Ampulü yakacak düğmeyi elinizle yoklayarak bulabiliyorsunuz.


Peki gerçekten de bir ampul şart mı?


Kuralları net biçimde tanımladığınız sürece, problemlerdeki olası durum sayısı sınırlı.


Tek tek denesinler.


[gülüyor] Bunlar tüm seçenekleri tüketmeye gerek kalmadan en iyisini, en hızlısını neyse artık problemin istediği şey onu buluyorlar.


Hem de her defasında.


Zaten millet onları öğrensin diye bu örnekler programlama eğitimlerinde popüler.


Bu açıdan sıkıcılar.


Anı aslında kendimize getirdiğimiz kısıtları aştığımız an.


Bizim esas numaramız esnekliğimiz.


Kuralları net biçimde tanımladığınız sürece dedim.


Her kural belli değil.


En meşhur içgörü problemi tam da bu belirsizlik hakkında.


Telefon tuşları misali üçe üç dizilmiş toplam dokuz noktayı gözünüzde canlandırın bi.


Elinizi kaldırmadan, sadece dört çizgi çizerek tüm noktaları birbirine bağlayabilir misiniz?


Şu ana kadarki en basit soru.


Ben beklerim, sorun değil.


Şimdi noktaları hayal etmek yerine bir kâğıda çizin.


Ama kağıdın ortasına değil, bir köşesine.


Görsel sınırlarımızı genişletmiş olduk.


Artık hepsinin üstünden geçecek açıları yakalamak mümkün.


Zaten bu İngilizce kalıbın, kutunun dışında düşünmenin kaynağı bu bulmaca olabilir.


Hatta şimdi başka bir soru sorsam, çözüm için mesela kağıdı kıvırmanız gereken bir versiyonunu sorsam, eminim birçoğunuz onu da başaracak.


Basit araçlarımızın böyle bir esnekliği yok.


Özel olarak programlamadıkça o eşiği kendi kendilerine geçemiyorlar.


Çünkü yazıp çizdiğimiz her şeyi hatmetmek için geliştirilmiş.


Tekrar geldik büyük dil modellerine.


Arada yemek tarifi, hisse tüyosu filan da istedim hazır yakalamışken.


Hazır yakalamışken her şeyi sorayım diyorlardır.


Ne zaman pes edeceğini merak ediyordum.


İşin komik yanı, ya yirmi sekiz değil mi işte, bak böyle saydım diye adım adım anlatınca "vaay, süpersin hocam, ince görmüşsün, siz insanların eline su dökemem valla" diye yıkama yağlama moduna geçiyor.


Bizim yapay zekâlar da böyle aptala yata yata dünyayı ele geçirmek üzere olabilir der.


Hafızayla akıl yürütmeyi ayıklamanın zorluğu.


Dil modelleriyse her konuda olduğu gibi, bu bulmacalar hakkında da binlerce metin okuyarak yetiştiler ve oradaki düşünce kalıplarını kullanıcıya, "ha dur bir dakika, şimdi buldum" diye yansıtacak şekilde eğitildiler.


İnternette olmayan bir dizi bulmaca hazırlamak, o şekilde ölçmek bunların kabiliyetini.


Bir problem tipi ne kadar orijinalse, ne kadar işlevselse o kadar kısa sürede işlevini kaybedecek.


Ertesi gün benzerlerini modele yedirmeye başlayacaklardır.


Yapay zekaların performansı rezaletti.


Şimdi bunu nasıl yorumlayacaksın?


Hangi yorumun doğru olduğu nasıl belli olacak?


ARC testinin bu sene çıkan ikinci versiyonuyla belli oldu.


Hatta bazı bireyler tek başına yarışan bireyler tüm soruları doğru cevaplayabiliyorlar.


En son baktığımda yüzde beşin üstünde skoru olan yoktu.


Şimdi ARC bir ve ARC iki arasında insan performansı açısından fark yok.


Demek ki makul yorum bunların henüz esnek bir akıl yürütme kabiliyeti kazanmadıkları yönünde olur.


O dönem popüler olan teste göre, benchmark'a göre optimize edilmişler sadece.


Tamam, artık Apple araştırmacılarının şu meşhur makalesine gelebiliriz.


Arka planımız hazır.


Meşhur diyorum çünkü yayınlanınca hem alandaki uzmanlar kritiğini yapmaya koştular hem de clickbait başlıklar sayesinde genel medyada yayıldı.


Karmaşıklık seviyesinin kolayca ayarlanabilmesi.


O çözümleri kendi akıl etmesi lazım diye düşünüyorlar.


Yeni bir örnek üstünden gidelim.


Makalede kullanılan ve bizim henüz görmediğimiz Hanoi Kulesi üstünden.


Hanoi Kulesi klasik bir programlama egzersizi.


Oyunun amacı tek tek kaldırarak diskleri en sağdaki çubuğa aynı sırayla dizmek.


O da sayısız alternatif arasından.


Başta akılcı gözüken birçok dizinin sonu çıkmaz sokak.


Kısacası problemi zorlaştırmak kolay.


Makalenin bulguları şöyle.


Muhtemelen ezberden çözüyorlar.


Pes ediyorlar resmen.


Daha da kötüsü çözüm yolu kullanıcı tarafından verildiğinde dahi onu takip edemiyorlar.


Vardıkları sonuç bu.


Detaylara ineyim dedim.


Aslında ilginç yani araştırmanın ne kadar yanlı bir şekilde yapıldığını açıklamak için zor sorular soruyorlar.


Bana Suç ve Ceza'yı anlat.


Başkaları deneyleri tekrarlayınca daha yüksek context window'larla daha başarılı sonuçlara varmışlar.


Yalnız burada daha ilginç sorunlar var.


İnsanların da böyle olmadığını ima ediyorlar.


Birazcık zorluk seviyesini artırınca ezberle akıl yürütme karışık gidiyor.


Ama çok zor bir soru sorarsan, beş buçuk milyarın karesini al gibi bir şey söylesen bir saniye düşünürüm sadece.


Ondan sonra da bırakıp giderim.


Biz de böyle davranmıyoruz.


Şimdi bir seviye daha derine inelim.


Test içinde başka bir saklı test var.


Çünkü elindeki problemin çözümü kısmen önceki versiyonunun çözümünden oluşuyor.


Bu problemi birkaç parça halinde düşünün.


Hesap açısından karmaşıklık artıyor evet, bizim kapasitemizi aşıyor ama mantıksal zorluk seviyesi hep sabit kalacak artık.


Dolayısıyla buradaki esas test, Recursion ile genel bir çözüme ulaşılabileceğini anlamak, bir prensip ortaya sürebilmek.


Hatta bu diskleri oynatan bir animasyon programını desen yapacaklar.


Fakat araştırmacılar modelin kendini bu şekilde ifade etmesine izin vermemişler.


Herhangi bir alet edevat kullanmasına izin yok.


Biz aptal mıyız şimdi yani?


Senin testinde sorun var.


Hafızayla akıl yürütmeyi ayıklamaya çalışıyorlar.


Recursion kavramını anlatan, hem de tam da bu bağlamda anlatan metinlerle dolu.


ChatGPT gayet güzel anlatıyor ama o anda aha deyip Recursion'ı çözdüğü için değil, eğitiminde öğrendiği için.


Emin olamıyorsun yani hiçbir zaman.


Bu da beni belki de varabileceğimiz en genel sonuca, çıkarabileceğimiz en genel derse getiriyor.


Neden bu testlerle uğraşıyoruz?


Kaç kişi var ki böyle direten, hayır akıllılar tam da bizim gibiler diye direten.


Akıllı ve yaratıcı bir insanın yaptığı işlerin ne kadarını devredebilirim?


Esas kıstas bu.


Uzun zamandır bu milyar dolarlık dil modellerinin mesela dört işlemde ne kadar kötü olduklarıyla dalga geçiyordum.


Türlü türlü araca erişimleri var artık.


Bakın daha şimdiden videoların ve podcast'lerin çoğunu neredeyse hiç insan kontrolü olmadan yaratabilecek seviyede olduklarına inanıyorum şahsen.


İstediğin makaleyi, videoyu, kitabı yüklüyorsun, onu gayet düzgün bir şekilde özetlediği yetmiyormuş gibi iki tane yapay sunucunun konu hakkında gayet doğal bir muhabbet yürüttüğü bir podcast bölümü yaratıyordu şak diye.


Ve bu geçen senenin teknolojisi.


Ama iki üç sene içinde nerede olacak?


Düşünülmüş gibi yapanları yeterli.


Ama ben ondan da şüpheliyim.


Orijinal raporu üreten de o eleştirileri dikkate alarak yeniden yazar.


Tamam, işin pratik kısmını anladık da, yine de herhalde aklınızın köşesinde bir yerde bu soru devam ediyordur.


İyi, hoş da hakikaten de düşünüyor mu bunlar bir cevap ver.


Bu soruyu insanın neyi farklı yaptığına odaklanmak için bir bahane olarak kullanabiliriz.


Ve bu sayı dizileri arasında ilişkiler bulmaya çalışıyorlar.


Onun bildiği şey düşmek ile diğer kelimelerin arasındaki sayısal ilişkiler.


Onun gibi binlerce farklı matematiksel ilişki kuruyor ve bu ilişkileri bağlama göre değiştirebiliyor biraz.


Ama bunun yanında yıllardır edindiğimiz düşme tecrübesini de işin içine katıyoruz.


Bizim için düşmenin başka kelimelerle, başka kavramlarla açıklanmayan, sırf kendisine bağlı bir tarafı da var.


Efendim, yere düşünce yaşadığımız acı, yani işin subjektif tecrübe kısmı temeli oluşturuyor.


Kavramların temeli yok, bir çapası yok.


Korelasyon makinaları oldukları için korele ettikleri şeyde sembollerimiz olduğu için onların işaret ettikleri şeyler arasındaki gerçek ilişkileri bilmiyorlar.


İkisi de kış aylarının bir sonucu.


Böylece nedensellik ilişkileri kurabiliyoruz.


Şu olmasaydı nasıl olurdu diyoruz.


Yani biraz düşünürseniz ayağımı kırdıktan sonra duyduğum o acıyı meydana getiren bir sürü sebep var.


Düştüm kırdım işte kardeşim, ambulans çağır diyoruz.


Arşimet'in çözmeye çalıştığı mesele, aklında olan mesele, altından yapılma şeylerin saflığını anlamaktı.


Ama ya içine gümüş karıştırdılarsa diye şüpheleniyor.


Tacın hacmini değiştirecektir tabii bu.


Hile yapmışlardır.


İyisiyle, kötüsüyle.


Yani bu noktada beni bırakıp giderseniz alınmayacağım, söz veriyorum.


[Anlaşılmayan cümle ve ses efektleri] Bizi kutuplaştıran ve bir türlü çözemediğimiz her meselenin siyah ya da beyaz bir cevabı yok aslında.


Bu Deep Seek olayında medya, olan bitenin detayına hakim olmadan haber yapma telaşı içinde onları öyle bir resmetti ki, sanki bir grup Çinli öğrenci bir garajda toplanmışlar, MacGyver misali vidalardan, ataşlardan derme çatma bir süper bilgisayar yapmış ve herkesi geride bırakmışlar.


Millet biraz da o yüzden panik olmuştu veee bir iki gün içinde borsalardan trilyon dolarlık değer silinmişti.


2024'ün sonuna gelindiğinde üçüncü versiyonlarını çıkarmışlardı.


En ileri rakiplerle aşık atan, tam altı yüz yetmiş milyar parametreden oluşan ve trilyonlarca kelimeyle eğitilmiş bir dev.


Parametre sayısı sistemin karmaşıklığının en önemli ölçütü.


Eğitim sırasında ayarlanıyor bunlar, ona göre çalışıyorlar.


Her türlü soruyu aynı ayarlarla halledebiliyor.


Altı yüz yetmiş milyar kadar mesela.


Rakibinden bir gıdım daha iyi performans için katbekat fazla kaynak harcamayı göze alacak kadar gözü dönmüş ve cebi şişmiş şirketler var.


[Anlatıcı 1] İlk önemli hile lobotomi, yani beyindeki bazı bağlantıları keserek onu ufak parçalara ayırmak.


Yani içerdiği bilgiler bilgisayarlarda olduğu gibi dosya dosya belli yerlerde depolanmıyorlar, her şey tüm kutuya dağılıyor.


Mixture of Experts veya uzmanların karışımı denen yaklaşımda ise sistemin farklı kısımlarını farklı işler için eğitiyorsun.


Yok eğer mantık bulmacası soracaksak onun üstüne uzmanlaşmış kısım çalışsa.


Onlar olmadan iletişim kuramıyor ama içeriye bağlı olarak başka başka modüller aktive edilebilir.


Bir sürü uzman var, ne zaman hangisini uyandırıp acile çağıracaklarını çözmüşler.


Ama dahası var.


Kutunun içinde dönen o işlemlerin ciddi bir kısmı, o anki muhabbetin bağlamını kestirmekle alakalı.


Neyse, bağlam genişledikçe yalnız gereken hesap sayısı geometrik olarak artıyor.


Yani iki kat fazla şeyi hatırlaması için her yeni kelimenin dört kat fazla işleme sebep olması lazım.


Güzel, ama hafıza da sınırlı kaynak.


Meseleyi güzel açıklayan bir video ekledim notlara.


Yahut daha basit bir sayı formatı kullanmak gibi.


Bu da bir tasarım kararı.


Ama kullanıcı tecrübesini etkilemesi daha olası hesapları fark edip onlar için ayrıntılı format kullanmaya devam etmişler.


Çok daha az işlem, çok daha küçük hafıza ama neredeyse aynı performans.


Peki haberlere konu olan modelin olayı neydi?


Kafaları karıştıran bir etmen Deep Seek'in o dönemde benzer isimlere sahip üç farklı şey çıkarmasıydı.


Halbuki üçü de ayrı ayrı ilginç.


Kimse onu öyle programlamamış özellikle.


Asgari seviye bu.


Bunu alıp biraz para harcayarak, daha emek yoğun yöntemlerle ince ayar çekince ortaya çıkan modele R1 dediler.


Genel performansı da bir gıdım artıyor.


Distilation, yani damıtma alkolikler bileceklerdir, yaygın bir teknik.


Büyük bir modeli kullanarak daha ufak ve ekonomik bir modeli eğitmek demek.


Kullanım esnasında da teliften muaflar.


Çünkü hafızada depolanmış bir resmi veya bir kitabı olduğu gibi sunmak yerine onun içindeki ilişkileri kullanarak onu sıfırdan oluşturuyorlar.


Bu öğrenciler önce dışarıdan üniversiteyi tamamladılar, sonra iyi bir uzmandan özel ders alarak birtakım ekstra şeyler öğrendiler.


Tüm bunlarda ortak tema, performanstan azıcık ödün vererek çeşitli maliyet boyutlarında büyük kazanımlar olması.


Her şeyi sadece beş buçuk milyona yaptılar diye anlattılar ve borsada on milyarlarca doların el değiştirmesine sebep oldular.


Hepsi paraydı.


Yoksa öyle milyarlara karşılık milyonlar seviyesinde bir fark yok.


R1'nin kullanımı OpenAI'ın benzer modeline göre yirmi beş kat ucuzdu.


Sonra biri çıkıp neredeyse aynı performansı yirmi beş kat ucuza sunuyor.


Esas kritik nokta bu.


Bütün kodlarını, ayarlarını, mimarilerini kopyalayıp çat diye kullanmaya başlayabilirsin.


Hepsini takip etmek akıl kârı değil.


Peki tüm bunların NVIDIA'yla alakası ne?


Şimdi durumları gayet iyi de o zaman krize girmişlerdi.


NVIDIA GPU üreticisi biliyorsunuz.


Veya GPU sizin kim olduğunuzu biliyor mu?


En baştan başlayalım.


Gerçekten de yapabiliyor.


Grafik bunlardan biri.


Çünkü aynı anda yapılan bir sürü basit hesaptan oluşuyor.


Pahalı PC kartları daha da yüksek kapasiteye sahipler.


Başka bir şey yapamıyor ama bu işleri çok iyi yapıyor.


