar verdik.


Daha böyle popüler olsun, daha böyle lise öğrencilere ve üniversiteye yeni başlayanlara hitap etsin ve astrobiyoloji aslında ne?


Bu sorulara biraz cevap vermek adına Rover'larla alakalı bazı başlıklar, işte topraksız tarım ya da bugün konuştuğumuz konuların yine yüzeysel hani bu tarz konularla alakalı makalelerin olduğu otuz sayfalık dergiler ve gerçekten çok güzel tepkiler aldık.


Hani belki daha bu konuda araştırmaları yoğun olan ülkelerde yapsaydık belki çok şey görmeyecekti ama bir yerlerden başlamak lazım.


O nedenden dolayı dediğim gibi Türkiye'de bu anlamda kaynaklar sınırlı olduğu için yazdıklarında diyorum İngilizce ben düşünmüyorum, dil düşünmüyorum dediklerinde o zaman diyorum biraz daha gerçekçi bakmak lazım.


Yabancı dil kesinlikle şart.


Veee eee hangi ülkeye gidecekseniz bunların başında aslında İtalya var.


Son dönemde benim çok ilgimi çekmeye başladı.


Çünkü NASA'nın İtalya'da, İtalya'nın güney kısımlarında açıkçası bazı eee araştırma, ne denir ona?


Üsleri var diyelim.


Aynen bazı araştırma üsleri var aslında.


Özellikle eee bunun İtalya'da oluşu.


Bu üsler İtalya'da kurulduktan sonra bazı İtalya üniversiteleri de astrobiyoloji alanına yoğun ilgi gösterdi.


Biliyorsunuz ki lisans eğitimi almak yeterli değil.


Yani lisans eğitimi aldıktan sonra da eğer ki siz masterınızı, PhD'nizi düşünüyorsanız ona göre de hocalara kendinizi kanıtlamanız gerekiyor.


Ben geldim kayıt olduğundan ziyade sizi masterda veya tezlerinizde destekleyecek, bu yönde ilerleyen, bu yönde bilgi sahibi, sizi daha da bilgi anlamında güçlendirecek, size yön verecek, yani sizi geliştirecek diyelim.


Size bir şeyler katacak hocalara ihtiyacınız var ve üniversite seçiminde ileriye dönük bu hocaları bulmanız gerekiyor.


İtalya'da bu anlamda son anlarda, son bir, iki, üç yıldır inanılmaz derecede hızlandı.


Çok hız kazandı.


O yüzden astrobiyoloji çalışmalarda master programları için orayı da önerebilirim.


Spesifik bazı okullarda iki üç tane hoca var.


İsteyen arkadaşlarım olursa yazabilirler veya sizin videonuzun altına bunları ekleyebiliriz.


Araştırma için genel birkaç notlar.


-düşebiliriz. Var.


O yüzden dediğim gibi eğer siz Amerika'yı, İngiltere'yi, Kanada'yı kendiniz için çok fazla iddialı buluyorsanız, eğer bu kadar çok ben eee, nasıl diyeyim, meydan okuyarak başlamak istemiyorum masterıma diyorsanız, biraz daha ağırdan almak istiyorum diyorsanız o zaman birinci sırada İtalya.


Biraz daha eee, iddialıyım diyorsanız ortası Almanya olabilir.


Bu anlamda çok güzel çalışan hocalar var gerçekten.


Bir şey daha diyecektim, unuttum. Öyle.


Kariyerden- Pekala. Tamam.


Yok, bitirmediyseniz lütfen devam edin.


Ya yok diyeceğim ama sorundan biraz uzaklaşmış oluyorum.


O yüzden neyi ne kadar söylemem gerektiği konusunda metelebiler yaşıyorum.


[gülüyor] Siz ne zaman durmak isterseniz.


Tamam o zaman durmayacağım, devam ediyorum.


İşin kariyer- Siz bilirsiniz.


İşin kariyer kısmına baktığımız zaman da çünkü bununla alakalı çok sorular geliyor ve hatta bu hafta normalde öyle arkadaşlar şöyle takipçisi falan olan birisi de değilim yani altı üstü iki bin küsür tane yeni üç bin oldu sayenizde diyeyim yani.


Ama ilginç bir şekilde üç bin takipçiye göre çok fazla kariyer ve maaş konusunda çok fazla soru alıyorum.


