Çamaşır makinesi de olabilirdi.


Mühendislik ürünü yani makine mühendisliği ürünü olmayan bir şey de olabilirdi.


Mesela- Çok hemen temel bir şey sorayım mı?


Çok özür dilerim.


Bir çamaşır makinası ile bir robot arasındaki fark ne burada peki?


Ha yani o birazcık tartışmalı bir konu ama- He en nihayetinde onu deyince ister istemez sırası gibi geldi.


Robot dediğimiz şeyler, yani robot derken de yani her şey mutfak robotundan söze- Hah bir şey yok.


Yapay zekaya sahip bir robottan söz ediyoruz.


Yani bunu biz şeyde de çok konuştuk.


Mekatronik derslerimizde de mesela bu tür faydaları oluyor işte.


Yani CD-ROM ilk defa çıktığı zaman yapay zeka olarak görülüyordu.


Yani o şeyin adaptif olarak birlerini, sıfırlarını dijital olarak okuyabilmesi falan yani çok böyle şey- Doğru.


Hatta bazı hataları, bazı veri kayıplarına rağmen okuyabilmesi falan.


Hani şey o, o zamana göre yapay zekaydı ama şimdi bu zamana göre kullanmıyoruz bile artık.


Bilgisayarlar da gelmiyor yani CD-ROM.


Dolayısıyla şey, bu konu birazcık felsefi bir konu ama en nihayetinde çok basitçe karşılaştığı sorunlara dediğim gibi adaptif, yani kendisine önceden programlanmamış yanıtlar verebilecek şeylere genellikle biz böyle işte yapay zeka, robot vesaire diyoruz.


Ama robot biliyorsun köle demek aslında.


Hani-Şimdi ulaşım sistemleri de aslında dolayısıyla bir sistemin içerisinde senin verdiğin emirleri uygulayan bir alet.


Aslında en basit tanımıyla.


Ama şey bizim ben robottan bahsederken, özellikle de evrimsel algoritmalar yapay zeka çerçevesinde kendisine vermediğin bir bilgiyi kullanabilen ya da o bilgiye ulaşıp ona yönelik bir şeyler yapabilen bir sistemden söz ediyorum şimdi.


Dolayısıyla çamaşır makinesi bunu yapamıyor ama çamaşır makinesi de belli parametrelerle çalışan bir cihaz.


Bir çatal da mesela oynayan parçaları olmamasına rağmen belli bir parametrik düzlem içerisinde bir yeri var.


Nedir uzunluğu var, kaç tane çatal lanması olduğu var, açısı var.


Bunların hepsi bir fiziksel parametredir ve o parametrelerle oynarsan sen farklı ürünler elde edersin.


Farklı görünümlü çatallar elde edersin.


Dolayısıyla piyasada mesela birden fazla çeşit çatal bulabilirsin.


Bir tek çeşit yok.


Çünkü ufak tefek o parametrelerle oynandığında belli açılardan daha şık gözükür.


Mesela şık gözükmek de bir evrimsel uyum başarısına hitap edebilir bu bağlamda.


Ama daha fonksiyonel olması da işte o şey.


Eee KNP izleyenler bilir.


Kaşık şeklinde ama ucunda da üç tane çatal var.


Hem kaşık hem çatal olarak kullanılabilen işte şey.


Iıı ne deniyor bilmiyorum.


Kanka katal ya da işte çaşıt gibi bir şey herhalde.


Neyse sonuç olarak şey, bu da bir mesela.


Ne kadar ilginç.


Aynı parametrelerle oynayarak o çatalda var olan o üç dört diyelim.


Dörtlü bükülmeyi bu aralarını kapatarak kaşığa dönüştürüyorsun.


Bu bir parametrik modifikasyondur, bir adaptasyondur o açıdan.


Şimdi dolayısıyla bu şekilde parametrelerle oynadığımız zaman ürünler değişebiliyorsa bir çamaşır makinesinde benzer şekilde simüle edip o parçalarının evrimleşmesinie izin verirsek, bu evrimsel süreç sürekli deneme yanılma yoluyla mesela çamaşır makinesinin kopyalarını üretiyoruz.


100 tane aynı parametrelere bağlı ama o parametrelerde ufak tefek değişimler yapılmış bir popülasyon hayal edin.


Bu simülasyonda belirli kod, belirli şeylere karşılık geliyor.


Satırlara karşılık geliyor.


Ama bu satırlar sürekli belli çevresel baskılara tabi tutuluyor.


Yani çamaşır makinesinde ne olabilir bu mesela?


Çamaşır makinelerinin en büyük sıkıntısı titreşim.


Yani o şeyi ne deniyor ona drum diyoruz.


O dönen şey Tambur, tambur.


Ha tamburu döndükçe.


Bu harekete bağlı olarak titriyor makine.


Eğer eski evlerdeki eski makineleri hatırlayan olursa zangır zangır titriyor.


Şimdi onu minimize etmek lazım.


Taşlar içinde şaka maka mermer var.


Yani düşünün.


Dolayısıyla onu minimize etmen gerekiyor.


Şimdi bu minimizasyonu bizim titreşim bilimi var.


Yani oturup onunla analiz edip bu mesela analitik yöntemdir.


Ama mesela senin teorilerin orada belli bir sınıra dayanabilir.


Mesela bir de şöyle bir şey var.


Mühendislikte çok ciddi bilişsel önyargılar var.


Bir mühendisin kendince bildiği şeylerle sınırlı bir mühendis.


Ama evrim kör.


Evrimin bir öngörüsü yok.


Evrimin bir bilinci yok.