Hadi şimdi gelsin bitcoinler, gitsin Skynet'ler diyemiyorsun.


Kontrol etmen lazım.


Bunları optimize etmekle mi uğraşacaksın şimdi?


Bir veri merkezindeki binlerce GPU'yu kullanmak istiyorsun.


O işi öğreneceksin yoksa kendi işine mi odaklanacaksın?


Halbuki esas silahları bu yazılım ekosistemine ta 2006'dan beri yaptıkları yatırım.


Satışları ittiriyor.


İşte böyle bir durumdayken ocak ayında bir anda yaklaşık yarım trilyon dolar değer kaybettiler.


Gördük neler yaptıklarını.


Yasakları bir yana koyup daha genel bakarsak, ilk bakışta Deep Seek'in yaptığı o ilerlemeler, zorunluluktan yaptıkları ilerlemeler tüm çip üreticilerinin aleyhine gibi görünüyor.


Çünkü sonuçta çip üreticileri açısından en iyi senaryo nedir?


Bu sayede çok satacaklar, verimlilik artarsa donanıma olan ihtiyaç azalır gibi bir mantık var.


Çiplere rağbet yine yüksek kalacak.


Çünkü Deep Seek'in kaydettiği tüm ilerlemeleri, tüm bu verimlilik artışlarını herkes gibi dev oyuncular da kopyalayacaklar.


Eyvallah diyecekler.


Stargate'in açıklanmasından birkaç gün sonra bu şok yaşanmıştı.


Yüz milyar doları yakında olmak üzere beş yüz milyar dolarlık yatırım sözü verdiler.


O veri merkezlerini bunlarla dolduracaklar.


Çünkü açıklamayı Trump yaptı ve başkanlık yetkilerini kullanarak bu inşaatları hızlandırma sözü verdi.


Diğerleri de yalanladılar, hiç de bile var bizim paramız dediler.


Velhasıl bu yarışın belli bir bitiş noktası yok ve herkesin insan seviyesindeki zeka beklentileri biraz öne çekildi.


Akıl yürütme bu işin ciddi bir kısmı olduğu için.


Yani insan gibi düşünüp hisseden değil de bizim düşünce ve hislerimiz yardımıyla yaptığımız işleri kabul edilebilir seviyede yapabilen, bizden onları devralabilecek sistemler demek.


Bu soru doğrudan modele gitmiyor.


Dil modelleri bilgi depolayıp gerektiğinde onu kusursuzca geri sunan veritabanları değiller.


Yani dandik bir soru sormuşsan gerekli bağlamı sağlıyor modele.


Bunun yararı hem isabet hem de modelleri tekrar tekrar eğitmeye gerek olmadan onları güncel tutabilmek.


Şimdi bunu bir seviye ileri götürün.


RAG'deki gibi yapay zekayı belli bilgi depolarına bağlamakla yetinmeyip çeşitli yazılımlara, hizmetlere bağlamak.


Ama o insanın yedi-yirmi dört uygun olduğunu düşünün ve aynı anda bir sürü çalışan da konuşabildiğini, her şeyi organize edebildiğini düşünün.


Hangi aleti, edevatı, hangi hizmeti, ne iş için, nasıl kullanacağını planlıyor.


Aylar sonra bakarız tekrar ne oluyormuş bu alanda.


Sizin güzel isimlerinizi de o yüzden bol bol duyacağız.


Nilperi Hanım ne romantik bir müzik. Evet.


Müziğe ne oldu?


Yine değişti.


Sakin olun.


Bonus Platinum Dynamic güvenlik kodu sürekli değişiyor.


Merhaba, ben Deniz Yüce Başarır.


Kitaplar hakkında konuşmayı, dinlemeyi ve tabii okumayı sevenlerin podcastine hoş geldiniz.


Her yıl Noel'de hediyeleri arabanın bagajına saklardın.


Gidip onları almak ve çam ağacının altına bırakmak için benim yatmamı beklerdin.


Ertesi sabah uyanınca bulayım diye.


Ama o gece kimsenin uyumaya niyeti yoktu.


Saat on ikiye yaklaşıyordu ve bir ses duydum.


Sadece ben değil, herkes duydu.


Dışarıda bir patlama oldu.


O kadar şiddetliydi ki sanki bizim mutfakta olmuştu.


Nasıl anlatsam bilmiyorum.


Sanki evin önüne ya da arka bahçeye bir uçak düşmüştü.


Şiddetini ifade edebilecek bir karşılık gelmiyor aklıma.


Peşinden geldim ve gördüm.


Araban bıraktığın yerdeydi ama büzülmüştü.


Biçimsiz, tuhaf bir metal yığınına dönüşmüştü.


Havada yırtık pırtık paket kağıtları uçuşuyordu.


Ve arabanın az ilerisinde, birkaç metre ötede kocaman bir kamyon duruyordu.


Kasasında motosiklet taşıyan bir kamyon.


Kamyonu kullanan adam, bütün bunların sorumlusu, faciayı izlemek için durmuştu.


O mesafeden bile görüyordum ağzından çıkıp yoğunlaşan buharı.


Yükselen duman sütunları yüzünü gizliyordu.


Bir hayalete benziyordu.


Bizi görünce tekrar gaza bastı ve gecenin karanlığında kayboldu.


Peşinden koştum.


Anlamı yoktu tabii.


Bunun imkânı yoktu.


Ama koştun.


Bir yandan da bağırıyordun.


"Ağzına sıçacağım senin orospu çocuğu!


"Ağzına sıçacağım senin.


" Onun peşinden koşarken izledim seni.


Bedeninin karanlıkta kaybolduğunu gördüm.


Karanlıkta kayıplara karıştığını ve sonra tekrar belirdiğini ve eve döndüğünü, nefes nefese, yenilmiş halde.


Aslında hatırlamayacak kadar küçüktüm ama hatırlıyorum.


Arabanın cesedine bakan yüzünü görünce gördüğüm şey yüzünden ağladım.


Ve sana fabrikaya artık nasıl gideceğini sordum.


Kendimi kanepeye attım ve bütün Noel gecesi boyunca ağladım.


Neden ağladım peki?


Hediyelerim yok oldu diye ağladım herhalde.


Çünkü bunu anlamıştım.


Arabanda sakladığını biliyordum.


Yedi yaşında araban yüzünden ağlamış olamam.


Hediyelerim yüzünden ağlamış olmalıyım.


Mantıklı olan bu.


Fakat acaba diyorum, bana o zamandan hissettirmiş olabilir misin, kimsenin yardım etmeyeceği insanlardan olduğumuzu?


Dünyadaki yerimizin ne olduğunu bana o yaşta öğretmiş olabilir misin?


Seni seviyorum gibi geliyor çoğu zaman.


Yirmi bir yaşında gencecik bir yazar olarak çıktı ilk önce Fransız okurların karşısına.


Kendi hikayesini anlatıyordu.


Fransa'nın kuzeyinden yoksul bir aileden geliyordu.


Tüm çocukluk ve gençlik travmalarını sansürsüzce yazıya aktarırken sadece kendini değil, burnu havada Fransızların görmeyi reddettiği bir kesimi de anlatıyordu.


Fransız toplumunda göz ardı edilen insanları.


Sadece Fransız toplumunda mı?


Dünya üstünde, hemen hemen her toplumda göz ardı edilen, neredeyse vazgeçilen bir kesim ya da kesimler var.


Reddedemeyiz bunu.


Eddie'nin Sonu, yani Eduard Louis'nin ilk romanı, yoksul bir kasabada büyüyen bir gencin işsizlik, ırkçılık, homofobi ve alkolizme yenik düşmüş insanlarla çevrili hayatını duygusal bir dille ama mesafesini koruyarak anlatıyor ve bu hikâyeyi politik bir söyleme dönüştürme gücünü de taşıyordu.


Ama hayır, biz Eddie'nin Sonu'nu merkeze almayacağız.


Biz yazarın üçüncü romanı olan Babamı Kim Öldürdü ekseninde konuşacağız Louis'nin edebiyatını.


Çünkü ülkemizde ilk önce o buluştu okurlarla.


Çeviri sıralamasında oluyor bazen böyle şeyler.


Bu sıralama değişikliğinde biraz da 2020 yılının Eylül ayında Moda sahnesinde Kemal Aydoğan'ın rejisi, Onur Ünsal'ın başarılı oyunculuğuyla sahnede canlanan Babamı Kim Öldürdü oyununun da payı vardı.


Tüm Eduard Louis romanlarının da çevirmeni olan Alberg Arkay'ın dilimize kazandırdığı oyun, kitapla neredeyse eşzamanlı olarak çıktı Türkiye'de sahneye.


Ve o günden beri de hiç kapatmadı perdelerini.


Ayrıca yazarımız tiyatro eğitimi de almıştı.


Zaten belki de onu kurtulmak için yanıp tutuştuğu o kapandan asıl çekip çıkaranda tiyatroydu.


Evden ayrılıp bölgenin büyük şehirlerinden biri Amiens'te tiyatro eğitimi almaya başlaması yakmıştı kurtuluşun ilk kıvılcımını ne de olsa.


Murat Özyaşar, benim ilk kitabı Ayna Çarpması'ndan beri yakından takip ettiğim bir yazar.


Hem Harun Taner hem de Yunus Nadi Öykü ödüllerini kazanmıştı bu birlikte yayımladığımız ilk kitapla.


İkinci öykü kitabı Sarı Kahkaha da hem ülkemizde hem dünyada ses getirdi.


Murat'la ne zamandır bir Ben Okurum muhabbeti yapmak istiyordum.


Bugüne ve Babamı Kim Öldürdü'ye nasipmiş.


Onun seçimiydi bu roman, tabii ki hiç itiraz etmedim.


Hem ilk okuduğumda ben de çarpılmıştım, hem de birçok konuyu gündeme getirmek için harika vesileydi.


Buyrun Murat'la sohbetimize.


Hangi kitabı konuşalım diye bayağı bir müzakere ettik [gülme] seninle değil mi?


Bir kitap konuşalım ama neyi konuşalım?


Çağdaş olmasından kastım şu: Şimdi biz Fransız edebiyatını, Balzac'ı, diğer yazarları, klasiklerin hepsini zaten biliyoruz aslında.


Bunları karşılaştırmak, kıyaslamak babında da beni ilgilendirmişti.


Bence iyi bir yazar kendinden sonraki kuşaktan yazarlardan da etkilenmeli diye düşünüyorum.


Gibi geldiği için tercih sebeplerinden biriydi.


Evet, ilk kitabı çıkıyor.


Zaten ilk roman Edie'nin sonu tamamen otobiyografik ve diğerleri de öyle.


Sanki o bütünün parçalarını ayırıp devam ediyor oradan gibi bir hali var.


Şöyle bir cümle var mesela Babamı Kim Öldürdü'de: "Yazdıklarımın ve söylediklerimin edebiyatın gereklerini karşılamadığını, fakat yaşamanın bu yangının mecburiyetine, aciliyetine yanıt verdiğini biliyorum" diyor.


Acaba otokurgu böyle bir ihtiyacı mı karşılıyor da bu dönemde bu kadar yükselişe geçti?


Altı çizilecek bir cümle.


Çünkü aslında bir röportajında söylüyor.


Yani neden yazarlar başka karakterler yaratıyor?


Onların acılarını, sevinçlerini, mutluluklarını dillendiriyorlar.


Aslında buradaki meselesi şu bence: Benim ailemin hayatı, benim hayatım neden bugünkü yazıda yok?


Geçen yıllarda da bir film çekildi yine Sefiller.


Aslında Victor Hugo'nun Sefilleriyle doğrudan bir ilişkisi yok.


Hatta Oscar adayı bir filmdi.


Yine benzer biçimde mesela Mahir Güven'in Türk bir yazar, bir tarafı da Kürt ağabey diye bir romanı çevrildi.


Neleri dile getiriyor.


Bir kriz var ve onun bugünkü yazıda onun bir karşılığı yok.


Haliyle canhıraş bir şekilde bence oraya giriyor.


Ama bu sözünü ettiğiniz otokurgu otobiyografi meselesini bence biraz daha açabiliriz.


Evet, bence de açabiliriz.


Otokurgu çünkü gerçekten mesela yine Fransa'dan hiçbir şekilde kuşakdaşı olmayan Edouard'ın Annie Ernaux'u burada gösterebiliriz.


Dolayısıyla gerçekten son zamanlarda okuduğumuz birçok kitapta otokurgu ile karşılaşıyoruz ve bizi alıp götürüyor.


Çünkü sanki bir insanın kendi hikayesini anlatması cazip de mi geliyor?


Daha çok mu içine giriyoruz acaba?


Yani bence bu romanlar, bu kurgu eserler otososyobiyografik.


Ben işte evime, aileme ben bir arkeolog gibi yaklaştım ve Edouard Louis az önce sözünü ettiğimiz biçimde hani yazarlar kendinden önceki yazarlardan etkilenir.


En çok etkilendiği yazarlardan biri bence Annie Ernaux ve Babamın Yeri romanıyla bu romanı bence yan yana koyabiliriz.


Riskli ve ama buna başka bir yerden bakmak, toplumsal bütün meseleler etrafında baktığı zaman bence otososyobiyografik tanımı daha uygun gibi geliyor bana.


Bütün bu saydığımız örnekler aslında.


Bu yanı şöyle bir şey.


Eduard Louis'nin şöyle biri olduğunu hissettiriyor bir yandan da.


Çocukluk herkesin içinde elbette ama bazı insanlar çocukluklarında daha çok yaralanıp hiçbir şekilde bu geçmişin dışına çıkmıyorlar.


Hep onu anlatmak ve onun etrafında dönüyorlar.


Yani buradan bir sosyolojiye gönderme, bir topluma gönderme olduğu gibi kendi yaralarıyla ilişkisi de var.


Çocukluk gökyüzü gibi bir yerdir.


Hiçbir yere gitmez.


Ya da şuradan da bakabiliriz belki.


Bir aileden bir yazar çıktığı zaman artık o aile iflah olmaz.


Bu Türkiye yazını için tam da söylenecek bir durum değil belki hâlâ.


Muhtemelen olacak sonraki dönemler için.


Çocukluk çünkü sizin bile isteye dahil olduğunuz değil, dünyayı ilk defa keşfettiğiniz, başınıza gelen, toplumla, sokakla, hayatla kendinizle karşılaştığınız bir yer ve bu sebeple yazıya da elinize kalemi aldığınız zaman bulaşacağınız, buluşacağınız ilk yer.


Tüm çocukluğunu diğer oğlanlardan farklı bulunarak effemine davranışları nedeniyle hep alay konusu edilmiş birinin Türkçe'ye güzel surat olarak çevirebileceğimiz böyle bir soyadının ağırlığından yılmış olması şaşırtıcı değil elbette.


Fransa'nın Abbeville adlı bir kasabasında 1992 yılında doğdu Eduard.


Daha önce de söylediğimiz gibi Fransa'nın kuzeyinde yer alan yoksul bir kasabaydı burası.


Sadece yaşıtlarının zorbalığına maruz kalmadı farklılıklarından ötürü.


İşçi babası ve yaşlı insanların bakımını üstlenen annesi de memnun değildi onun tavırlarından.


Neredeyse tüm kasaba halkı da ve bunu her fırsatta belli etmekten de pek çekinmiyorlardı.


Lise eğitimi için kasabalarına yakın bir şehre, Amiens'e taşındı ve yine daha önce söylediğimiz gibi tiyatro eğitimi aldı.


Ama kasabadan çıkıp en yakın şehre gitmek yetmiyordu ona.


Gözü Paris'te ve yukarılardaydı.


Picardy Üniversitesinde tarih okumaya başladığında, ailesinde üniversiteye giren ilk kişi olma özelliğini de kazanmıştı.


Burada katıldığı bir konferansta kendi hikayesiyle özdeşleştirdiği yazar Lydia Erbon'la tanışınca ona gerçekten de hayallerinin şehri Paris'in yolu açıldı.


Size anlattığım bu hayat hikayesini aslında onun kitaplarını okuyan herkes aşina elbette.


Ama olsun, ben yine de şöyle bir toparlayayım.


Belki hepsini okumayanlar vardır aramızda.