Yani böyle atıyorum, ne diyeyim size haftada böyle bir yirmi mesaj falan geliyor yani çok şaşırıyorum.


Hocam bu bölümün alt taban puanı nedir, ne kadar maaş alırım, nerede okurum falan diye.


Hani genel olarak şöyle bir detaya çok girmeden değinelim.


Şimdi bir kere maaş kısmı sizin kendinizi işinize ne kadar verdiğinizle alakalı ve nerede, hangi firmada, hangi araştırma pozisyonunda çalıştığınızla alakalı tamamen.


O nedenden dolayı bunu ben sizler için aslında araştırdım yabancı sitelerden.


Özellikle Amerika'daki özel veya devlete bağlı araştırma kurumlarının belli başlı rakamları yazıyor.


Türkiye için bir şey diyemeyeceğim, henüz yok.


Ama yurtdışı için genellikle üç bin sekiz yüz, dört bin dolardan başlayıp yaklaşık dokuz bin dolara kadar çıkan ortalama bir maaş kriterleri aralığı var.


Ama tabii ki bu maaşı verecek kişiler, yani bu pozisyonlara başvuracak noktada olabilmeniz için de en az masterınızı yapmış olmanız veya bulunduğunuz alanda işte bu biyokimya ise biyokimya ya da organik kimyanın spesifik bir şeyse veya işte jeobiyolojide spesifik bir noktaysa hangi alanda yaptığınız çalışmalar ve pub-- yayınlarınız ve birçok şeylerinizle dikkat ediyorlar tabii ki.


Sunabileceğiniz her şey sizin için bir avantaj açıkçası arkadaşlar.


Bunun dışında gelelim maaşlardan sonra kariyere.


Kariyerde de şöyle arkadaşlar.


Dediğim gibi lisans mezunu olmak kesinlikle yeterli değil.


Ve eğer astrobiyolog olmak için bir yola başlayacaksanız ve bunu profesyonel anlamda akademik olarak yapacaksanız, bir hobi olarak değil.


Ve bunu mesleğiniz haline döndürmeniz gerekiyorsa lütfen benim size tavsiyem Türkiye'de kalmayın derim.


Bu benim naçizane düşüncem.


Eee, Türkiye'de kalırsanız da şöyle bir şey olacak.


Türkiye'de bunun, bu dalın ilk kişilerinden olacağınız için bu anlamda ilklere, ilk gruplardan olacaksınız.


İlk kişilerden olacaksınız.


O yüzden yapacağınız araştırmalar ve bu alandaki bilgileriniz sizden sonrakilere çok fazla tecrübe ve önayak olacaktır.


Ama onun dışında eğer ideal noktalara gelmek istiyorsanız o zaman kesinlikle yurt dışı derim.


Üniversite olarak da hemen söylüyorum.


Şimdi Avustralya'da bir tane üniversite var bu eğitimi veren.


Not almıştım ama şimdi notlara bakarak vakit kaybetmeyeyim.


Amerika'da çok kısıtlı.


Şu anda kastettiğim şu arada.


Aaa şu bu şu ara- astrobiyoloji adı altında, yani direk astro-- bölümün adı Astrobiyoloji olacak ve siz direk bunu okuyacaksınız.


Ben şu an bundan bahsediyorum.


Bu şekilde bölümü olan çok az üniversite var dünya genelinde.


Amerika'ya bakacak olursak, Arizona Üniversitesinde yan dal olarak ...


alabilirsiniz.


Onun dışında Washington Üniversitesinde master programı var.


Eee, Bachelor yani lisans vardı ama eee, birkaç gün önce baktığımda göremedim.


Bilmiyorum bir sıkıntı mı var?


Ama Washington Üniversitesinde lisansı ve masterı var.


Pennsylvania State Üniversitesi Bachelor program-- ee, lisans programını daha yeni açtı.


Eee, Kanada'ya gelelim.


Kanada'da McMaster Üniversitesi var.


Direkt lisansla başlıyor.


Master programını eee, önümüzdeki yıl açmayı planlıyor.


Gelelim böyle dönelim haritadan biraz yukarılardan gelelim.


Eee, İrlanda'ya pardon İskoçya'ya.


Edinburgh Üniversitesi var.


Kürsü başkanı Profesör Charles Cookson ve astrobiyoloji kitabı var.