Dolayısıyla evrimin yani önyargısı yok demeyeyim.


Çünkü bazı yerlerde önyargıya takılabiliyor evrim.


Ama çok daha böyle primitif onun önyargıları.


Daha ziyade olmazsa olmaz.


Ne olacak bu soy attığı diye gider.


Keskin aslında aynen.


Biz böyle kendimizi çok özel görüyoruz.


Ama bir anda yok olduğumuz zaman dünya evren durmayacak.


Yani yok olacak olursak.


Dolayısıyla aynı bu.


Bu aslında iyi bir şey o açıdan.


Biz bunu mühendisliğe uyguladığımızda hiç olası gelmeyen şeyler-i keşfedebiliyor.


Evrimsel süreç ve bununla ilgili çalışmalar var.


Çamaşır makineleri üzerinde değil de mesela işte böyle boom satelite boom dediğimiz şeyler var.


Ucunda antenleri taşıyan bir Türkçelerini ben çok az biliyoruz.


Hep İngilizce öğrendiğimiz için bunları.


Boom diyoruz ona.


Boom hatta Türkçede de boom deniyor galiba.


B-U-M şeklinde.


Sonuç olarak böyle şey.


Çubuklar hayal edin.


Bu çubukların titreşimi azaltması gerekiyor.


Biz bunu mühendislikle yaptığımız zaman bir sonuç üretiyor.


Belli belli bir tasarım geliştiriyoruz ki bu tasarım mesela bazı binaların içinde falan da görülür.


Çatı makası.


Bak bunun Türkçesini biliyorum.


Mesela çatı makası, bu üçgen şeklinde olan şeyler.


Trust deniyor İngilizcede.


Bu sistem bizim yani her yerde kullandığımız.


Çünkü o kadar naifiz ki biz.


Yani çalışıyor işte dokunma.


Zaten mühendislikte birinci kuraldır.


Çalışıyorsa dokunmayacaksın.


Birisi keşfetmiş onu çok da güzel yapmış.


Aferin harika çalışıyor.


Ya evrime veriyorsun.


Diyorsun ki çubuklar olacak.


Bu çubuklar belli jointlerle bağlanacak birbirine.


Amacın da senin uçtaki titreşimi minimize etmek.


Evrimsel süreç bir ürün çıkartıyor sana.


Bir kere öyle tatlış tatlış üçgenler yok.


Bazıları uzun, bazıları kısa, bazıları dik geliyor.


Hiçbir mühendisin yapmayacağı şeyler.


Bir koyuyorsun iki bin beş yüz kat daha az titreşim uçta.


Bir mühendisin bunu oturup da, hayal edip de ulan şunun çubuğunu şöyle biraz uzun yapayım, bunu birazcık kısa yapayım derdi.


Çocuğum çizim mi yapıyor dersin?


Ama evrimin böyle önyargıları yok.


İşte dediğim önyargı eksikliği bundan utanması, ağırlanması, şeyi yok, dan dun deniyor.


Yani bütün varyasyonlar başarılı.


Bir-bir-bir soy birazcık başarılıysa diğerlerini bir anda elimine ediyor.


O soy çeşitlenmeye başlıyor.


O soydan yeni kombinasyonlar.


Ama- En başarılıları çıkıyor.


Yeni bir şey çıkarmıyor ortaya.


Sadece senin verdiğin kriterlerden daha 2021 kullanarak daha iyi bir sonuç çıkartıyor.


Ve sen ona baktığın zaman ya ben ne verdim de sen ne verdin?


Bunu şeye koyuyorlar.


Gerçek dünyada o ne verdiyse aynı şekilde modelliyorlar ve gerçekten titreşimleri daha iyi engelliyor.


Ha estetik mi yani o üçgenlerin tatlış tatlış gitmesi kadar estetik değil, ama yani.


Orada birazcık işte şey var.


İnsan estetiği falan yahu artık daha üst düzey konular.


Ama en nihayetinde evrim çok muhteşem bir sonuç çıkartıyor.


Ve bunlar daha önceden NASA tarafından birden fazla defa kullanılmış sistemler.


Eee çünkü mesela orada estetik önemli değil.


Gerçekten en iyisi.


Şey, anten tasarımlarında evrimsel algoritmalar kullanıldı.


Curiosity gibi araçların parçaları olarak ee yani yazılımlarının parçası olarak kullanıldı.


Ve bu şunu da söyleyeyim, evrimsel algoritmaları kullanıyorsan sadece onu kullanmak zorunda değilsin.


Gene sen makine öğrenmeni, analitik yöntemlerini vesaire kullanabilirsin.


Hatta biz mesela evrimsel algoritmalarda bir geliştirme yapacağımız zaman, bir eem, bir sistemi evrimleştireceğimiz zaman rastgele bir başlangıçtan başlamayız.


Yani bizim belli elimizde tasarımlar var.


Belli antenleri az çok tanıyoruz.


İşte bu boom dediğim şeyleri, çatı makaslarını vesaire az çok tanıyoruz.


Oradan başlıyoruz.


Oradan başlayıp sen evrimleştiriyoruz.


Ama bu bir tercih.


Ben aslında o üçgen, ee simetrik üçgenler olarak vermek zorunda değildim.


Karman çorman da başlatabilirdim.


Random fonksiyonlarıyla onların tamamen karmaşık o-o belki o zaman daha farklı, daha iyi.


Başlangıç değiştiği zaman bambaşka sonuçlar üretebiliyor.


Ve işte bunlarla ilgili benim çalışmam da aslında birazcık bunlarla ilgiliydi.