Hafta sonları ziyaret ettiği o büyük ve büyülü şehir, neredeyse bir fikri sabit haline gelmişti Louis'de.


Onun gibi kitaplar yazmak, konferanslar vermek, entelektüel biri olmak istiyordu.


Ama öyle böyle değil.


Detayları Türkçede de yayımlanan son romanı Değişmek'te de okuyabileceğiniz gibi 2011 yılında École Normale Supérieure'e girmeyi başardı.


Elbette orada da hayatı kolay olmayacaktı.


Diğer öğrencilerin temeli yoktu onda.


Yine çok çalışması gerekmekteydi.


Ve bu arada elbette ekmek parası da kazanmalıydı.


Bunu başarabilmek için neleri göze aldığını da yine Değişmek'ten okuyabilirsiniz.


Bu arada 2013 yılında sonunda kendini hiç ait hissetmediği ismini yasal olarak da Edouard Louis olarak değiştirdi.


2014'te de hem okuldan mezun oldu hem de ilk romanı Eddie'nin Sonu'nu yayımlatmayı başardı.


Yirmiden fazla dile çevrilen, büyük ilgi gören bu romanla birlikte ismi de edebiyat çevrelerinde bazen övgüyle, bazen eleştirilerle birlikte anılmaya başladı.


Sadece edebiyat değil, siyaset dünyasında da duyulacaktı artık ismi.


Kendini tam bir solcu olarak tanımlayan Louis'nin, Fransa'nın alt sınıfına ve bu sınıfın iyice yoksul bırakılmasına neden olan politikalarına dair söyleyecek bolca sözü vardı.


Göçmenlere, ırkçılığa, yükselen şiddetin ve terörün kökenlerine dair bildirilere imza atmakla kalmadı, romanlarında da bu konuları kendi hayatı üzerinden tartışmaya açtı.


Bakınız, 2016 yılında yayımlanan ikinci romanı Şiddetin Tarihi mesela...


2015'te Les Inrocks dergisi tarafından kültürü yeniden inşa eden yüz yaratıcı arasında ismi anılsa da nefret edeni de az değil hani.


Biliyorsunuz, insanın kendi hikayesini anlatması, çevresindekileri zan altında bıraktığı savıyla dünyanın hiçbir yerinde öyle kolay kabullenilmiyor.


Vigdis Hjorth'un yazdığı Miras'ı ve çevresinde dönen ailevi tartışmaları hatta nasıl yeni kitaplara yol açtığını.


Hanni Erno da var tabii dağarcığımızda.


Birilerinin de kuyruğuna bastı.


Olsun, artık mesele aileyi aşmış, devlete bulaşmıştı.


Chirac, Sarkozy, Hollande, Macron ya da yoksulluğa karşı etkin dayanışmadan sorumlu devlet adamı Hirsch gibi isimler, romanda acının tarihinde yazılı isimler olarak anılıyorlar.


Çünkü bir iş kazasında çalışamaz hale gelen babasının, devlet politikaları gereği aldığı yardımın azaltılması, çalışmak zorunda bırakılması, çalışma saatlerinin artırılması gibi bir dizi devlet eliyle şiddet eylemi sonucunda ölüme doğru hızla yaklaşmasını anlatısının merkezine oturtuyor Edouard Louis.


Tabii hüzünlü ve yine şiddet içeren baba oğul ilişkisi de anlatının diğer güçlü kolunu oluşturuyor.


Bu roman babaya yazılmış bir mektup ne de olsa.


Devlet babaya da laf atan böyle bir metnin eleştiri oklarını hedef olması kaçınılmazdı elbette.


Hatta Martin Hirsch el yükseltip Babanı Nasıl Öldürdün başlığıyla kurgusal bir metin bile kaleme aldı.


Ama Louis yıllarca içinde kanattığı yaralarını kamuoyuna sunmuştu artık.


Bu yoldan dönmeye hiç niyeti yoktu.


Üstelik bu yaralar sadece onun yaraları değil, yüzyıllardır ve dünya üzerinde hemen hemen her köşede kanamayı sürdürmekte olan yaralar bunlar.


Aile burada çok önem taşıyor bu anlatıda.


Çünkü sadece de Louis'nin gey olmasıyla da ilgili değil bu aslında.


Yani bence temel olarak bir baba oğul ilişkisinin kurulamaması ya da yeterince birbirine açılamamak, sevgiyi ifade edememek ya da rahatça sevememek diyebiliriz.


Niye sustukları, konuşamadıkları neler?


Ve bunun siyasal, toplumsal halleri.


Evet, kesinlikle öyle.


Ya belki buradan, aslında yazısının poetikasını da ortaya çıkarıyor.


Benim yokluğumun tarihi neyle ilişkili?


Veya babasının aslında bir hayatının olmaması.


Aslında babasının yaşadıkları değil, yaşamadıklarının Edouard Louis'yi götürdüğü yerlerden söz edebiliriz tabii ki.


Roman gerçekten aslında politikayı çok sıkı bir şekilde ortaya koyan, politikanın insanların üzerindeki etkisini çok sıkı bir şekilde ortaya koyan bir roman.


Gerçekten romanın siyasetle yani hani bir duygusal yanı var, bir de siyasetle derin bir ilişkisi var.


Bu konuda ne söylemek istersin?


Buralar kolaylıkla böyle hırpalayabileceğiniz, oradan nem alınabileceğimiz yerler ama çok bir mağdur anlatısına dönüşebilecek iken Eduard Louis'nin bence en büyük başarısı bu.


Bu mağdur diline yaslanmadan bu meselelerine, yoksulluğa, işçi sınıfına, gayliye, LGBT'ye, siyasete, hepsine bir mesafe alıp serin bir şekilde konuşması, bu serinliği tüm metne yayması, bence metnin en büyük başarılarından, en güzel taraflarından biri.


Yani gerçekten bu yanının da çok güçlü olduğunu düşünüyorum ben.


Çünkü babasının tarihinden söz ettiği zaman aslında babasıyla babasının babasının ya da babasının babasının babasının yaşantısı arasında hiçbir fark yok.


Bunu da bir macera olarak anlatıyor.


O hayattan kaçış gibi aslında.


Bir kere deniyorlar.


Ya da bir yandaki köye ne fark eder ki diyor.


Oraya taşındın tekrar diyor ve bundan bir daha da söz etmiyor.


Çünkü aslında bundan söz ettiği zaman başka bir hayatın da mümkün olduğunun bilincine varabilir.


Ama artık buna razı gelmek, bunu sürdürmek.


Eduard Louis de aslında bu çıkışa girmese, çocukluğuna bu denli bakmasa, yoksulluğa, siyasete ve işçi sınıfına bu denli bakmasa babasının yaşadığı ya da dedesinin dedesinin dedesinin yaşadığı hikayeyi benzer biçimde sürdürecekti.


Evet, aslında herhalde onun kırılma noktası, kendisinin de söylediği gibi, bu kitapta da sanırım söylediği gibi tiyatroya olan aşkı.


Çünkü kurtuluşun orada olduğunu hissediyor bir şekilde değil mi?


Ve tiyatroya olan ihtiyacı, aşkı, onu aslında başka bir yerde lise okumaya götürüyor.


Sonra işte felsefe okumaya Paris'e götürüyor ve ister istemez de bir sınıf atlama diyelim.


Dolayısıyla başka bir dünyaya geçiş sağlıyor, adını bile değiştiriyor.


Hatta belki romanın ilk cümlesine bakabiliriz burada.


Babanın nerede durduğu, kendisinin nerede durduğu, spor salonu, işte bir boşluk, bir fabrika, bir mesafe var sürekli.


Tiyatro onun bu hayattan kaçacağı, kaçışını sağlayacağı, sonra da dönüp bakabileceği bir alan ve imkân.


Evet, bir de oyunlaştırıldı da bu.


Oyuncu Onur Ünsal.


Üçlemenin üçüncü kitabı.


Türkiye'de yayınlanmadan daha çevirmen Ayberk- Erkay galiba.


Bir röportajda okumuştum.


Sonra bunun oyun olacağı belli olunca Can Yayınları tarafından üçlemenin aslında bir ikisi değil, üçüncüsü en önce basıldı yani.


Çok da etkilenmiştim.


Bu arada Fransa'da kendi oynuyor bunu ve bütün yani dünyada da, İngiltere'de, Amerika'da falan da sahnelenmiş.


Bir orada gördüm, oyun sahnelenecek galiba.


Bu bir tiyatro metni olsaydı denip sahnenin nasıl olması gerektiğini açıklıyor.


Ama Moda Sahnesi bence çok daha başarılı, çok daha güzel bir sahne tasarımıyla- [kahkaha] Sunmuştu.


Çünkü Türkiye'de tiyatro yapmak da bir özveri gerektiriyor.


Sabahın o erken saatlerinde sonradan bunun bedelini ödeyeceğinin, bunun canını yakacağının henüz farkında değil.


Konuşmuyoruz.


Okula gitmek için hazırlanıyorum.


Çıkmak üzereyim.


Kapıyı açıyorum.


Sigarasından bir nefes alıyor ve durup dururken bana.


Bu kadar sakınmadan söylememişti.


Diyor ki sen niye böylesin?


Niye hep kız gibi giyiniyorsun?


Kasabada herkes ibne diyor arkandan.


Utançtan başımızı kaldıramıyoruz.


Evden çıkıyorum.


Hiçbir şey demeden kapıyı kapatıyorum.


Ve neden ağlamıyorum onu da bilmiyorum.


Ama bütün güne annemin sözlerinin tadı siniyor.


Havada annemin sözlerinin tadı var.


Yediklerimde kül tadı var.


Gün boyunca ağlamıyorum.


Akşam okuldan eve dönüyorum.


Babam televizyonu açıyor.


Sonra birden yemeğin tam ortasında bağırıyorum.


Gözlerim kapalı, avazım çıktığı kadar bağırıyorum.


Bir çırpıda çıkıyor cümleler ağzımdan.


Annem Vinç sana para veriyor.


Sana yalan söylememi istedi.


Babam cümlemizi bitirmeme izin vermiyor.


Sözümü kesiyor.


Ne diyor bu?


Sesi yükseliyor.


Ayağa kalkıyor ve yumruklarını sıkıyor.


Ne yapacağını bilmiyor.


Henüz bilmiyor ama ben tepkisinin ne olacağını gayet iyi biliyorum.


Meraktan çatlamak üzereyim.


Sabah beni aşağıladığı için acı çekmesini istiyorum.


Acı çekmesini istiyorum ve babamla abimin kavga etmesinin ona acı çektirmenin en iyi yolu olduğunu biliyorum.


Nihayet bakışlarımız buluşuyor ve bana sen gerçekten küçük bir pisliksin diyor.


Yalan söylemiyor.


O kadar tiksiniyor ki benden her an kusabilir.


Başımı eğiyorum.


Ama o an için intikamın tadı hâlâ ağır basıyor.


Biraz da kadınlık ve erkeklik hallerinden söz etmek lazım sanırım bu romandan söz ederken.


Erkekliğe tabii ki çok başka bir yerden bakabilme şansına sahip Eduard Louis.


Başkasını ezmek için ellerindeki tek malzeme erkekliktir e benzeyen bir cümlesi var.


Ya bu romanda da açıkçası ifade ediyor.


Mesela babasının dile getirdiği biçimde dillendirirsek okulu gereksiz görmek.


Çünkü okul demek bir şeye itaat etmek demek, bir düzene girmek demek, başka bir hayata geçişin kanalı, boğazı, köprüsü demek.


Ama burada sadece artık onun elindeki tek güç erk olarak erkeklik kalıyor.


Bunu şiddetli bir biçimde savunmak kalıyor.


Hatta bir yerden baba artık bu var olan şiddetin hepsine şiddet diye de tanımlamıyor.


Bunun hayat olduğunu söylüyor.


Şiddet eşittir hayatmış gibi başka bir hayat artık mümkün değilmiş gibi dillendiriyor.


Üstelik de kendi babasından çok şiddet gördüğü için ve ailede müthiş bir şiddet fırtınası estiren bir adamla yaşadığı için asla şiddete başvurmayacağına kararlı bir baba.


Yani, Eduard Louis de hani şiddetin şiddet doğurduğunu dile getiriyor ama bizim yaşantımızda da Türkiye'de, Orta Doğu'da da aslında böyledir.


Yani şiddet gören biri, bir çocuk sonrası çocuğu olduğu zaman ben asla şiddete başvurmayacağım ve bununla övünür.


Bu normalmiş gibi görünüyor.


Evet, Türkiye için nasıl sence bu durum?


Hani ben hayatta en çok babamı sevdim, diğerleri bütün meseleler İsmet Özel'den ta Kemal Varol'a kadar babayla sürekli bir çatışma, bir iktidar- Aşıklar Bayramı'nda bir baba oğul hikayesi ne güzel bir baba oğul hikayesidir.


Böyle Hasan Ali'nin yine benzer metinleri vardı.


Baba oğul hep oldu ama biz de bence şeyi tam yakalayamadık.


Yani bu mesafe alıp konuşmayı daha duygusal, daha mağdur, daha bu şiddete maruz kalmışın dili, diliyle oldu.


Bence alınması gereken şey mesafe.


Yani duygularına düşünceyle bakabilmek, onları bir yere oturtabilmek, bunun bir adını koyabilmek ve ondan sonra dillendirmek, anlatmak bu olayı biz tamamıyla duygu, daha duygusal, daha coşkulu bir hal sergiliyoruz.


Travmanı aslında kabul etmek, o aşamayı geçmiş olmak mı gerekiyor acaba?


Yani şimdiye kadar okuduğum bütün kitaplarının aslında bir hesaplaşma hatta o bazen söylüyor, bir çeşit intikam alma.


Kadınlık halleri, aslında bu anneye daha detaylı bakmak için Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri 2024'te yayınlandı o da.


Uyuşturucu kullanan, şiddete bulaşan, işte statta koltukları kıran bir abi var.


Ve baba ona diyor ki artık buna para vermeyin.


Çünkü bu sert şeyler yapıyor.


Diyor ki sakın babaya söyleme vesaire.


Sonrasında tekrar bir evde bir sahne oluyor ve anne tuhaf biçimde aslında pek de yapmadığı biçimde işte bak senden utanmaya başladık.


"Başımızı öne eğdin sen" falan deyince Édouard da bundan intikam almak istiyor.


Sonrası da çat diye bir aile sofrasında söylüyor.


Onu öldürmeye kalkıyor.


"Ben annemden böylelikle intikam aldım ama şu an çok pişmanım" diye parantezi açıyor.


İkinci intikam ise babadan değil, devlet babadan.


Kimler bunlar?


Evet, çok daha güzel söylediniz.


Ve bunları da bir roman karakterine dönüştürerek alıyor.


Chirac, Xavier Bertrand Sağlık Bakanı.


Sarkozy Cumhurbaşkanı adayı.


Martin Hirsch Çalışma Bakanı.


Hollande Cumhurbaşkanı.


Ondan sonra Başbakan Manuel Valls.


Emmanuel Macron Cumhurbaşkanı.


Babanın müsebbiplerini de bunlar olarak gösteriyor.


Nedenlerini teker teker söyleyerek yaptıkları uygulamalarla adamın mahvına nasıl- Sebep oldular.


Evet, sebep olduklarını, bütün o sağlık politikaları, çalışma politikalarıyla zaten işte tam da biraz önce söylediğimiz işin politik yanı tam da burası.


Bir de bu arada seçilmiş ve daha güvenli yerde olanların aslında politikayı yönettikleri ve politikadan yararlandıkları ama alt sınıfın her zaman tam tersine belinin büküldüğünü de çok güzel anlatan bir roman.


Hatta bir beş avro meselesi var.


Cumhurbaşkanı galiba Macron yapıyor bunu.


Bir şeyler ödeniyor.


Sonra beş avroyu kesiyor.


Zenginlerdense vergi indirimine gidiyor.


[gülme] Evet [gülme] Bayağı sevdiğimiz bir şey.


Evet, bu hep böyle yürüyor.


Her yerde böyle yürüyor bu işler yani.