Bu-bunlardaki rastgeleli nasıl azaltabiliriz?


Yani bunlara birazcık öngörü kazandırabilir miyiz?


Mesela mutasyon oranları ne kadar olmalı, seçilim baskıları ne kadar olmalı, ne kadar etkiliyor?


Seçilimle mutasyonun arasında nasıl bir denge var?


Bunlar hep evrimsel biyolojide zaten çalışılan şeyler.


Bunları mühendisliğe nasıl uygularız ve mühendislikte bunları yaparken biyolojide hali hazırda ortaya konmuş teorileri sınayabilir miyiz?


Bunlar üzerine böyle keyifliydi eee çalışmam.


Oradan da bağlamış olayım konuya benim yaptığım çalışmaya.


Tekrardan çok teşekkür ediyorum.


Eğer ki bir dinlenmek isterseniz beş dakika içeri gideyim, hakkım ben demek isterseniz- Belki bir kahveye alırım birazdan.


Bir, bir soru daha cevaplayıp bir kahve daha alırım.


Yo, ben ona göre bilgisi veririm.


Ben nasılsa keseceğim zaten.


İşi bitirelim.


Unutma ama bak burayı.


Böyle yayınlandı ya, muazzam olur böyle.


[kahkaha] Böyle yayınlanırsa da herkese selamlar.


Herkese selam olsun.


[gülme] Tamamdır.


Pek çok bilimsever Boston Dynamics'i ve üretmiş oldukları robotları duymuştur diye tahmin ediyorum hocam.


Robotlar üzerinde anladığım kadarıyla evrim mühendisliğinin bir parmağı var bu robotlar üzerinde.


Ve oldukça da önemli bir atılımın parçasılar.


Çünkü artık hani yanlış hatırlamıyorsam hem askeri alanda hem üretim alanında hem de işte insanlara da artık verilmeye başlandı sanırım.


Bir pet vardı.


Pek çok insan ile etkileşim haline geçtiler kısacası.


Şimdi bu robotlara ben baktığımda veya buna benzer işte evrim mühendisliği adı altında çalışmaların videolarına baktığımda robot deniyor, yanılıyor, deniyor, yanılıyor, deniyor, yanılıyor.


İşte hangisinde en tepeye mesela çıkmaksa görevi en tepeye çıkana kadar deneyip yanılıyor, deneyip yanılıyor.


Ya şimdi diyorum ki hadi tamam robot yürüyemez.


O-o tamam evrimle o anlamda bağdaştırma ama bu yaptığı şey bir insanın kol kası eee geliştirmesinden neden tam anlamıyla farklı da evrim adını alıyor?


Ben bunu sizden öğrenmek istiyorum.


Az önce de çok güzel bir şekilde bahsettiniz ama tam anlamıyla bu aradaki farkı bizlere ne veriyor?


Evet, evet, aslında eee az önce ba-ba-başladım ama ikinci yolu söylemedim.


Birinci yol dediğim gibi simülasyon yapıp simülasyon bir sonuç veriyor.


Sen onu sonra gerçek hayatta deniyorsun.


İşte o boom örneğinde söylediğin gibi.


İkinci bir yolda gerçekten fiziksel anlamıyla robotlar üretmek, yüzlerce robot üretip, üretip onları da gerçek hayatta test edip böylelikle simülasyonun basitleştirmelerini aradan çıkarmak.


Biz buna gerçeklik boşluğu diyoruz.


Reality Gap deniyor.


Bir simülasyonda sen ne kadar gerçekçi yaparsan yap, o gerçek dünyanın kaosunu tam olarak yakalayamazsın.


Sinyal gürültisidir bilmem nedir- Kesinlikle.


Onları da aslında modellersen aynı şekilde o modellesem bile birebir aynı şekilde olmayabilir.


Dolayısıyla gerçek simüle ettiğin bir şeyi gerçek hayata uyguladığın zaman birazcık bir fark olur.


Ya da çok da olabilir eğer kötü bir simülasyon yaptıysan.


İşte bu aradaki farka gerçeklik boşluğu deniyor.


Reality Gap.


Iıı o robotlarda şimdi şöyle.


Bu Boston Dynamics ne kadar kullanıyor evrim mühendisliğini, evrimsel algoritmaları bilmiyorum.


Onların algoritmaları özel olduğu için, yani açıklanan şeyler değil bildiğim kadarıyla.


Ama şey, ee öteki normal makine öğrenmesinde de aynı aslında.


Burada makine öğrenmesinde gerçekten o birey deneyip yanılıyor ve bu farklı ortamlarda test ediliyor.


Bir kısmı önceden simüle edilerek daha diğer robotlardan alınan bilgilerle vesaire.


Bir de tabi bu yıllara yayılmış araştırma.


Birden çat diye spotu koymadılar ortaya sonuçta.


Yani eski versiyonları çok daha başarısızdı şu ankine nazaran.


İşte o başarılılaşması, sürekli bir gerçek dünyada denenmesi, yeni bir şeyler öğrenmesi, parçalarının geliştirilmesi vesaire ile ilgili.


Evrimsel algoritmalarda biz genellikle bin tane spot üretip de o bin spotu gerçekten bazılarını öldürüp ondan sonra diğerlerinin ee kopyalarını üretmek şeklinde yapmıyoruz.


Dediğim gibi çoğu durumda simüle ediliyor bu spot denen şeyi.


Mesela eğer spota evrimsel algoritma uygulanacaksa o Boston Dynamics'in robotlarından köpeğe benzeyeninden söz ediyorum spot derken.


Ee, bu spotun ee, fiziksel özellikleri ee simulasyona kopyalanıyor, kodlanıyor.


Iıı, işte o-o bağlantı noktalarındaki torklardır, malzemesidir, uzunluklarıdır vesaire her bütün bilgilerini kodluyorsun.


Ee, fiziksel ortam yaratıyorsun.


Simülasyon ortamı.


Ondan sonra ee, bunun kopyaları algoritmalarda sürekli farklı şartlar altında test ediliyor.


Şimdi burada ee?


Bizim mesela deneme yanılma yoluyla öğrenmemiz ile evrimsel olarak öğrenmemiz arasındaki fark şurada yatıyor.


Ki bu makine öğrenmesiyle algoritmalar arasındaki fark aynı zamanda makine öğrenmesinde bir tane birey ve o bireyin beyni olarak adlandırabileceğimiz bir yapay sinir ağı var.


Bu yapay sinir ağında ağı çeşitli katmanlardan oluşan ve nöronları taklit ettiği söylenen nodlardan oluşuyor ve bunlar arasındaki bağlantılardan oluşuyor.


Bu bağlantılar ya ateşleniyor ya ateşlenmiyor.


Tıpkı beyinde olduğu gibi.


Ve bu ateşlenmeyi belirleyen şey de dışarıdan bir output input geliyor.


Diyelim ki bir ışık değişti.


Diyelim ki o nöron nöral ağa bir yerden giriyor ve önceden öğrenilmiş öğrenilmeye bağlı olarak o nodların her bir bağlantısının belli bir ağırlığı var.


Bir sigmoid fonksiyondan geçiyor ve o fonksiyon 1 sonucunu verirse ateşleniyor.


Onun bağlı olduğu nöronlarda aynı işlem tekrar ediyor.


O da ateşleniyor veya ateşlenmiyor.


Buna bağlı olarak sonuçta işte ne yapılacaksa 1 veya 0 yanıt alınıyor ve bu doğru bir cevapsa ödüllendirilmiş oluyor.


Ve mesela en basit versiyonlarından birinde back propagation dediğimiz bir algoritmadan geçerek şey eğer doğru bir cevap üretildiyse ağırlıklar ona göre güncelleniyor.


Böylelikle aynı sinyal bir kere daha geldiği zaman o bağlantılar güçlenmiş oluyor.


Yani bu nöronların da böyle çalıştığı varsayılıyor.


Şimdi burada bir sıkıntı çok basitleştirilmiş.


Gene mühendislikte çalışıyorsa dokunma mantığı olduğu için ama yetmediği noktada dokunmak zorunda kalıyorsun.


Yani burada bir birey var.


O bireyin beyni modellediği varsayılan derin öğrenmesinin bağlantıları sürekli her yeni sinyalde ya bir başarılı sonuç veriyor ve o şey başarıya ulaşıyor.


Üçlü bir yanılma- O da test ortamında ödül verilmesiyle doğru.


Senin bu sonucun işte.


O yüzden insanların classify etmesi gerekir.


O yüzden her siteye girişinizde captcha doğruluyorsunuz.


Bu şey midir, trafik ışığı mıdır, araba mıdır, taksi midir diye siz ona- Robot değilim ben.


Çünkü insan olarak biz iyi biliyoruz, iyi kestirebiliyoruz onları robot kestiremiyor ama biz onları classify ettikçe buna supervised learning deniyor.


Yani ne denir?


Supervize edilmiş öğrenme.


Ya insanların yardım et diye öğrenme diyelim.


Şey, bu veritabanlarının bir kısmı eğitim kısmında kullanılıyor.


Sonra test ediyorsun diğer grup veriyle.


Bu normalde biliyoruz ki trafik lambası.


Sen trafik lambasını gösteriyorsun ona o görseli, o sana evet bu trafik lambasıdır diyorsa back propagation'a tamam doğru çalışıyor diyorsun.


Yanlış bir sonuç veriyorsa ı-ıh diyorsun.


Ona göre şeyleri, bağlantılar değişiyor.


Evrimsel algoritmada böyle bir şey yok.


Bir kere nöral ağlar diye bir şey yok en başından.


Birleştirebilirsin aslında ama yok.


Bunun yerine o birey birebir bir şeye sahip.


Bir varoluşa sahip kodlarda.


Bu, bu bireyi temsil eden şey ne?


Aslında bir bizim kromozom dediğimiz şeyler.


Gerçek anlamıyla kromozomu modelleyen bir gen dizisi var.


Bir kod dizisi var.


Bu kod dizisi bir array olarak düşünülebilir.


İçinde belli sayıları barındıran bir dizi ve bu dizinin içerisindeki her bir sayının yerine biz locus ya da gen diyoruz.


Yani tıpkı gerçek insanlarda, gerçek biyolojide olduğu gibi.


Ve bu genin aldığı değer ki insanlardakinden veya biyolojide farklı olarak mesela bizde genellikle aleller iki, üç kopyaya sahip olur.


Yani for versiyona genelde sahip olur.


Ama mesela böyle bir sınırı yok simülasyonlarda.


Eksi 255 ile artı 255 arasında bir devasa bir skala oluşturabilirsin mesela.


Çok daha böyle granüler evrime izin veren bir şey bu.


Mesela bizdeki gibi biraz daha sıçramalı.


Bizim saç renklerimiz mora doğru kaymıyor ve birden işte belli bir renk ortaya çıkıyor.


Ama biz çok daha net bir şekilde ya da mesela saç rengi atıyorum üç tane genle dört tane genle belirleniyor.