En azından bu sosyal medyada biraz daha görünür biçimde oldu ve bu sevindirici bir şey.


Bunun niye böyle olmadığını, yani bizim eve bakmadığımızı, hâlâ oradan içeriden, çok içeriden konuşmadığımızı, yani bir yazar bir aileden çıktığı zaman o aile artık gitmek zorundadır diyoruz.


Yani Hıristiyanlıkta şey de var.


Hani gidip günah çıkarma, onu anlatma.


Biyografi de çok fazla değildir.


Evet, romanımız güçlü, hikayeler güçlü ama bundan sonrası için bence çok daha güçlü olacak bu meseleler.


Evet, sinemayla, edebiyatla, tiyatroyla çok daha görünür olacak bence.


Evet, yani biz de otososyobiyografik bakarsak kol kırılır, yen içinde kalır.


Aman işte bizim aramızda kalsın, dışarısı bilmesin, öteki bilmesin, konu komşu bilmesin diye diye bir sürü hayata, hayatın mahvına sebep olduk.


Édouard Louis, 2021 yılında Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri ile annesini, aynı yıl yayımlanan Değişmekle kendi yükseliş hikayesini odağa aldı.


2024'te de henüz Türkçe'de okuyamadığımız Monique Kaçış'ı ve Çöküş'ü yayımlayarak ailesine anlattığı edebiyat yolculuğunu kardeşleriyle sürdürdü, sürdürüyor.


Edebiyat ve politika dünyasının yükselen yıldızı olarak Fransız yaşam tarzının hatalarını, ülkenin başının neden dertte olduğunu seçkin kesimin yüzüne vurduğunu iddia edenler var.


O bunu yaparken bir mucize beklemese de düşünceleri ile topluma meydan okumanın gerekliliğine inanıyor.


İlginç olan şu ki, kitapları büyükşehirlerde yaşayan okurlar tarafından övgüler alırken;


işçi kasabalarından, özellikle de doğduğu yerdeki okurlar tarafından hikayesini abarttığı, orta sınıf solcuların klişe fikirlerine dayandırdığı eleştirilerini göğüslemek zorunda kalıyor.


2022 yılında hakkında bir belgesel çekmek için bölgeye giden televizyoncular, içlerinde vaftiz annesinin de olduğu birçok kişinin, Louis'nin yazdıklarının yalandan, yoksul ama çalışkan hemşehrilerine atılmış iğrenç iftiralardan ibaret olduğu iddialarıyla karşılaştılar.


Onu çocukluğundan beri tanıyan kişilerin neden böyle hissettiğini anlayabiliyorum aslında.


Ya da onunla başta aynı kaderi paylaşan ama sonra yolları ayrılanların.


Çünkü onun yazdıklarında içinden çıktığı topluma dair büyük bir nefret, hatta tiksinti de hissediliyor.


Sınıf atlamak için gösterdiği şiddetli istek ve bunun uğruna göze aldıkları da düşünülecek olursa, romanlarını dikkatle okumayan kişilerin aklında sırf bu boyutu kalabilir metnin.


Saçını, dişlerini, yemek ya da oturma biçimini, hatta adını bile değiştiren biri.


Hani bizde derler ya civciv yumurtadan çıkmış da kabuğunu beğenmemiş diye.


İşte öyle biri.


Édouard'ın içindeki o yara, o beğenmemezlik hali hemen hemen her satırdan gösteriyor kendini.


O yarayı toplumun açtığını ama yine de kişisel bir tercih barındırdığını da söylemek lazım sanki.


Ama o kişisel yarasını böyle tüm açıklığıyla ortaya koymasa bu etkili metinler de çıkmazdı.


Bir gazetecinin "anlattıklarınızın gerçek olduğunu nereden bileceğiz" sorusuna karşılık şöyle demiş yazarımız bir röportajında: "Bence hiç fark etmez.


Bir metnin gerçeği onun yaratılışında yatar, Bu gerçeğin nasıl ortaya çıktığı o kadar da önemli değildir.


Fransızca'da Annie Ernaux'nun eserlerini tanımlamak için kullanılan oto kurgu diye bir tür var.


Hani benim arkadaşım.


Bu konuyu onunla da tartıştık.


Bir yazar olarak bulmaya çalıştığınız şey bu.


" Çünkü kendiniz hakkında öğrendikleriniz korkutucu olabilir.


Başka seçeneğiniz yok.


Yıllar içinde geliştirmiştir, hiç şüphem yok.


Değişiyor, gelişiyor insan, ki Eduard Louis bunun kitaplarını yazmış biri işte.


Bana kalırsa özellikle Türkçede son okuduğumuz romanı değişmeyi ele alırsak, Eduard artık kendini ilk metinlerinde olduğunun tersine bir kurban olarak görmüyor ve kendi yarasıyla arasına daha da geniş bir mesafe koymayı başarıyor.


İlk romandan son romana doğru ilerlerken yarasıyla arası iyice açılıyor sanki.


Küçük yerlerde farklı olmanın ya da farklı görülmenin, aşağılanmanın acısı da güçlü bir ses olarak yankılanıyor metinlerinde.


Eşcinsel olmanın, bunun toplum tarafından kabullenilmemesinin sarsıcı ağırlığı.


Dikkatinizi çekerim, öyle on dokuzuncu yüzyıldan falan söz etmiyoruz üstelik.


Oradaki o kuir edebiyatı, eşcinsel edebiyatı, bunun temsilinin olabildiğini görüyor.


Sonrasında bazı kitaplar okuyor, işte hatırladığım kadarıyla Jean Genet'den, Frantz Fanon'dan bazı metinler okuyor.


Buna da sebep olduğu için ayrıca şükran duymalıyız yani.


Değişmek de mesela ya da şiddetin tarihinde, belki bu kitapta değil ama Değişmek ve Şiddetin Tarihi'nde kuir açısından, kuir edebiyat açısından daha sıkı bakabileceğimiz, daha orada bir yere oturtabileceğimiz bir yazar- Kesinlikle.


Aslında oradan böyle başlarız şeyle düşünmüştüm ama şimdi aklıma geldi.


Mesela kitabı Xavier Dolan'a itaf etmiş.


Mesela referans verdiği bazı yazarlar var, onlara baktım.


Belki bir alt başlık olarak tek tek sıralamıştım.


Biri Amerikalı, hemen romanın başında zaten entelektüel Ruth Gilmore, Peter Handke, iki sefer- Evet var alıntı yapıyor bayağı.


Sartre, Didier Eribon, Imre Kertész, Charles Delbo, Simone de Beauvoir.


Kadın ve erkek yaptıkları şeyler midir, yoksa kişiliğimizin hakikatiyle eylemlerimiz arasında bir fark, bir mesafe var mıdır?


Bu da babasının hayatını biraz önce biraz konuştuk bundan ama belki şimdi tam Sartre demişken buradan bir açmak lazım.


Biz yapmamış olduğumuz şeyleriz sonucunu çıkardığını da söylüyor.


[aglasla] [gülümser] Çünkü ölüm kalım meselesi aslında bu.


Evet, onu konuşmalıyız bence.


Böyle ilk başlarken, aslında hâlâ da yer yer bazı metinler için bunun çok geçerli olduğunu da düşünüyorum.


Bu yazılan şeyin anlatılamaması gerektiği...


Aslında onun bir yazı olduğunu...


Ama Eduard Louis'ye bakınca çok anlatılabilir bir şey, yani sözlü olarak da anlatılabilir bir şey yaptığı için çok büyük başarı bence, büyük bir hüner.


Yazısının çok güzel bir ritmi var.


Bu da çok belirliyor şeyi, okunmayı, tekrara düşmemeyi.


Bence bu romanda da aslında hani baba ve anne için, o yoksulluk için yapılamayan şeylerden söz ediyor, yapılmayan şeylerden söz ediyor.


Ama kendisi de çok güzel susuyor.


Bile isteye kasıtlı bir şekilde anlatmadığı, boşluk bıraktığı, okurun bunu düşünüp kendi hayatına gittiği ya da o anlatılan hayatı idrak etmeye, kavramaya dönük bir sahne açıyor gibi.


Onu da çok okurun kafasını karıştırmadan ama aynı zamanda da işte biraz önce söylediğin üç noktalarla yapıyor gibi.


Yani ne yapıyor?


Geçmiş ile bugün arasında sıçrayarak, hatırlayarak, anlayarak, yargılayarak ilerliyor.


Ama metne mesafe almış bir biçimde bunu yapıyor.


Bunu anlatan kişi artık yazar.


Anlatıcının büyümüş yazar olduğunu görüyoruz.


Ve bunu sanki bir mektup yazıyormuş gibi- Evet, babasına seslenerek yapıyor aslında.


Birinci bölüm, babayı babaya anlattığı, aslında kendisine de artık kendisinin anladığı.


Kavradığı babayı babaya anlatıyor.


İkinci bölümde intikamdan söz ettik.


Babayı anlamaya başladığı yer.


Ve aslında babayı kim öldürdü tam da orada- Evet.


Ama sonuç olarak sonunu hazırlayanlar da belli.


Devlet artık bu ilaçları vermeyecek.


Siz yancısınız diyor, çalışmanız lazım diyor.


Baba, beli kırılmış bir biçimde başka bir şehre gidip çöpçülük yapmaya başlıyor.


Sürekli eğiliyor.


Ve bir sürü ilaç milaç alamamak vesaire vesaire.


Şeye çok şaşırdığını söylüyor bazı röportajlarında Louis, dünyanın her yerinden bir sürü yere dile çevrilmiş, yirmiden fazla dile çevrilmiş bir kitap bu.


Şimdi bütün bu biraz önce anlattığım babanın başına gelenleri düşündüğümüzde aslında herhangi Türkiye'den bir okur, bir işçi okur- Hıhı.


Diyelim ki eminim başına buna yakın çok şey gelmiştir, geliyordur.


Hatta çok güzel bir deyim var, Kürdçe de öyle geçer.


Onu Türkçeleştirirsek, diyor ki yani yoksullukla zenginliğin kokusu insandan kırk yıl geçmezmiş.


Yani Eduard Louis sınıf atlasa dahi bir sürü sonraki romanlarda görüyoruz.


İletişimde olduğu, nasıl bir hayat sürdüğü, onun kokusunun kırk yıl geçmediğini göreceğiz muhtemelen.


On iki ya da on üç yaşındaydım.


En iyi arkadaşım Amelie'yle kasabanın sokaklarında yürürken yerde, asfaltın üzerinde bir cep telefonu bulduk.


Amelie yürürken görmemiş, ayağıyla vurmuştu telefona.


Vurunca da telefon yerde sürüklenmiş, kayıp gitmişti.


Sonra da oynarız diye saklamaya karar verdik.


Amelie'nin internette tanıştığı çocuklara mesaj göndeririz diye düşündük.


Suçlamayı abartılı buldum.


Sokaktaydı, yolun kenarında duruyordu.


Ama sen sanki bana değil polise inanmaktan yanaydın.


Odama geldin, bana tokat attın, beni hırsızlıkla suçladın ve karakola götürdün.


Utanıyordun, sana ihanet etmişim gibi bakıyordun bana.


Arabada tek kelime etmedin ama polislerin karşısında, anlaşılmaz afişlerle dolu o büroda birden beni savunmaya başladın.


Hem de sesinde ya da bakışlarında daha önce hiç ama hiç görmediğim bir azimle onlara benim asla telefon çalacak bir çocuk olmadığımı, telefonu yerde bulduğumu, olayın bundan ibaret olduğunu söyledin.


İleride öğretmen, önemli bir doktor ya da bir bakan olacağımı henüz bilmediğini ama sonuçta iyi bir eğitim alacağımı ve serserilik ile işim olmadığını söyledin.


Benimle gurur duyduğunu söyledin.


Benim kadar zeki bir çocuk görmediğini söyledin.


Neden bunları bana hiç söylemedin?


Çok seneler sonra kasabadan kaçıp Paris'e yerleştiğimde, akşamları barlarda insanlarla tanıştığımda ve insanlar ailemle aramın nasıl olduğunu sorduğunda saçma bir soru ama soruyorlar işte babamdan nefret ettiğimi söyledim hep.


Doğru değildi.


Seni sevdiğimi biliyordum.


Ama başkalarına senden nefret ettiğimi söyleme ihtiyacı hissediyordum. Neden?


Bunların üzerinden de konuşalım istiyorum.


Okulda bize dünyanın tarihini öğretiyorlardı ve sen o dünyanın dışında bırakılmıştın.


Beni etkileyen cümlelerden biri bu da.


Evet, şeye de geçebiliriz aslında burada söylediği yani edebiyat tarihi için de bunu sadece dünya siyaset tarihi değil- Tabii.


Edebiyat tarihi için de benim ailemin hayatı, benim hayatım anlatılmıyordu.


Ve yine aslında dışarıda bırakılmış bu yoksulun dili, bu fakirin dili, şiddetin dilini ancak oradan çıkmış biri anlatabilir.


Aynı zamanda işte üniversiteler...


Galiba köyden, yaşadığı yerden Fransa'nın en büyük okullarından birine gidiyor- Evet, evet.


École diye bir şey.


Bir sıçrama gerekiyor buna.


Yani hiç okunmayan bir evden ve bölgeden felsefe okumaya giden bir yol.


Bu arada biraz önce anlatımla ilgili söylediğimiz şeylerde şu geldi aklıma.


Babayı da aslında r-- bu küçücük elli sayfalık romanda iki tane baba var.


Bu zamanda atlamalar sırasında iki ayrı baba arasında dağıtıyoruz diye düşünebiliriz.


Evet, bir bugünkü baba var, bir de geçmişte ta çocukluktan hatta bence o bir önceki baba bir sürü babanın temsili.


Yani dedesinin, yan komşusunun da, bütün o kasabada yaşayan ya da bütün yoksul ve işçi sınıfının temsili gibi.


[gülme] En büyük, en tehlikeli ve en büyük baba.


Bir cümle daha.


Hani bu anlattığın araba hikayesi ıslanıyorlar- Hıhı.


Zaten bence başarısı o sahneleri kurup kurup kurup ondan sonra- Tek bir cümleyle- Bir tane çıkarsama, bir anladığı yer, kavradığı yer ve yaşanmamış şeyi ara ara çalmak, onun hırsızlığını yapmak, hırsızlık yaptığınız zaman da o-Özgüven sizin şeyiniz olmuyor zaten.


Ve geçmişi, gençliği nasıl çalmışlar?


Sevmekten utanmak normal mi?


Bunu artık sınıf atladığı bir yerde söylüyor.


Barlarda takıldığı zamanlar, "ailenle aran nasıl?


" diye soruyorlar ve "kötü, iyi değil, sevmiyorum" diyor.


Ama tam tersi babayı artık anladığı, kavradığı bir yer var.


Ve bunu söyleyebilmek bir utanç şeyine de dönebiliyor.


Yine çok güzel.


"Bütün çocukluğum senin yokluğunu ümit etmekle geçti" diyor.


Yine mesela daha ilk paragraflardan: "Ayrıca geceleri nefes almak için bir alete ihtiyacın oluyormuş, yoksa kalbin dururmuş.


Yani bir tür intihar da değil, yaşamama sebebi de.


Şey çok güzel mesela, yani kuir edebiyatı açısından da yine, "eşcinsel nefreti eşittir yoksulluk".


Bir formül veriyor.


Hani onun röportajlarında erkeklik nasıl bir üstünlük şansı oluyorsa, işte eşcinsele karşı da erkekliğini ortaya koymak.


Çünkü elinde başka bir şey yok yani.


Tam da aslında biraz belki de şöyle de söyleyebiliriz, biraz öteki olmakla ilgili bir roman olduğunu da söyleyebiliriz.


Çünkü, nasıl denir, mağdurun da iktidar olduğu yer, zalim olduğu yerler olabiliyor başka bir ötekiye karşı.


Evet, çok yeni.


Evet, siz de yani bu programdan önce de konuştuk.


Girer girmez çok sert bir hikâye ile başlıyor.


Ama sadece yazısı cesur değil, kendisi de çok cesur hayata karşı.


Değişmek, şiddetle demeyeyim, çok okunması gereken bir kitap bence.


Bir kadının kavgaları ve dönüşümleri.


Abi karakteri bütün romanlarda vardı ama böyle onu odağına aldığı bir kitap daha yok.


Artık hayal kurabilme lüksünü, konforunu yaşayabiliyorsa ve bunu dillendirebiliyorsa bence çok güzel olabilir, deneyebilir.


Romanlarından birini sahneye koymak isteyen bir yönetmen Edouard Louis'e, kendisi heteroseksüel olduğu için bir eşcinselin eşcinsellik hakkındaki hikayesini hakkını vererek anlatıp anlatamayacağından emin olmadığını yazmış.


Edouard'ın sekiz maddelik yanıtının bir kısmını sizinle paylaşmak isterim.


Çünkü o da sadece yönetmene göndermekle kalmamış, bir sitede herkesle paylaşmış.


Hani bundan sonra gelecek bu gibi sorulara şimdiden yanıt olsun diye.


Birinci maddesi şu: İstediğinizi yapmaya her zaman hakkınız var.


Kimse size neyi yapıp neyi yapamayacağınızı söyleyemez.


Kendilerini solcu olarak gören ancak kimin konuşabileceğini ve kimin susması gerektiğini söyleyenler sağcıdırlar.


İkinci maddede ise şöyle diyor Louis: Deneyim tek gerçek değildir.


Kaynak olabilir, yardım edebilir ancak asla bir garanti değildir.


Hayatım boyunca homofobik eşcinseller, beyaz olmayan ırkçılar gördüm.


Kadın düşmanı kadınlar tanıdım.


Öyleyse asıl soru kim konuşuyor değil, ne söylüyor?


Önemli olan söyleminizin içeriği.


Soru şu: Eşcinsellere yardımcı olacak bir şey mi söylüyorsunuz, yoksa onları aşağılayan bir şey mi?


İşçi sınıfına yardımcı olacak bir şey mi söylüyorsunuz, yoksa onları daha görünmez kılan bir şey mi?


Onlara silah olacak bir şey mi söylüyorsunuz, yoksa baskı altında kaldıkları durumu yeniden üreten bir şey mi?


Ve şöyle devam ediyor: Kimliği yalnızca belirli bir gruba ait olarak gören insanlar kapitalisttir.


Onlar kapitalist baskı sisteminin bir parçasıdır.


Kimliği bir özel mülk olarak görürler.


Benim evim, benim arabam, benim çantam, benim kimliğim, benim eşcinselliğim.


Bu bir hatadır.


Kimliğim bana ait değildir.


Kimliğim bana ait olduğu kadar size de aittir.


Eşcinselliğim benim malım değildir.


Bu yüzden herkes bunun hakkında konuşabilir.


Tekrar ediyorum.


Önemli olan kimin konuştuğu değil, insanların bunun hakkında ne söylediğidir.


Tamam, tamam, sekiz maddeyi burada saymayacağım.


Üstelik tiyatroyla ilgili her şey gibi sadece tiyatroyla ilgili de değil.


Burada tiyatrodan bahsediyoruz.


Hayatımla ilgili bir eseri uyarladığınızda benim hayatımı siz alıyorsunuz ve ben onun tek sahibi olmaktan vazgeçiyorum.


Çünkü hayatımı ben seçmedim.


Eşcinsel olmayı, işçi sınıfından olmayı veya belirli bir çevreye doğmayı ben seçmedim.


Seçmediğim için benim yerime, benim hikâyemi koruyup kollayacak başka birinin olması hayati bir önem taşıyor.


Seçmediğimiz acıyı ya da şiddeti taşımamak, bunu bizim yerimize başka birinin yapabilmesi en doğal hakkımız olmalı.


Kendilerini ilerici sanan ama bizi, yaşadıklarımızı, sadece yaşadıklarımızı anlatmaya zorlayan insanlar şiddet uyguluyor sayılır.


Zaten irademiz dışında bedenlerimizde, etimizde yaşattığımız şeyleri söyleyerek dışa vurmamızı da istemiyorlar.


Ortaya çıkmamızı istemiyorlar.


Cinsel şiddet yaşamış kadınlara sorun.


Çoğu bunu konuşmak istemiyor.


Konuşarak yeniden yaşamak istemiyor.


Sorumluluk almak istemiyor.


Birinin onlar adına konuşması bir kurtuluş.


Benim için de öyle oldu.


Tecavüz hakkında bir kitap yazdım.


Thomas Ostermayer bunu tiyatroya uyarladı.


Bana acı veriyordu.


Bizim için konuşıyor.


Sahnede ya da sayfalarda bizim acımızı taşıyor, bizim yaralarımızı deşiyor, inanın bize ait değilmiş gibi görünse de aslında her yara biraz da bize ait.


Eduard Louis'de ister Fransa'nın yoksul bir kasabasından, ister entelektüellerin takıldığı bir Paris kafesinden seslensin, asla dahil olmadığımız ya da olamayacağımız bir dünya da olsa bu bizim dertlerimize dokunuyor sözcükleriyle.


Bizim yaralarımızı deşiyor.


[neşeli müzik] Eduard Louis'nin, Ayberk Erkay'ın dilimize kazandırdığı, bölümümüzün esas çocuğu Babamı Kim Öldürdü de dahil olmak üzere beş romanı da Can Yayınları tarafından ulaştırılıyor okurlara.


Tekrar saymak gerekirse isimlerini Edi'nin Sonu, Şiddetin Tarihi, Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri ve 2025 yılının Mayıs ayında yayımlanan Değişmek.


Bölüm konuğum ise Türkiye'de edebiyatın güçlü seslerinden biri olarak gördüğüm Ayna Çarpması, Sarı Kahkaha, Aslı Gibidir gibi öykü kitaplarıyla tanıdığımız Murat Özyaşar'dı.


Murat'ın Ayna Çarpması dışındaki kitaplarına Soritel uygulamasından sesli olarak da ulaşabilirsiniz.


Ona Ben Okurum'a katıldığı için çok teşekkür ediyorum.


Çağdaşlarına, hatta kendisinden sonra gelenlere de bakmayı ihmal etmeyen edebiyatçıların gönlümüzde yeri ayrıdır.


Çünkü hayata öteki taraftan da bakmanın mümkün ve imkanlı olduğunu çok güzel göreceksiniz.


Evet, Ben Okurum'un bir bölümünün daha sonuna geldik.


Ama malum, okuma serüvenimizin sonu yok.


O zaman bir yakın zaman TBT'si yapıp Senelerden Yola Çıkıp Ani Erno'yu konuştuğumuz bölüme uğramaya ne dersiniz?


Üstelik konuğum da edebiyatımızın en önemli seslerinden biri Oya Baydar'dı.


Ama bölümümüzü elbette Eduard Louis'nin sesine kulak vererek kapatıyoruz.


Babamı Kim Öldürdü'den etkili bir bölüm daha dinleyerek.


Hollande, Wells, El Khomri, Hirsch, Sarkozy, Macron, Barnard, Chirac...


Acının tarihinde isimler yazılı.


Senin yaşamının tarihi, seni yok etmek için birbirinin yerine geçen bu insanların tarihidir.


Senin bedeninin tarihi, onu yok etmek için birbirinin yerine geçen bu isimlerin tarihidir.


Bedenin tarihi, siyasi tarihi suçluyor.


Son yıllarda değiştin.


Başka biri oldun.


Konuştuk seninle uzun uzun.


Kendimizi açıkladık.


Çocukken tanıdığım adamı şikayet ettim sana.


Deminden beri saydığım sahneleri.


Ve sen beni dinledin.


Ben de seni dinledim.


Ömrüm boyunca Fransa'nın tek sorununun yabancılar ve eşcinseller olduğunu tekrar edip duran sen, şimdi Fransa'daki ırkçılığı eleştiriyorsun.


Çıkan kitaplarımı alıyorsun, tanıdığın insanlara hediye ediyorsun.


O adam gitti, yerine başkası geldi sanki.


Bir arkadaşım ebeveynlerin çocuklarını değil, çocukların ebeveynlerini değiştirdiğini söyler.


Ama bedenine yaptıkları şeyler yüzünden şimdi olduğun insanı keşfetme şansına asla sahip olamayacaksın.


Geçen ay seni görmeye geldiğimde kapıdan çıkmadan önce bana sordun.


Siyasetle ilgileniyor musun hâlâ?


Hâlâ sözcüğü lisedeki ilk yılıma göndermeydi.


Aşırı sol bir partiye üye olduğum ve yasa dışı eylemlere katılıp başımı polisle derde sokacağımı düşündüğün için seninle tartıştığımız zamanlara.


Evet, daha fazla, diye yanıt verdim sana.


Üç dört saniye bekledin bir şey söylemeden.


Bana baktın ve sonunda dedin ki. Haklısın.


Merhaba, ben Deniz Yüce Başarır.


Nora Öğretmen öyle demişti.


Biz hep yalnızca özgürlüğü savunmuştuk.


Şimdi onların hepsi bir bedel ödüyordu.


Onlar darmadağındı.


Biz dayanıyorduk.


Biz örnek olmaya devam edecektik.


Ama revizyonist Doğu'nun ve emperyalist Batı'nın baştan çıkarıcı seslenişine direnmeyi sürdürüyorduk.


Bizim varlığımız, onurları hâlâ çiğnenen diğer bütün küçük uluslara umut veriyordu.


Adil bir topluma dahil olmanın onuru, ancak dünyanın başka yerlerinde, çocukların açlıktan öldüğü, soğuktan donduğu ya da çalışmaya zorlandığı yerlerde yaşanan dehşetlerden korunulduğu için duyulan minnettarlıkla eşdeğer olabilirdi.


" diye sormuştu Nora Öğretmen konuşmasının sonunda.


Yüz ifadesini sertleştirip sağ elini kaldırarak.


"Bu el hep güçlü olacak.


Bu el hep savaşacak.


Nedenini biliyor musunuz?


Çünkü bu el Enver yoldaşın elini sıktı.


Kongreden sonra günlerce yıkamadım elimi.


Ama yıkadıktan sonra bile o güç hâlâ elimdeydi.


Beni asla terk etmeyecek.


" Nora Öğretmen'in elini düşündüm ve daha birkaç ay önce bize söylediklerini.


Hâlâ Stalin'in bronz heykelinin önünde yerde oturuyordum.


Kafamı topluyor, yerimden kalkacak ve eve doğru yürüyecek cesareti bulmaya çalışıyordum.


Öğretmenin her bir sözcüğünü, Enver Amca'nın elini sıktığı için özgürlüğü nasıl savunacağını bize anlatırken duyduğu gururu ve gücü hatırlamak istiyordum.


Korkumu yenmem mümkün olmalıydı.


Ben Enver Amca'nın elini hiç sıkmamıştım.


Onunla hiç karşılaşmamıştım.


Ama belki Stalin'in bacakları bana güç vermeye yeterdi.


Ayağa kalktım, öğretmenim gibi düşünmeye çalıştım.


Bizde sosyalizm vardı.


Sosyalizm bize özgürlük veriyordu.


Protestocular yanılıyordu.


Kimse özgürlük aramıyordu ki.


Zaten herkes özgürdü.


Tıpkı benim gibi.


O özgürlüğü kullanıyor ya da onu savunuyorlardı.


Örneğin eve hangi yoldan gidecekleri, sağa mı sola mı sapacakları yoksa dümdüz karşıya mı gidecekleri hakkında.


Belki onlar da tıpkı benim gibi kendilerini yanlışlıkla limanda bulmuşlardı.


Yanlış zamanda yanlış yerde olmuşlardı.


Belki polisi ve köpekleri görünce çok korkmuşlardı.


Onlar da korkmuş olabilirlerdi.


Özellikle insanların koştuğunu görünce.


Belki her iki taraf da kim kimin peşinden gidiyor bilmeden birbirini kovalamıştı.


İşte bu yüzden insanlar özgürlük, demokrasi diye bağırmaya başlamışlardı.


Korktukları ve emin olamadıkları için.


Ve belki Stalin'in kafasının bütün olanlarla hiçbir ilgisi yoktu.


Belki gece fırtına ve yağmurda zarar görmüştü ve biri onu onarılsın diye almıştı.


Çok geçmeden yenilenmiş halde, o keskin bakışlı, gülümseyen gözleriyle, üst dudağını örten kalın sevimli bıyığıyla, tıpkı bana anlatıldığı gibi, tıpkı eskiden beri olduğu gibi geri getirecek, yerine koyacaktı.


Son bir kez sarıldım Stalin'e.


Arkama döndüm.


Evime kadar olan uzaklığı ölçmek için ufka baktım.


Derin bir soluk alıp koşmaya başladım.


2023'ün yaz aylarında Lea Ypi'nin Özgür Her Şey Parçalanırken Büyümek adlı anı kitabını okuduğumda hayran kalmıştım.


Anlatılan bir kız çocuğunun gözünden büyük bir değişim geçirmekte olan Arnavutluk'tu.


Tabii sadece Arnavutluk değil, bir aile hikâyesiydi bu.


O kız çocuğunun, ülkenin ve kendisinin geçirdiği değişimlerin merceğinden özgürlük kavramına dikkatle bakışı derinden incelemesiydi.


Ypi, 1990 yılından başlıyor anlatısına.


Osmanlıların, İtalyanların egemenliğinde yaşayan, 2.


Dünya Savaşı sırasında Almanlar tarafından işgal edilen prenslik krallık rejimlerinden geçip 1944'ten itibaren Enver Hoca önderliğinde sosyalist halk cumhuriyeti olarak varlığını sürdüren Arnavutluk'un çok partili yönetime doğru ilerlediği o sancılı günlerde yani.


11 yaşındaki o kız çocuğu, yani Lea, içine doğduğu düzeni benimsemiş, hangi yoldan gideceğine kendi karar verdiğine göre özgür olduğuna inanan, ülkesinin bir anlamda kurtarıcısı ve ölmüş olmasına rağmen hâlâ lideri olarak gördüğü Enver Hoca'ya hayran Lea, düzen değiştiğinde bambaşka gerçeklerle karşılaşıyor aniden.


Ailesiyle ilgili bilmediği sırlar dökülüyor ortaya ve kendisine söylenen yalanlar onu korumak adına da olsa büyük yalanlar çıkıyor karşısına.


Artık dünya bambaşka bir yerdir.


Özgürlükle ilgili fikirleri de sarsılıyor elbette.


Zaten Özgür, Her Şey Parçalanırken Büyümek adlı bu kitap, hayatımızın ortasında duran, hepimiz için çok önemli, dilimize pelesenk olmuş ama gerçekte ne ifade ettiği konusunda kafamızın karışık olduğu o kavramı tartışıyor aslında: Özgürlük.


Komünist rejimde, emperyalist düzende, demokratik yönetimlerde ya da diktatörlüklerde...


Özgürlük nerede?


Özgürüm demek gönül rahatlığıyla mümkün mü gerçekten de?


Ya kendimizi özgür sanarken elimiz kolumuz bağlıysa görünmez iplerle?


Seçme ve seçilme hakkı yeterli mi kendini özgür tanımlamak için?


Yoksa eşitlik mi özgürlük dediğimiz?


Belki de sadece kendi prensiplerine göre yaşayabilmektir özgürlük.


İçsel bir özgürlüktür önemli olan.


Felsefe ve edebiyat eğitimi almış, doktorasını siyaset teorisi alanında yapmış, dünyanın önemli üniversitelerinde öğrencilerle buluşan, dünya düzenine derinlemesine ve eleştirel gözle bakmayı alışkanlık haline getirmiş bir akademisyenin böylesine nahif ve akıcı bir dili yakalamış olması şaşırtmıştı beni.


Çok ciddi politik ve felsefi konuları bir aile hikayesi üzerinden bu kadar sıcak bir dille anlatabilmekti en büyük başarısı bence.


2025 yılının Mart ayında ülkemizin sokaklarında hak, hukuk, adalet arayışı sesleri yükseldiğinde aklıma hemen küçük Lea'nın kulaklarında yankılanan özgürlük, demokrasi sloganları geldi.


Kitabı yeniden okumak, sonra bir dostla konuşmak isteği yükseldi içimde ve sevgili yazar arkadaşım Melisa Kesmeze bir mesaj attım hemen.