Ama biz simülasyonda bir milyon genle çok daha granüler yapabiliriz.


Çünkü yani bilgisayarın yeterince güçlüyse sıkıntı yok.


Bu da bu arada kritik bir nokta.


Bilgisayarın gücü çok önemli.


Bu yüzden algoritmalar çoğu zaman süper bilgisayarlarla yapılıyor.


Mesela simüle ediliyor.


Peki az önce de şey demiştiniz.


Hani yine konuyu dağıtmak istemiyorum ama yapay zekanın gelişimi de bir anlamda işte ne derler, bir buzlanma dönemine girecek.


Şimdi terim aklıma gelmedi de anladınız.


Oradaki bizlerin en büyük sorunu yeni formüller üretemiyor oluşumuz mu yoksa sistemlerin yetersiz olması mı onu sormak istiyorum aslında.


Hedefle algoritma uyuşmuyor aslında.


Aslında makine öğrenmesi çok güzel çalışıyor, işte Tesla'nın vesairenin başarısından görüyoruz.


Ama bizim istediğimiz Tesla değil.


Bizim istediğimiz insan beyni.


Ama insan beyni de o dandik nöral ağdan ibaret değil.


Yani o kadar basit değil.


Şuradan şuraya bir anda zıplamak istiyoruz.


Evet, bir anda sıçramaya çalışıyor.


Belki böyle kademeli bir şekilde de ulaşırız da yani çok zor.


Çünkü nörobilimde de yani beynin böyle belli bir formülü, öyle sigmoid fonksiyon diyebileceğimiz bir formülü yok.


Olsaydı beyni çözmüş olurduk şimdiye kadar.


Dolayısıyla ama neyi var, beyinde ne olduğunu biliyoruz.


Beyinde birçok deneme yanılma var, işte onu modelliyorlar aslında makine öğrenmesinde.


Yani birçok veri geldi, ona göre bağlantılar değişti işte.


O bağlantıların değişmesinin öğrenme olduğu var ki bu dediğim gibi.


Öğrenmenin ne olduğu da tam kesin değil de en olası modellerden biri olarak o görülüyor.


Şimdi onu modelliyorlar, o da çalışıyor.


Çünkü insan da çalışıyor.


E peki bizim sorduğumuz şey evrimsel algoritmalarda şu.


Bu nereden geldi?


Yani bu bu bağların değişmesi nereden geldi?


Onun cevabını biliyoruz.


Evrimsel süreçten geldi.


Dolayısıyla biz diyoruz ki bu evrimsel algoritma sahasında çalışanlar olarak o evrim-Biz beyne, robotlara vesaire evrimleşebilme yeteneğini vermemiz lazım.


Bırakalım onlar kendi fiziksel şartları artık.


Mesela bu da büyük bir tartışmadır.


Bedene ihtiyaç var mı zeka için?


Yapay zekanın olabilmesi için bir beden olması gerekiyor mu?


Yoksa bedensiz, yani dağıtık-- Bunu hatta şeyde de blok zincirle falan da bağlayabiliriz.


O tür bir sistemde zeka var olabilir mi?


Kimi diyor olabilir, kimi diyor olmaz.


Yani mesela bu yapay zeka, ütopik filmde, şeyde distopik filmlerde- Lucy de var.


Hatırlar mınız?


Kendini sisteme attı.


Dağıtık bir sistemde çoğu zaman öyledir hatta.


Yani tamam, bazı filmlerde direkt bedenli yapay zeka da görüyoruz ama nihayetinde çoğu zaman dağıtık.


Ama bunun öyle olamayacağını iddia edenler var.


Bu sonlanmış bir şey değil.


Ama neyse, sonuç olarak diyoruz ki ya biz gene en basit mühendislik şeyimizle yaklaşıyoruz, içgörümüzle.


Yani beyinde bir şey çalışıyor, onu alalım, kullanalım.


Ama o, o kadar basit değil.


Yani beyini tanımlarken hep ne diyoruz?


Evrende gördüğümüz en karmaşık sistemden söz ediyoruz.


Şimdi en karmaşık sistemin o kadar gidip de notlarla oluşmasını ya da çalışmasını beklemek birazcık şey, basite indirgemek oluyor.


Tıpkı işte o frekansı minimize etmek için.


Yani o üçgenler çalışıyor.


Ama ondan ibaret değil eğer ki senin amacın gerçekten o titreşimi minimize etmekse.


Şimdi dolayısıyla biz diyoruz ki, bir, bu mimariyi bunlara öğrenme mimarisi deniyor.


Bu mimariyi evrimleştirecek bir algoritma koyalım.


Bu da işte evrimsel algoritmalar en güçlü adaylardan biri.


Niye öyle olmasın?


Robotlarda da niye öyle olmasın diye.


Yani şey, bir önceki soruna bağlayacak olursam.


Dolayısıyla o, bu alanda yapılan şeyde doğaya bakıp doğada nasıl evrimleşiyor?


Kromozomlar var.


Kromozomlarda genler var.


Bu genler belirli şeyleri belirliyorlar.


Fiziksel özelliği belirliyorlar.


Bazı durumlarda davranışı belirliyorlar.


Biz-- fiziksel özelliği belirlemesi zor biz çünkü, organik malzemelerle çalışmıyoruz.


Biz inorganik malzemelerle, metalle çalışıyoruz.


Değişebilir yapıda olan daha alt birimlerin yönetimiyle inşa edilen şeylerden oluşmuyor.


Dümdüz atomların yan yana latis halinde dizilmesiyle oluşan çok bir esnekliği bulunmayan-- bu arada soft robotics merak edenler için öyle de bir şey var.


Yumuşak robotlarda parçalar evrimleşebilir, yani değişebiliyorlar.


Ama biz hard robotics genelde robotlar metal civata vesaire ile çalışanlar hard robotics.


Dolayısıyla biz fiziksel özelliğin evrimi peşinde değiliz.


Davranışın evrimi peşindeyiz.


Burada da aslında biyolojide gene o çok bu kadar net olmayan bir şeyi indirgeyerek yapıyoruz.


Ama gene çok büyük bir indirgeme sayılmaz bu.


Bütün davranışlar yüzde yüz genetiktir diyoruz.


Ya da bütün davranışlar yüzde yüz gen-genetik olarak kodlanabilir.


En azından robotlar için diyoruz ki bu doğru bir varsayım gördüğümüz kadarıyla.


Yani davranış dediğimiz şey robotlar özelinde tamamen o kodlara indirgenebilecek bir şey.


Dolayısıyla o doğru olduğu sürece varsayımımız çalışıyor.


Şimdi bu böyle diyoruz ve dolayısıyla her bir bireyi bir gen dizisiyle tanımlıyoruz.


O gen dizisi içerisinde ne tür bilgiler olabilir?


Mesela biz çizgi izleyen robotlar gibi basit robotlarla çalıştık.


Çünkü amacımız robotik sahasını geliştirmek değil, evrimsel algoritmaları sınayabilmekti.


Basit bir robot modeli lazımdı.


Liselerde de kullanılan bizim ODTÜ'de de çok yarışmalarının yapıldığı çizgi izleyen robotlarla çalıştık.


Çizgi izleyen robotların da yaptığı şey yerdeki çizgiyi takip etmek.


Ve o işte böyle zorluklar ekleniyor, kesiliyor, bazı yerlerde pist mesela onu da geçebilmesi lazım.


Işte looplar yapılıyor, ondan takılmaması lazım falan.


Böyle keyifli bir robot türü.


Ama en nihayetinde yaptığı şey sensörü bir siyah veya beyazı algılıyor ve buna bağlı olarak beyaz zemin üzerine siyah çizgi veya siyah zemin üzerinde beyaz çizgiyi takip ediyor.


Şimdi bunu yapmanın çok güzel analitik yolları var.


PID kontrol vesaire.


Bilenler bilirler, robotikten anlayanlar ve bunlar çok güzel çalışıyor.


Ama eğer ki çalışmasaydı bunlar.


Bunların çalışmadığı durumlarda kullanabileceğimiz sistemleri geliştirmek.


Çalışmasaydı biz höristik olarak evrimsel algoritmalarla bu robotların bunu yapmasını nasıl sağlardık?


Bizim yaptığımız şey şuydu.


Mesela PID'den başlanabilir.


Belli bir alg- Belli bir- Veri var altında.


Evrimleşmesi istenebilir.


Biz onu da yapmadık.


Dedik ki boş ver PID falan, diyelim hiç yoktu böyle bir analitik teorimiz.


Eee, şeyimiz olsun, robotlarımız olsun.


Robotun ne ol-- neye benzeyeceğini biliyoruz.


Bunun kopyalarını üretelim.


Ben mesela yirmi kopyadan oluşan yüz kopyadan oluşan bin kopyadan oluşan popülasyonlarla çalıştık mesela biz.


Eer, bu kopyalara genleri olsun ki bu genler de her bir sensörün, ee, çizgiyi okuması hâlinde hangi motora ne bilgi ileteceğini.


İki tane de motorumuz var bu sistemde.


Her bir sensör diyelim ki sekiz sensör olsun ön tarafta.


İkide olabilir, yüzde olabilir fark etmez.


Sekizde çalışmıştık biz sekiz olsun.


İşte soldan ikincisi mesela.


ikinci-- İki numaralı sensör eğer ki çizgiyi görürse iki kromozomu olsun robotumuzun.


Bir kromozom hangi-- sağdaki motora ne bilgi gönderecek?


Diğeri soldaki motora ne bilgi gönderecek?


Bizim kromozomlarımız bundan ibaret.


Sekiz genden oluşan ki görebileceğin gibi bunu karmaşıklaştırabilirsin.


Başka sensörler eklersen kromozomun uzar mesela.


Ya da az sonra sözünü edeceğim çiftleşmeyle ilgili bir sen dedin ya robotlar çiftleşme aslında çiftleşiyorlar.


Ondan bahsedeceğim şimdi.


Yani çiftleşiyorlar da hiç biyolojide olmayan şeyleri de yapıyor, yapabiliyorlar.


Diyoruz ki sekiz genimiz olsun.


Ne anlama geliyor bu?


Sağ ve sol motora bilgi göndermek.


Yani belli bir miktarda güç gönderiyor dedim ya.


Normalde bizim alellerimiz iki üçtür biyolojide.


Ama şeyde biz dört yüz kaç oluyor?


500- Aynen.


Beş yüz farklı değer alabiliyor.


Yani süren bir şey.


Ve bu sayede mesela sağ motora daha fazla güç gönderirse o gen.


Yani o sensöre ait genler sol motordan ne oluyor?


Sağ motor daha hızlı dönüyor.


Robot bu tarafa sola doğru dönüyor.


Sağ motor daha hızlı döndüğünde sol motor daha hızlı dönerse sağa doğru dönmüş oluyor.


Şimdi dedik ki biz başlangıçta dediğim gibi PID'nin aslında optimize ettiği şey mesela bu.


Ama bunu analitik olarak yapıyor.