Eminim Melisa'nın okurları ne demek istediğimi çok iyi anlamıştır.


Ki biliyorum bayağı kalabalıksınız.


Hemen okudu kitabı ve neyse ki o da sevdi benim kadar.


Sohbetimizin hikayesi böyle.


Tabii asıl konu Lea'nın ve ülkesi Arnavutluk'un hikayesi.


O yüzden rahatlıkla biraz da hepimizin hikayesi diyebiliriz.


Özgür, Her Şey Parçalanırken Büyümek adlı bir anı kitabını konuşacağız.


[gülme] Niye seninle konuşmak istedim?


Her ne kadar bir anı kitabı ve aynı zamanda bir siyaset teorisyeninin kitabı da olsa, anlattıklarını böyle senin gibi usul usul tatlı anlatan, detaylara çok simgesel anlamlar yükleyen bir yanı olduğunu düşünüyorum.


Dolayısıyla sen Özgür'ü okurken bir yakınlık hissettin mi?


Senin sayende dönüp bakma şansım oldu ve gerçekten etkilendim.


Çocukluk dediğimiz o tuhaf yere.


Falan ama hiç oralara kapılmadan müthiş bir mesafe tutarak kendisiyle metin arasında hem siyasi bir metin oluşturmuş ama öte yandan da o bütün kırılgan yerlerde de dolaşabilmiş.


Müthiş bir dengesi var kitabın o anlamda.


Ama çok da duyguyu da geçiren bir metin aynı zamanda değil mi?


Evet, evet.


Bir de tabii çocukluk hatıralarını hatırlayarak o çocuk Lia'nın ağzından okuyoruz bir sürü yeri.


Yani hani büyük Lia'nın cümleleriyle okumuyoruz.


Yani kendini gerçekten almış ve o yıllara geri götürmüş.


Şaşkınlığı, heyecanı, öfkesi vesaire.


Çünkü çocukluğu o kadar hatırlamak hem kolay değil hem de yıpratıcı bir şey.


Kesinlikle öyle.


Ama bir yandan da ülkesinin, Arnavutluk'un içinden geçtiği bütün o çalkantıları da veren, o politika meselesini, özgürlük fikrini ve o rejim denilen şeyin aslında hiçbirinin nasıl tam tutmadığını;


sosyalizm, komünizm, demokrasi ne olursa olsun tam tutmadığını da çok güzel anlatan bir şey.


Son deyişte bir cümlesi var, onu okumak istiyorum izin verirsen.


Amacım liberal ve sosyalist geleneklerde örtüşen özgürlük fikirleri hakkında felsefi bir kitap olmasıydı diyor.


Ama yazmaya başlayınca, tıpkı Das Kapital'i okumaya başlayınca olduğu gibi fikirler insanlara dönüştü.


Roman yazmış olsa da inanırdık.


O karakterleri gerçekten o kavramların içinden çok iyi bir kurmaca yazarı gibi çıkarabilmiş.


Aslında anlattığı kendi babası, kendi annesi, babaannesi, arkadaşları vesaire.


Evet, çok şahane bir evren.


Yani o gerçekten sosyalist dünyanın içinde bir sürü konuşulabilecek şey var.


Bir siyasi konuşma olsa bu.


Evet, kişisel olan politiktirin vücut bulmuş hali gibi- Evet.


Yani tam da başarısı burada yatıyor.


Zaten şöyle bir şey oluyor galiba Melisa'm.


Kurguyla kurgu dışının kesiştiği bir nokta oluştu ve o nokta şu anda edebiyatta çok belirgin bir şekilde güçlü diye düşünüyorum.


Yani edebiyat olan Annie Ernaux'u alalım.


Aslında kendi kişisel hikayesinden edebiyat yapıyor.


Ya da biz burada dip akıntılarını konuşmuştuk Christy Bell.


Berlin'i anlatıyor ama kendi hikayesiyle birlikte.


Sanki edebiyat da hani bu bir anı kitabı ama edebi olduğunu tabii ki söylemek zorundayız.


Yani biz artık çok büyük hikayelerin peşinde koşmuyoruz okur olarak.


Herhangi bir şeyi aktarılma biçimiyle ilgileniyoruz ve bize nasıl duygular aksettirildiğiyle ilgili.


Sanırım kendi olaylarından çok, yazarın üslubu ya da yazarın orada aktardığı dünyanın sahiciliği vesaire.


Bir de yazarın kişisel olarak kendisi belki daha dünyanın içinde olduğu için onun kendi hikayesini de merak ediyoruz.


Tabii bu arada Lea Ypi'nin hayatı da gerçekten sıradan da bir hayat değil.


1990'larda Arnavutluk'ta yaşayan küçük bir çocuğun kısıtlı seçeneklerine özgürlük sanmasıyla gerçek özgürlüğün ne olduğu arasında gidip gelen bir hikaye de bu bir yandan.


Yani bize aynı zamanda böyle bir sarkaç gibi, hani o özgürlük fikriyle de oynayan bir hikaye değil mi?


Bunu kendime anlatmadan anlatmanın yolunu bulamadım.


Dolayısıyla kendi hikayemi içine kattım.


Yani hangi özgürlük, hangi zamanın özgürlüğü, kime göre özgürlük, hangi toplumun özgürlüğü?


Bir kavramı delik deşik ediyor yani bütün kitap boyunca.


Önemli bir dönemin, doksanların son on yılının okumasını yapıyoruz.


Yani özgürlük kavramıyla ilgili çok fazla düşündüren bir kitap.


Bu anlamda beni çok düşündürdü.


Ve sanki Arnavutluk'un hikayesini okuyoruz aslında elbette.


Çünkü dünya hep bu çalkantılardan durmadan geçiyor.


Ama gerçekler.


Şu an mesela Türkiye'de de öyle bir şeyin içinden geçiyoruz.


Yani işte şu anki on yaşındaki çocuklara yirmi yıl sonra ne anlatacağız, nasıl anlatacağız?


Yani o kadar da her şeyi olduğu gibi aktaramıyoruz.


On yaşındaki çocukların bundan yirmi yıl, otuz yıl sonra hâlâ bir Lea Ypi olma şansı da var aslında.


Sonuç olarak ne yazık ki tabii ki o bu şansı ülkesinde edinememiş, gitmiş Roma'da okumuş önce, sonra şimdi London School of Economics'ta ders veriyor falan ve dünyanın bir sürü üniversitesinde ders vermiş.


Ama ne olursa olsun ülkesi ile ilgili hikayesini anlatmayı sürdürüyor.


Ya evet, hakikaten şey dokuz on yaşlarımızı kendimizin düşününce biz farklı kuşaklarız ama aslında aynı ülkedeyiz ve hep aynı şeyin içinden geçiyoruz.


Şu an aktarmaya çalıştığım şey biraz benim o zamanlarda yaşadığım şeylerin de izdüşümü.


Acaba bugünleri nereden görecek, nasıl görecek, nasıl bir yerden tutacak bugünün realitesini ben merak ediyorum açıkçası.


Ben de çok merak ediyorum.


Yani ülke korkunç hallerde de olsa sonuçta buradan da çıkabilen bir ışık olacak diye düşünmek istiyor insan herhalde.


Biraz o da var.


Yani şey, edebiyat biraz dertten, kederden besleniyor gibi geliyor bana.


Ee, yani ben hep şey diyorum işte bazı arkadaşlarımın aileleri, yani kendi çocuğunun olduğu ailenin içinde çocuklarıyla istedikleri aile ortamını kuramıyorlar, işte boşanıyorlar vesaire vesaire.


Hep şey diyorum, boş ver yazar olur diyorum.


Yani çocukluğun o böyle zorluk dediğimiz şeyi bir fırsata çevirme şansı olabiliyor insanın.


Ama politik bir yerden bakınca müthiş etkileyici tabii yani.


Yani biz öyle bir eğitim almıyoruz.


Onun üzerinden anlatıyor.


O gizemi tutmasını da o bir roman gibi dedik ya, bir roman gibi o gizemi de oraya kadar hiç açmamasını da ben son derece okurluk açısından, okuyan açısından çok akıcı buldum.


Hatta şey birisi şey demiş bir yerde o son değişş kitabın sonundaki olmasaydı bunu bir roman gibi okuyabilirdi okur ve şuraya da anı yazmasalardı kapağına- Kesinlikle okurdu.


Yani bir kronolojik sıra gütmüş ama bunu yaparken de bizim okurluk zevkimizi de ayakta tutmanın yollarını araştırıyor.


Lea Ypi 1979 yılında Arnavutluk'un başkenti Tiran'da dünyaya geldi.


Annesi kimdi, babası neydi diye klasik bir biyografi anlatmayacağım size.


Çünkü kitabı okuduğunuzda detaylı bir şekilde vakıf oluyorsunuz bu bilgilere.


Şu kadarını söyleyeyim, komünist rejim yıkılana kadar sıradan birer vatandaştılar.


Entelektüel düzeylerinin altında işlerle uğraşmak zorunda kalmış sıradan vatandaşlar.


Ülkede o sıralar sıkça kullanılan tabirle de biyografileri birbirine uyumluydu.


Belki de bu yüzden evlenmişler, evlenebilmiş lerdik.


Biraz gizemli mi oldu?


Tarih kitaplarında Arnavutluk İç Savaşı'nın yaşandığı yıl olarak anılan 1997'ye kadar ülkesinden ayrılmadı Lea.


Orada Sapienza'da felsefe ve edebiyat okudu.


Doktorasını siyaset teorisi alanında devletçi kozmopolitizm konusunda Avrupa Üniversitesi Enstitüsü'nde tamamladı.


Sonra London School of Economics'te ders vermeye başladı.


Araştırmalarını demokrasi teorisi, adalet mekanizmaları, mülteci meselesi, aydınlanmacı siyasi düşünceler [özellikle Kant] , Marksizm ve eleştirel teori alanında sürdüren Lea, 2021'de kaleme aldığı Özgür Her Şey Parçalanırken Büyümek adlı anı kitabıyla Baillie Gifford ve biyografi alanında Costa Kitap gibi önemli ödüllere aday oldu.


Özgür, Guardian, New Yorker, Sunday Times, Washington Post gibi pek çok önemli gazete tarafından da Yılın Kitabı olarak gösterildi.


Lea Ypi adı biraz da kitap sayesinde akademik dünyayı aştı diyebiliriz.


O artık günümüzün en önemli düşünürlerinden biri olarak kabul ediliyor.


O güne kadar bildiklerini sorgulamaya başladığı an için söylüyor bunu.


Siyasi olarak biraz önce de söyledik, hiç haberi yok aslında ailesinin nerede durduğunu.


Hiç öyle bir gerçeğe vakıf değil.


Kişisel hayatlarımızın bir de yaşadığımız ülkenin çalkantıları eklenince yani bu politik bir hikâye olmayabilirdi.


Evlat edinilmiş bir çocuk olabilirdi ve bunu bir yerde öğrenebilirdi.


Ama bunun üzerine ülkenin çalkantısı, bütün etrafta gördüğü o acılar, sadece kişisel acılara değil de etrafta gördüğü bütün o çalkantı eklenince travma daha da büyük oluyor.


Bilmiyorum sen nasıl hissettin, sen ne düşünüyorsun bu konuda?


Dolayısıyla yani aslında kendi içinde bir şeyler değişirken, dışında da bir sürü şey değişiyor ve bütün gerçeklik dönüşmeye başlıyor.


Zaten şey diyor bir yerde, yani bütün inandığımız her şey benim özellikle çocuk olarak tersyüz oldu.


Bana bugüne kadar öğretilen kavramların içi boşaldı ve ben artık neye doğru, neye yanlış diyemeyeceğim bir yerdeydim.


Bu üçü birbirini inanılmaz derecede besliyor.


Çok acayip bir dünyada, yani biz yaşasak bilmiyorum neyin içinden geçerdik ve ne üretirdik hiçbir fikrim yok.


Doğu Avrupa'da ve işte bu kitapla birlikte okuduğum ve öğrendiğim çok şey oldu.


Epey sarsıldım yani tabii ki biliyorum hani bildiğim şeyler ama detayına girince, bu nasıl bir çocukluk dedim.


Evet çok çok müthiş bir komünizmin getirdiği gerçeklerin aslında ailesinde ne kadar çok dal olduğunu, farklı farklı inanışlar olduğunu sonra öğrenince gerçekten müthiş bir yarılma yani.


Aslında o güne kadar yaşadığı hayatla o günden sonra, işte 1990 Aralık'ından sonra yaşadığı hayat arasında müthiş bir yarılma var.


Hatta şöyle diyor 1990 Aralığında o güne kadarki hayatımın toplamında gördüğümden daha fazla değişiklik oldu diyor.


Ama hani böyle bir ortamın içinde bir de tekrar hem yetişkinlik yolunda yeni bir, hayatının yeni bir dönemine adım atıyorsun ama işte ayağının altından çekilen zemin, okul değişiyor, baban değişiyor, annen değişiyor.


Yani babası iki gün önce başka şey anlatırken bugün başka bir şey anlatmaya başlıyor ve orada büyük bir kandırmacanın da içinde olduğunu fark ediyor.


Sen şeyi fark ettin mi?


Çünkü konuşulmadığını, konuşmaların hep kapatıldığını, üstü kapalı geçildiğini de bize aslında onları hissediyor ama onların background'unu geçmişini bilemiyor tabii.


-açılacak ve biz çok şaşıracağız Lea'nın kendisiyle birlikte.


Yani dozunda evet, çok kurgusu yerinde.


Şöyle de bir şey diyor yine 1990 Aralığı için.


Ülkemizin neredeyse yarım yüzyıldır bir açıkhava hapishanesi olduğunu söylediler.


Ki işte bu hep o fotoğrafı oraya koymak için uğraşırken de anlıyor aslında bunu.


Ama birdenbire başka bir gerçekle karşılaşmak, değişen bir rejimde bir çocuk olmak.


Yani hani bazı çocuk olayların içinden geçer ve hiçbir şeyi- Fark etmez.


Ama bazı çocuk da böyle bir odaya girer ve oradaki gerilimi hemen hisseder.


Evet yani bu, bugünkü başarısı diyeyim ben ona.


Hatırladığı diyaloglar muhakkak vardır ama bir kısmını da o bulut gibi bir şeyin içinden çıkartıp işte babaannesi ile diyalogları orada şahane bir şey var.


Çünkü hepimiz bir başka şekilde belki babaanneye- Hatırladığım- Sorsak bambaşka bir şey anlatacak bize.


Yani ben Perde Kapanmasa Görecek Denizi yazarken üç aşağı beş yukarı aynı şeyden geçtiğim için hatırladığım kadarını yazıyorum.


Ama babama sorsam başka bir şey olacaktı diye çok düşündüm yani.


Ama eğer öyle elini korkak alıştırırsan da yazamazsın.


Yani o senin anın zaten hani.


Zaten bütün bunlardan sonra felsefe okumaya karar vermiş olması, felsefe ve edebiyat okumaya karar vermiş olması da ilginç geliyor bana.


Çünkü o kadar büyük bir kırılma yaşıyor ki, sadece felsefeyle anlayabileceğini, düşünceyi doğru ilerleyerek anlayabileceğini düşünüyor.


Yani gerçeğin yok olması çok tuhaf bir şey.


Dolayısıyla dünyanın içinde yeniden anlam bulman gerekiyor.


Röportajlarında biraz şey hâlâ gerçeği aradığı, işte bir şeyin doğru ya da yanlış olduğunu düşünmediği, yani dünyayı biraz aslında kurcalamaya gelmiş birisi anlamı ve hayatı da ona çok yardım etmiş.


Biraz öyle düşünüyorum bazı insanlar için.


Artık ülkede iç savaş var ve o odasına kapanmış vaziyette.


Ve orada hep ancak düşünerek var olabiliyor.


Ama her şey çok anlamsız.


Çünkü dışarıda bir savaş var.


Anlamak için bir yol bulman gerekiyor.


Aslında dünyanın özü ama biyoloji yine de- Evet.


Kitabın en başından beri şeyi hep görüyorum.


Dolayısıyla onun kavramlarla ilişkisi sıradan çocuklardan farklı.


Ve ne zaman işte yükseköğrenim alması gereken yaşlara vardığında diyeyim, felsefeyi seçmiş olması çok da şaşırtıcı değil.


O üstüne gelen bambaşka bir katman.


Gerçekten öyle.


Yani işte Enver Hoca'nın ölümüyle birlikte aslında ölüm kavramı, bütün bir yaşam kavramı, çevresindeki insanlara bakışı bu yanıyla da çok naif ve doğal bir anlatı diye düşündüm.


İşte annesiyle babasıyla gerilimleri dünyanın herhangi bir yerinde yaşayan bir çocukla benzer.


Bütün o siyasi deliliğin içinden geçerken sadece tabii çok güçlü bir siyasi etkinin altında bir ülkede ergenlik ve gençlik geçirdiği için hep kol kola, yani kendi günlüğüne bile ne bileyim herhangi bir yürüyüşü falan not almak benim hiç aklıma gelecek bir şey olmazdı.


Çok içinde.


Ama öte yandan evet, kendi yürüyüşü de aynı zamanda bir kadın olmaya doğru.


Tabii ben bunu çok önce okumuştum ama bunu yapacağız diye tekrar dün baştan sona yeniden üstünden geçtim.


Bu hisle zaten seçtim ayrı-Şimdi bugün mesela on bir yaşındaki bir Türk çocuğu, Türkiye'den bir çocuk günlüğüne yazsa aslında o yürüyüşleri yazmadan olabilir mi?


Yani tabii biz mesela beş yaşında bir çocuğun anne babasıyız.


Yani konuşmamak, göstermemek.


Mümkün değil teğet geçmesi.


Çünkü hani Instagram'da artık her şey birbirimize dayanışmak üzere.


Ama- Ama tabii onun bir dozu var herhalde değil mi?


Yani zaten ülkenin yapısı içerisinde acayip bir propaganda var.


Biz orada değiliz ama yani dışında tutmak hem doğru değil, dürüstçe değil ama mümkün de değil.


Yani bilmiyorum.


Şu anki küçük çocukların üniversite ve sonraki yaşamlarda neye nasıl bakacaklarını, hangi kavramları nasıl tartışacaklarını.


Aslında gerçekten bugün on bir yaşındaki bir çocuğun algısı ne?


Onun bir şansı, bir geleceği olacak mı?


Yani herkes Lea kadar şanslı olmayabilir diye düşünüyorum.


Bütün bunlar bir şey, Arnavutlukta kalsa eminim Lea Yipi, Lea Yipi olmayacaktı.


Hani sürprizini kaçırmayayım kitabını okumayanlar için ama bambaşka bir yere gidiyor.


Dolayısıyla o hem biraz ailenin kaderiyle alakalı hem de işte o kişisel çabası.


Yani çok çabası, nasıl diyeyim kıymetli birisiymiş.


Yani o kolay kolay herkeste olabilecek bir çaba değil diye düşünüyorum.


Ayrılmalar var, bambaşka yerlere sapmalar var.


Partiye duyduğum hayranlığı, ülkeme hizmet etme arzumu, düşmanlarımıza beslediğim nefreti ve anacağımız savaş kahramanlarımız olmamasından duyduğum kaygıyı ailemin de paylaştığına inanarak büyümüştüm.


Bu sefer farklı hissediyordum.


Siyaset, ülkem, protestolar, yaşananların nasıl açıklanacağına dair sorularım karşılığında yalnızca kısa, kaçamaklı yanıtlar alıyordum.


Noro öğretmeninin hep dediği gibi, eğer dünyanın en özgür ülkelerinden biri isek, neden herkesin özgürlük istediğini öğrenmek istiyordum.


Öğretmenim adını evde andığımda annemle babam gözlerini deviriyorlardı.


Onların bana yanıt verecek en doğru kişiler olduğundan kuşkulanmaya başladım.


Artık onlara güvenebileceğimiden emin değildim.


Ülkeyle ilgili sorularımın yanıtsız kalmasıyla bitmiyordu iş.


Nasıl bir ailenin içine doğmuşum diye de merak ediyordum.


Onlara güvenmiyordum ve bu durumdayken kendi kimliğime dair fikrimin altındaki zemin de kaymaya başlıyordu.


O sıralarda tam olarak anlayamadığım bir şeyin şimdi farkındayım.


Çocukluğumu biçimlendiren kalıplar, hayatımı yapılandıran o görünmez yasalar, yargıları, dünyayı anlamama yardım etmiş insanları algılayışım, bütün bunlar 1990 Aralık ayında bir daha geri gelmemek üzere değişti.


Stalin'e sarıldığım günün yetişkinliğe adım attığım, kendi hayatımı anlamanın sorumluluğunun bana ait olduğunu anladığım gün sayıldığını söylersem abartmış olurum.


Ancak çocuk masumiyetimi yitirdiğim gün olduğunu söylemek abartı değil.


İlk kez özgürlük ve demokrasi, bizim içinde yaşadığımız gerçeklik olmayabilir de hakkında pek az şey bildiğim gelecekteki gizemli bir koşul olabilir mi acaba diye düşündüm.


Babaannem geleceği nasıl düşüneceğimizi bilmediğimizi söylerdi hep.


Geçmişe dönmeliyiz derdi.


Ben de hayatımın hikayesini merak etmeye başladım.


Nasıl doğduğumu, ben doğmadan önce her şeyin nasıl olduğunu.


Eksiksiz hatırlamayacak kadar küçük olduğum için birbirine karıştırmış olabileceğim ayrıntıları düşünüp gözden geçirmeye çalıştım.


Daha önce defalarca dinlediğim bir hikayeydi.


Ne kadar karmaşık olursa olsun, içinde kendi rolümü yavaş yavaş bulduğum sabit bir gerçekliğin hikayesiydi.


Bu sefer sabit noktalar yoktu.


Hayatımın hikayesi belli bir zamanda yaşananların hikayesi değildi.


Ama doğru soruları daha önce hiç aklıma gelmemiş soruları aramanın hikayesiydi.


Biraz önce dinden söz ettiğin zaman komünist rejimde yokluğuyla, sonra da yavaş yavaş yeniden var olma Hıhı.


Ya şey çok acayip, ben böyle eserler okuduğumda insanın ne kadar akışkan bir şey olduğunu her seferinde hatırlıyorum.


[gülme] Evet, onun özgürlük kavramı da çok net.


Yani o kitaptaki en net insan, en bilge kişi aslında yani.


Yani o yüzden muhtemelen kaybolmamış o kocaman fırtınanın içinde.


Ama okuyunca, özellikle bu siyasi kırılmalarda, yani çok hızlı olan değişimlerden bahsediyorum.


Bir akşamda, bir gecede işte protestolar falan filan.


Tekrar e aslında biz öyle değildik de böyleydik gibi bir şey.


Yani bu yürüyüşü yapanlar aslında bundan bir yıl önce bambaşka bir şey için bir aradaydılar, şimdi protesto ediyorlar diyor hatta o da bir yerde.


Tarihin insanları müttefik yapmasıyla ilgili ve onu bir yere not aldım.


Neyin doğru, neyin yanlış olduğunu bilebileceğim bir yerdeyim hayatta.


Tamamen aynı yerde asla değilim ama onu da savunmak zorundayız diye düşündüğümüz çok oluyor.


Ya böyle nerede durmak, taraf olmak gibi bir şeyden bahsetmiyorum ama genel olarak çok böyle bulanık bir şeyin içinde durduğumuzu düşünüyorum.


Ya da yazdığım bir yazının.


Kesinlikle öyle.


Biz de tam öyle bir şeyin içinden geçiyoruz aslında.


Yani anne ve babanın durduğu noktalar biyografileri uyuşuyor ama.


Bazı nesnelerin çok özel yeri var bu kitapta.


Biyografileri uyuşmak diye bir şey var.


Aslında orada söylemeye çalıştıkları şey tabii biyografi değil.


Bütün kitapta.


Sonra biraz daha bir başa döndüm konuşmak için.


O da şu yani, bir roman karakteri olarak babayı, anneyi, babaanneyi birisi yazmış olsa ne kadar zengin karakterler yazmış diyebilirdim.


Gerçekten böyle bir, öyle bir ailenin içine doğmuş ki, çok acayip bir dünya.


Babaanne zaten çok değişik bir karakter ama biyografileri evet.


Aslında biyografiyi biraz anlatmak için o lafı okumak istiyorum.


Satrancın güzelliği biyografi ile hiçbir ilişkisinin olmaması.


Yani biyografi aslında işte gerçekten komünist misin?


Çünkü üstü kapalı konuşuluyor her şey.


Zaten çok kapalı bir toplum.


Sonrası senin fikirlerini soracağım tabii.


Sonunda dedi "Babaannem, yazgımızdan kendimiz sorumluyuz.


Ama o sınırları öğrendikten sonra seçmekte özgürdünüz ve kararlarınızın sorumluluğu size aitti.


Zaferlerinizin sizi şımartmasına izin vermemeli, yenilgiyi kabul etmeyi öğrenmeliydiniz.


Annemin hep tarif ettiği satranç hamleleri gibi, eğer kurallara hakimseniz oyununuzu istediğiniz şekilde oynardınız.


" Yani babaanne gerçekten sen de söyledin.


Aslında Lea'nın ayak izlerini takip ettiği kişi gibi geliyor bana.


Son deyişte de zaten genel yorumu.


Yani bir şekilde bilge kadın gerçekten.


Ve bu herkesin konuşup durduğu kavramlar vesaire onlarla ilgili son sözü söyleyen ve yanılmayan kişi.


Lea'yı da gerçekten çok etkiliyor bu haliyle.


Yani bence onun bütün düşünce sistemini, ahlak sistemini bayağı biçimlendiren insan.


Kitabı da sanırım ona, başına onun ismini yazmış.


Bu anlamda aslında bir çatı karakter.


Karakter diyoruz ama insan.


Onun bütün çocukluğunun çatısını oluşturan kişi gibi.


doğru, yanlış.


Çünkü hani durum değişse bile aslında pozisyonunu değiştirmeyen.


Evet, yani net.


Herkes çok böyle kaygan.


Evet ama babaanne net.


Kabulleniyor işte.


Bütün bunlara rağmen çok hoş bir bölümü var kitabın.


Aslında Selanik'e geri dönüşleri ve yanında Leah'yı da götürüşü orada babaannesi ile ilgili duygularında küçük bir soru işareti belirmesi.


Evet, ben onu hep şey gibi gördüm.


Dedenin bile, babanın.


Ama o Yunanistan seyahatinde daldığı manzaralar, bakışları çok güzel anlatıyor oraları.


Arnavutluk çok da iyi tanıdığımız bir ülke değil ne yazık ki.


Özgür'ü okuduktan sonra Booker Ödülü sahibi de olan ünlü Arnavut yazar İsmail Kadere'ye döndüm yüzümü.


Edebiyata da yansıyor bu hâl elbette.


İyi bir anı kitabının ardından iyi bir ya da birkaç edebiyat eseri meseleyi daha da derinlemesine anlamanıza bayağı yardımcı oluyor.


İktidara geldiği 1944 yılından 1985'deki ölümüne kadar Stalinist görüşe sıkı sıkıya bağlı kalan Enver Hoca'nın baskıcı etkisi, Lea Ypi'nin anlatısının merkezinde olan 1990 yılına kadar hiç eksilmeden sürüyor ülkede.


Esir kamplarında kaybolan aile üyeleri, muhbir çıkan arkadaşlar, baskıdan bunalıp intihar edenler, çiftliklerin tahıl üretim hedefleri hakkında rapor yazan küçük çocuklar, inançları ve fikirlerini içlerine gömmek zorunda kalan insanlar.


Enver Hoca, Arnavutluk'ı kendisine yeten bir ülke yapmayı hedefliyordu.


Ne emperyalistlere müdanası vardı, ne revizyonistlere.


Ama bu aynı zamanda kendi içine kapalı bir toplum oluşması anlamına da geliyordu elbette.


Sınırlar kanlıydı, sınırlar kapalı.


Lea Ypi'nin anılarını okurken çeşitli nesnelere kullanım alanlarının çok ötesinde bir anlam yüklendiğini fark ediyorsunuz Arnavutluk'un o günlerinde.


Bazen sıradan bir teneke içecek kutusu, en yakın dostunuzla ayrı düşmenize bile neden olabiliyor.


Çünkü çok değerli.


Çünkü çok nadir.


Çünkü yasak.


Gündelik yaşama dair çok detay var aslında.


Özellikle tabii ki sonrasında işler karışınca da...


Ama komünizm döneminde bir şey almak için oluşan kuyruklar, o kuyruklarda sıraya işte bir obje bırakılması gibi.


Saç kesiminin bile önemli oluşu.


Güneş kremi falan gibi.


Bu hafıza meselesini çok tetikleyen bir şey.


Sen de böyle eşyalara, objelere, nesnelere...


Bu anı kitabında da bence çok önde o objeler ve objelerin simgesel değerleri diye düşünüyorum.


Kesinlikle öyle.


Bu kitabı yazarken sanırım zaten işte pandemi zamanı hepimizin eve kapandığı dönemde yazmış.


Ve o ev bir çatı katı olan bir ev.


Başta çok önemli bir simge.


Kutu kola, teneke kutu, başka bir sürü şey.


Yani gerçi bir de çok fazla kavramlardan bahsettiği için biraz kitabı topraklayan da bir şey olmuş o nesneler.


Çünkü bazen böyle çok uzun sayfalarca sosyalizmi okuyoruz falan.


-seni bir nesneyle, işte bir sokak, bir ev betimlemesiyle metnin içine geri çağırıyor.


Benim de çok sevdiğim bir şey yani ben de nesneleri bir şey anlatmak için çok kullanıyorum gerçekten.


Kurmacanın içinde neredeyse sinema filmindeki kadar güçlü buluyorum herhangi bir nesnenin hikayeye dahil olmasını ya da çıkmasını.


E bir de bu anlamda aslında anı kitapları ne kadar gerçek tarihi yansıtıyor baktığın zaman.


Yani o detaylarda saklı tarih aslında.


Bizim yaşadığımız dönemde işte bolluk bereket diyeyim ben onu her ne kadar öyle olmasa da.


..Eşya çok az ve işe yaramayan hiçbir şey yok hayatlarında.


Yani Arnavutluk'a gelen turist çocukların değişik kokması ve bunu öğrendiğimizde onun güneş kremi kokusu olması.


Çünkü Arnavutluk'ta güneş kremi diye bir şey yok.


Evet evet aynı duyguyu ben Genial Pembek'in Kayros'unda da hissetmiştim.


O detaylarla aslında o detaylara bir heves de var tabii ki.


Ama aynı zamanda da bir kendini yine de o detaylardan koruma.


Yani o dünyada parası olan seyahate çıkıyor ama biz sizi devlet gönderebilir ama hiçbir yere seyahat edilmiyor ama bu arada [gülme] Gibi. Evet.


Ama şey evet, çok büyüleyici gerçekten.


Yani o bir sürü bir sürü sayfalarca anlatabileceği bir şeyi bir tanecik nesne bulup aktarması ve bunun gerçek olması.


Yani hani yine onun yaşamında hatırladığı eski bir hatırayı aktarması çok şeyi özetliyor gerçekten.


Onların dünyası her ne kadar çok kapalı olsa da o da çok hoşuma gitti, ilgilendirdi.


İşte San Remo şarkı yarışması mesela.


Ben bir şey okurken hep kendi yerimi ve zamanımı ona göre böyle bir bilmek istiyorum.


Doksan birde neredeydim?


Bambaşka bir yerde yaşıyordum ve çok da uzak bir ülkede değildim.


Onlar sadece belli bir kanalı seyretmek zorundalar.


Oldu, oldu, yok.


Bunu hatırlıyorum.


Yani öyle bazı şey-- Tabii ki seksenler, doksanlar.


Şimdi o kadar değil ama o dönemde yoksunluklarımız birbirine çok benziyor.


Başka bir sembol de sanki Fransızca konuşulması.


Fransızca babaannenin bir şekilde başkaldırı eylemi.