Çok güzel bir algoritma ve harika sonuçlar veriyor ve değişen şartlara da adapte olabiliyor.


Ama evrimsel değil mesela o.


Biz dedik ki rastgele yirmi tane birey oluşturalım böyle.


O genleri tam ba-bildiğin random fonksiyonundan gelsin.


Hiçbir ön bilgisi olmasın.


Çizgiyi takip etmesi gerektiğini bile bilmesin.


Ama diyelim ki çizgiyi takip ederse, mesela sondaki hedefe ulaşırsa veya çizgiyi daha uzun takip ederse, uyum başarısı daha yüksek olsun.


Yani daha çok hayatta kalmış olsun, takip edemezse daha başarısız olsun.


Bu yirmi robotun her birini simülasyonda kendi belirlediğimiz bir pistte, ki bu pist de zaman içerisinde evrimleşebilir, yapısı değişebilir.


Tıpkı çevrenin değişmesi gibi her şeyi modelleyebilirsin evrimsel bir örnek olarak.


Ve ama diyelim ki sabit olsun.


Koyduk robotlarımızı hepsi simülasyonda saçma sapan şeyler yaptılar.


Çünkü çok mantıklı.


Rastgele belirlendi genleri.


Ama bazıları birazcık ileri gittikten sonra yoldan çıktılar.


Onlar diğerlerinden iyi miydi?


Yani şey miydi?


Yani o haliyle çalışıyor diyemezsin.


Ama diğerlerine nazaran iyiydi işte.


Az önce söylediğim- Bir fark var artık.


İlla kusursuz olması şart değil.


Birazcık dayana bilirse o, onu seçebilirsin.


Ki mesela bu canlının başlangıcına uyarlanırsa dört yüz milyon yıl boyunca cansızlık başarısız oldu.


Canlılığı üretmek konusunda eğer canlılık avantajlı bir şeyse.


Şimdi baktığımızda avantajlı olduğunu görüyoruz ki evrimleşmiş o şartlara nazaran.


Ama dört yüz milyon yıl boyunca en az cansızlık deneme yapmasına rağmen o şartlar altında başarısız olmuş.


Şartlar değiştikçe daha uyumlu hale gelmiş olabilir.


O ayrı bir durum ama en nihayetinde deneme yanılmalar devam ediyor.


Ama canlılık ortaya çıkamıyor.


O ortaya çıktıktan sonra o rastgelilik karman çormanlık, ilkel çorba içerisinden ne biçim canlılar ortaya çıkabiliyor?


Aynı şey robotlar için geçerli.


Dolayısıyla robotlarımızı deniyoruz.


Neyse, hikayeyi uzatmayayım.


En nihayetinde en iyilerini seçiyoruz.


Bu en iyilerini birbiriyle çiftleştiriyoruz.


Bu çiftleştirmeden kastım ne?


Birinin kromozomunu alıyoruz, diğerinin kromozomunu alıyoruz.


Çiftleşme en nihayetinde bundan ibaret.


Öncelikle crossing over yapabiliyorsun.


Kendi içerisinde çapraz birbiriyle çaprazlayabilirsin mesela.


Yani çok biyolojide olmayan şeyleri bile yapabilirsin.


Ondan sonra mutasyonlar dahil ediyoruz.


Ya önce ya sonra.


Bunu da kendin seç.


İşte benim çalışmalarım buydu.


Ne zaman, ne kadar mutasyon dahil etmek lazım?


Mesela yüzde kaç ihtimalle mutasyon olmalı?


Çünkü her canlının mutasyon oranı farklı.


Mesela bu neye göre belirleniyor?


Hangi noktadan sonra dezavantajlı olur?


Ben birazcık bunlara baktım.


Neyse sonuç olarak, eee, şey alıyoruz, bunları çiftleştirmiş oluyoruz ve ondan sonra o yeni karışmış kromozomu bir birey olarak bir sonraki popülasyona ekliyoruz.


Şimdi burada bir dolu şey yapabilirsin.


Şimdi yüz bireyin var, yirmi tanesi her birini bir şeye göre dizdin.


Eee, başarı sırasına göre dizdin.


İşte biri üç saniye hayatta kaldı, biri iki nokta sekiz saniye.


Biri şu kadar gitti, bu kadar gitti.


Kattım diyelim ki.


Şimdi hangi noktada keseceksin?


Yani bir sonraki popülasyonu hangi bireylerden oluşturacaksın?


Bu işte seçilim baskısının karşılığı oluyor.


Hangi bireyler hayatta kalıyor?


Çünkü teknik olarak o robotların hepsi hayatta kaldı biz için.


Hayatta kalma kriteri belirlememiz gerekiyor.


Diyelim ki beş tanesi, üç tanesi, on tanesi.


Bak, bu parametrenin önceden belirlenmesi gerekiyor.


Ama mühendislerin bunu yapacak iyi bir yolu yok.


İşte biz mesela bunu nasıl öngö-- öngörebiliriz?


Bunlar üzerine çalıştık birazcık.


Neyse, sonuç olarak beş diyelim ki.


Sonra şunu diyebilirsin.


Elitler var mı bu popülasyonda?


Bu çok doğada, hatta hiç olan bir şey değil bildiğim kadarıyla.


Bir veya iki en iyisini elit olarak belirleyip hiç mutasyon dahil etmeyebilirsin onlara.


Bunlar mutasyona uğramıyorlar diyebilirsin.


Diğer üçü uğrayacak.


Böylelikle çeşitlilik artacak.


Ama bu bir ikisini tutalım da garanti olsun bir sonraki popülasyonda, eee, en azından başarılı olsun.