Babaanne aristokrat aslında çok da böyle bunun havasını atan birisi de değil.


Ama sadece o değerinin de farkında.


Yani Fransızca bilmenin Leo'yu başka bir yere koyacağı toplumun içinde o böyle bir sen özel bir çocuksun demek değil ama.


Geçmişle bağı koparmama hissi de var sanki bunun içinde değil mi?


Ve nefret ediyor Fransızcadan.


Babaannem kendisine çevresindeki herkesin Fransızca konuştuğu eski hayatını ve Fransız Devrimi'ni hatırlattığı için bana Fransızca öğretmek istediğini anlattı.


Benimle Fransızca konuşması bir kimlik meselesi olmaktan çok bir başkaldırı eylemiymiş, benim daha sonra takdir edeceğimi düşündüğü küçük bir uyumsuzlık hareketiymiş.


Onun yanımda olup bana nereden geldiğini hatırlatamayacağı zaman düşünebilirmişim bu konuyu.


Ailemin tuhaf siyasi görüşlerine, insanların ne olmak istediklerine aldırılmaksızın kimlikleri yüzünden nasıl bedel ödemiş olduklarını, sonra hayatın insanı nasıl bir o yana bir bu yana savurabileceğini de düşünebilirmişim.


Ve nasıl varlık içinde doğup sonra her şeyini kaybedebileceğini de.


Babaannem geçmişinin özlemini duymuyordu.


Yemeklerini hazırlayan ve giysilerinin bakımını yapan hizmetkarlar okuma yazma bilmezken, aristokrat ailesinin Fransızca konuştuğu, operaya gittiği bir dünyaya dönme arzusu yoktu.


Öyle söyledi bana.


Ama ****** rejimi özlüyor da değildi.


İçinde büyüdüğü ayrıcalıklı koşulların farkındaydı.


O ayrıcalıkları haklı çıkaracak güzel konuşmalara da güvenmiyordu.


Sınıf bilinciyle bir sınıfa ait olmanın aynı şey olduğunu düşünmüyordu.


Siyasi görüşlerimizin bize miras kalmadığını, onları özgürce seçtiğimizi, en uygun olanları ya da çıkarımıza en iyi hizmet edenleri değil, bize doğru gelenleri seçtiğimizi ısrarla söylüyordu.


Her şeyi yitirdik diyordu.


Ama kendimizi yitirmedik.


Onurumuzu yitirmedik.


Çünkü onurun parayla, unvanlar ve rütbelerle ilgisi yoktur.


Ben eskiden neysem yine oyum diye ısrar ediyordu.


Viskiden de hâlâ hoşlanıyorum.


Bütün bunları sakince, hayatının her evresini açıkça birbirinden ayırarak, onları birbirinden ayırmak için çabalayarak, dinlediğimden emin olmak için ara sıra beni kontrol ederek anlatıyordu.


Geçtiği yolları, hayatının yazarının kendisi olduğunu hatırlamamı istiyordu.


Yolundaki bütün engellere rağmen yazgısının kontrolünü elinde tutmuştu.


Sorumluluktan asla vazgeçmemişti.


Özgürlük, gerekliliğin bilincinde olmaktır diyordu.


Ailemde herkesin sevdiği devrim farklıydı.


Benim de dikkatimi çekmişti, düşündüğümü hatırlıyorum.


Yani siyaset tarihi aslında rasyonel bir tarih.


Yani bir kitap, bir ders kitabıyla genç beyne aktarılabilir.


Ama algılanma biçimi çok farklı.


Yani ben sosyalistim dediğinde biri bir şey diyor ama işte başkası dediğinde başka bir şey diyor.


Dolayısıyla kişisel olarak açılımları çok farklı.


Oradaki devrim de o anlamda benim de çok üzerine düşündüğüm yani böyle kitabı iki saniye elimde tutup ya evet dediği şeyi anlıyorum.


Yani anne, baba ve babaanne üç yetişkin, üçü de bambaşka dünyaların insanları.


Lea'da o farklılığı fark ediyor çok küçük yaşta.


Bütün bu değişimden sonra gelen, ülkeden herkesin kaçmaya çalıştığı dönemlerde de sınırlar ve duvarlar insanları dışarıda değil, yalnızca içeride tutmaya yararken mi kınanmaya değerdi?


Bence bu da çok güzel bir cümle.


Aslında günümüzün meselelerinden biri olan mültecilikde çok düşünüyoruz ve Batı'nın bu konudaki tutumunu da daha o günlerden kendi kendine kurduğu sistemi de düşünüyoruz.


Ve İngiltere'de yaşarken de hâlâ düşünmeyi sürdüren ve bu konuda tartışan biri.


Evet, yani annesi mesela baya o konuda çok-- bir matematik öğretmeniyken bir anda siyasete atılıyor ve çok ciddi bir yerde buluyor kendisini.


Ben öyle düşündüm okurken.


Kendi işine yaradığı gibi düzenliyor adalet sistemini de, kuralları da, insan haklarını da.


Yani bu doksanlarda da böyleymiş, şu anda da çok da farklı değil gerçekten.


Bu olaylar tarih kitaplarına Arnavutluk İç Savaşı olarak geçti.


Çok güzel.


Yani kitabın bakış açısını minnacık bir cümle ile çok tatlı anlatmış.


Evet, insanlık tarihinde adı bu.


Yani gerçekten siyaset müthiş derecede hızla değişirken benim gündeliğim bundan ne kadar etkileniyor?


Ya da işte biz hayatlarımızı sürdürürken o kocaman şeylerin altında ne kadar kendimiz kalabiliyoruz?


Muhtemelen geçmeyeceğiz.


O büyük meseleler her zaman kayda geçiyor.


İşte Arnavutluk İç Savaşı, Lama'nın annesinin İtalya'ya kaçtığı yıl, yani o kendi ailesinin içinde başka bir dünyanın çılgınlığını yaşıyor aslında.


Neden bu üslubu tercih ettiğini düşünüyorsun orada?


Işte zihinsel olarak da bir durgunluk dönemine geçtiği, zaten hani evden de dışarı çıkmadığı bir dönem, bir kapanış halini de temsil ediyor.


Bunlar oldu ve başka bir şey olmadı gibi bir duygu sanki aktarılmak isteyen, öyle hissettim.


Yani bizim için bin dokuz yüz doksan yedi yılı böyle, böyle, böyle geçti gibi bir hissiyat belki de.


Evet, bunların dışındaki hiçbir şey tarihin kaydına geçmedi gibi bir yerden belki okunabilir.


Üpi'nin üslubu ile ilgili söylemek istediğin bir şey var mı?


Yani başta söylediğim şeyi belki biraz daha açabilirim.


Yani iki farklı meseleyi bir hikayenin içerisinde birbirinin önüne geçmeden aktarabilmek.


Ama işte burada mesela bir ülkenin başına gelenler var.


Ama bu kadının asıl derdi belli kavramları anlatmak iken bir anda kendi çocukluk hikayesini anlatmaya başlıyor.


Ve orada anne, baba, babaanne vesaire bütün o içsel konuşmalar devreye giriyor.


Yani mesela böyle bir hikayeyi anlatırken başka bir yazar yaşadığı şeyin ne kadar dramatik olduğunu hatırlayarak çok daha ağdalı bir dil kullanabilir ve bir noktada bizi boğabilirdi işte.


Ama o şeyi korumuş, o zamanki duygularına dair bir mesafe var şu an yazarken durduğu yerde.


Muhakkak zorlanmıştır diye düşünüyorum.


O zaman bize kitap boyunca çok büyük bir meseleyi böyle müthiş sakince okumamızı sağlıyor.


Yani çok duygulanıyoruz.


Onun, işte öfkesine katılıyoruz yer yer çaresizliğine.


Ama sakinliğimizi hiç yitirmiyoruz.


Bu insanın çok eline yüzüne ulaştırabileceği bir şey.


Ama gerçekten çok tatlı tatlı akıyor.


Tam hatırlamıyorum ama hemen okurum merakla babaanneyi merak ediyorum.


Bir yerde okudum alt başlıkla ilgili.


Neden bizde her şey parçalanırken büyümek şeklinde çevrilmiş diye.


Ben her şey parçalanırken büyümeyi çok etkili ve çarpıcı buluyorum açıkçası.


Emin değilim.


Bir kere parçalanmak çok güçlü bir kelime.


Bir de şimdi kapak.


Yani itaat etmemiş olabilirler orijinal dile.


Etkisini korumak üzere kararlar alınabilir.


Ben de okudum o senin dediğin şeyi.


Bir de parçalanma kelimesi tam da senin söylediğin gibi çok daha iyi anlatıyor yaşananları aslında.


Yani hem ülke parçalanıyor hem de ülkeyi ayakta tutan bütün kavramlar parçalanıyor.


Yani bir devletin başına gelenlerden çok aslında insanların zihninde taşıdığı gerçeklerin parçalanması ve bunların içinde bir de büyümeye çalışmak.


Lea Ypi, kitabın son deyişinde de belirttiği gibi, liberal ve sosyalist geleneklerde örtüşen özgürlük fikirleri hakkında felsefi bir kitap yazma fikriyle çıktığı yolda, pandeminin de etkisiyle komünist Arnavutluk'taki çocukluk anılarına geri dönünce, ortaya özgürlüğe dair derin sorular sorduran, dünya tarihine çok anlamlı bir not düşen ama temelde bir büyüme hikayesini anlatan çok insani bir metin çıkmış.


İtalya'ya ilk gittiği yıllarda kendi içinden çıktığı sosyalizmi, Doğu Bloku'nun sosyalizmini önemsemeyen Avrupalı arkadaşlarının ona gerçek sosyalizmi öğretmek amacıyla çağırdıkları okuma grubunda Karl Marx'ın politik ekonomi eleştirisi Das Kapital'in ilk sayfalarını açtıklarında Fransızca dinliyor gibi olduğunu;


kapitalistler, işçiler, toprak ağaları, artı değer, kâr gibi temel sözcüklerden çoğunu hatırladığını, tüm bunları öğretmeninin sesiyle kafasının içinde yeniden duyduğunu anlatan Ypi şöyle devam ediyor son deyişte: "Bireyler" diye yazmıştı Marx açılış sayfalarında, "ekonomik kategorilerin temsilcileri oldukları, belirli sınıf ilişkileri ve sınıf çıkarlarını kişiliklerinde topladıkları ölçüde ele alınırlar."


Ama benim gözümde bir ekonomik kategorinin her temsilcisinin arkasında gerçek bir insanın kanı ve canı vardı.


Kapitalistle, toprak ağasının arkasında benim büyükbabalarım vardı.


İşçilerin arkasında limanda çalışan Romenler vardı.


Köylülerin arkasında büyükbabam hapse girdiğinde babaannemin çalışmak üzere birlikte tarlaya gönderildiği ve küçümseyerek söz ettiği insanlar vardı.


Lea Ypi'nin anlatısının bu kadar sıcak olmasının nedeni tam da bu işte.


Teorilerden değil, insanlardan söz etmesi.


Sadece sıcak değil, etkili olmasının nedeni de bu.


Toplumsal sınıfların, seçen ve seçilenlerin, hapse atılanların, atanların, protesto edenlerin, onları susturmaya çalışanların, işkence edenlerin, edilenlerin en üstteki kişinin en altta onun ezmeye çalıştığının, hepsinin, herkesin kanlı canlı birer insan olduğu gerçeği unutulmadığında eserler çıkıyor ortaya.


İyi metinleri geçtim, insanlık çıkıyor.


Bizler birer sayı değiliz, adetle tanımlanamayız.


Sadece sınıflandırılamayız.


Sınırların, pasaportların ötesindeyiz. İnsanız.


Anı, roman, şiir, bunu hissettiğimiz her metin içine alıyor bizi.


Sadece metinlerden söz etmiyorum elbette.


[müzik] Lea Ypi'nin kaleme aldığı Özgür, Her Şey Parçalanırken Büyümek, Yapı Kredi Yayınları tarafından deneyimli çevirmen ve yayıncı İlknur Özdemir'in İngilizceden yaptığı çeviriyle yayımlandı.


Bölümde adı geçen Arnavut yazar İsmail Kadere'nin kitaplarını da Jaguar Yayınları ulaştırıyor okurlara.


Bölüm konuğum ise benim pek severek okuduğum edebiyatımızın tatlı anlatıcılarından Melisa Kesmez'di.


Ben Okurum'un kardeş podcasti Elim Kalem de Tutar Kadeh'te de onun "atları bağlayın, geceyi burada geçireceğiz" ile başladığı edebiyat yolculuğunu uzun uzun konuşmuştuk.


Vaktiniz olursa dinleyin.


Bazen Bahar ona Sait Faik hikaye armağanını kazandıran Nohut Oda, Küçük Yuvarlak Taşları da saymadan geçmeyelim.


Çiçeklenmeler dışında hepsi Storytel uygulamasından dinlenebilir de.


Melisa'ya Ben Okurum'a katıldığı, benimle Lea Ypi'nin anılarına daldığı, günümüze, bize, hayata dair bir sohbete evet dediği için çok teşekkür ediyorum.


O anlattığında okumak hep güzel.


Birlikte başka bir sese kulak vermek de güzeldi.


Özgür'ü okuyun çünkü dünyayı bazen çocukların gözünden görmeye ihtiyacımız var.


Biz büyükler diyeyim, her şeye çok başka anlamlar yüklüyoruz ve işin içindeki o cevheri ıskalıyoruz.


Lea Ypi de çocuk olmuş yeniden bu kitabı yazarken.


Çocuk kulağının duyduğu Arnavutluk'u yazmış.


O açıdan çok kıymetli buluyorum. Okunsun.


Evet, Ben Okurum'un bir bölümünün daha sonuna geldik.


Ama malum okuma serüvenimizin sonu yok.


Bana kitap ve konuk önerilerinizi yazmak isterseniz e-posta adresim benokurum2020@gmail.com.


Madem sarsıcı değişikliklerden söz ettik bol bol, ben de size Almanya'nın sarsıntılı bir dönemine tanıklık eden Sebastian Haffner'in kaleme aldığı, yine benim çok etkilendiğim Bir Alman'ın Hikayesi: Hatırladıklarım 1914 1933 adlı kitabı gazeteci ve yayıncı Cem Erciyes'le konuştuğumuz bölümü anımsatayım.


Bence Özgür'ü dinledikten sonra onu da dinlemek güzel gidebilir.


Tabii son sözü de Lea Ypi'nin Özgür'üne bırakıyoruz.


O aylar boyunca kabullendiğim öyle çok şey var ki.


Babamın eve ne zaman döneceğini bilmeden, tabii eğer dönebilirse parlamentoda tıkılıp kalışını kabullendim.


Annemin İtalya'daki çalışma izninin ne olacağı hakkında bizi hevesle bilgilendirmesini, bir süre yabancıların banyolarını temizlemeye hiç aldırmadığına bizi tuhaf sözlerle iknaya çalışmasını kabullendim.


Sesimi kaybetmeyi kabullendim.


Bundan böyle düşündüklerimi yazılı olarak ifade etmek zorunda kalabileceğimi kabullendim.


Bir keresinde benim önümde bir kediyi öldüren çocukluk arkadaşım Flamur'un o Tokarev TT33'le oynarken annesinin gözleri önünde kendini öldürmesini kabullendim.


Pencereye çarpan Kalaşnikof mermilerinin tıkırtısını kabullendim.


Onları dinlerken uyumayı kabullendim.


Sınavlar sırasındaki bombaları, okul balosundaki silahları kabullendim.


Ertesi gün aynı şeyleri yapıp yapamayacağımı bilmezken, yemek yemek ya da kitap okumak ya da uyumak gibi günlük eylemleri yerine getirmenin anlamsızlığını kabullendim.


Gözlerimin önüne serilen bütün trajedilerin bilinmezliğini ve bir komşumuzun ya da akrabamızın nasıl öldüğünü öğrenmenin birden nasıl anlamsızlaştığını kabullendim.


Kasıtlı ya da tesadüfi olabilirdi ölümü.


Tek başına ya da ailesinin arasında, acı çekerek ya da huzur içinde, gülünç ya da saygın biçimde.