Mutasyon girip de parçalamasın, dağıtmasın şeyimizi.


Çünkü yok olmalarını da istemiyoruz.


Yani doğada yok olabilir, önemli değil ama bizim için önemli fonu var bu işin.


İşte dört senede bitirmen lazım tezi bir yerde durdurma [kahkaha] neyse.


Sonuç olarak bak ne kadar evrimle-- Yani bazı şeyleri mühendisler olarak ekleyebiliyoruz ama birebir de modelleyebilirsin.


Bu ekstra şeyleri yapman şart değil.


Neyse, mutasyona uğratıyoruz.


Çeşitlilik oluşuyor, tekrar deneniyo ve kopyaları.


Şimdi orada mesela nasıl üreteceksin bunları?


Dediğim gibi karıştırarak, bir kısmını klonlayabilirsin bakteri gibi.


Gerçekte bir insan klonlayamaz kendini ama bizim robotlarımız klonlayadabilir, eşli de üreyebilir.


Partenogenezle de üreyebilir.


Her şeyi modelleyebilirsin, hatta karıştırabilirsin.


Bir kısmı öyle ürer, bir kısmı böyle ürer.


Yani sınır yok.


Dolayısıyla şey, eee, bir yeni popülasyon üretiyoruz.


Mutasyon, crossover hepsini yapıyoruz.


Bir sonraki nesil, bir sonraki nesil.


Ve bunu yaptığın zaman şöööyle uyum başarıları artıyor, artıyor, artıyor ve bir noktadan sonra bir, ee denge haline karışıyor.


Tabii böyle kusursuz bir şekilde gitmiyor.


Dalgalanarak sürekli dalgalanıyor- Kesinlikle.


Bir popülasyon iyi, bir popülasyon kötü.


Bazıları giderek iyileşiyor, birden çakılıyor.


Çünkü mutasyonlar rastgele crossing over rastgele.


Ama seçilim- Ortam değişiyor.


Evet, ortam değiştiriyorsa eğer onun etkisi var.


Ama hedef değişmiyor en nihayetinde.


Sen ne kadar uzun süre o şeyin üzerinde kalırsan o kadar çok uyum başarın belirleniyor.


Besim bulabilirsen, eş bulabilirsen, ne bileyim avcından kaçabilirsen, avını bulabilirsen vesaire.


Evrimsel mühendislik özünde eee, ee mesela makine de bu şekilde çalışıyor ve bunun sonucunda- Yani, yani.


O insanların tasarladığından bile başarılı olan ürünler üretmek mümkün olabiliyor.


Biz buna çok fazla bakmadık.


Onun çok iyi olması önemli değildi.


Bizim için önemli olan süreçti.


Yani o ilk popülasyondan tamam, iyi çalışıyor dediğimiz noktaya kadar bu popülasyon nasıl evrimleşti?


Biz onu araştırdık.


Dinamiklere baktık.


Evet Ama yani daha başarılı mı değil mi, ne kadar, nasıl daha başarılı yaparız?


Onlar da ayrı bir çalışma konusu olabilirdi tabii.


Pekala, teşekkür ederim hocam.


Şimdi ise sıradaki sorumda şunu sormak istiyorum size.


Bir anlamda şimdiye kadar ilk üç sorumuzu bir temel oluşturmak için sordum.


Sonraki üç sorumuzu artık detaya girdik.


Detay da oldukça hem sizin bir anlamda doktora tezinizden de detaylar öğrenmiş olduk.


Tabii, tabii.


Şimdi ise bir anlamda hem sizin düşüncelerinizi merak ettiğim hem de ütopik bazı şeylere karşınıza, yani daha doğrusu distopik bir olaya cevabınızı merak ettiğim bir soruyla karşınıza çıkmak istiyorum.


Onda da şöyle.


Evrimde belirli çevresel stresler bir canlı grubuna uygulanırsa o canlı popülasyonunun izleyeceği evrimsel süreç büyük olasılık ile önceden kestirilebilir.


Yani bunun bir ihtimali söz konusudur.


Belirli stresler karşılığında.


Bunun belki de evrimsel sürecin belki de en güzel örneklerinden biri ise bir de şudur.


Öngörülemeyen kısmının olması.


Hani az önce de bahsettik ya, mutasyonlar, çeşitli şeyler vesaire vesaire.


Evrimin doğası gereği böylesine beklenmedik özellik gelişimlerine hizmet edebilen bir mekanizma, günümüzde insanların evlerine kadar giren akıllı ev aletleri gibi yapay zeka ile donatılmış robotlarda nasıl bir etki uygulayabilir?


Yani bunu bir anlamda şu yüzden soruyorum.


Bunun distopik kısmı nerede?


Akın diye soracak olursanız, Matrix'i izlemişsinizdir ve Animatrix denilen bir serisi de vardır.


Orada B1 66 ER kodlu bir robot işte sahibine baş kaldırmıştır ve başkaldırışın ardından insanlar ve robotlar artık şey olmuşlardır, birbirlerine düşman olmuşlardır.


Şimdi böylesine bu yolu izleyen robot değil de günlük hayatımızda bize hizmet eden, işte B1 66 ER gibi bir ev robotumuz olsa, bu tür bir durumla karşı karşıya gelebilme ihtimali gerçekten de söz konusu mu?


Evrim, makine evriminde.


Ya o-- Bu birazcık hangi evrede hayatımıza girdiğiyle ilgili iş mi?


Evrimsel algoritmalarda şöyle bir nokta var.


Şu anki haliyle en azından.


Çok uzun deneme yanılmaların yapılması gerekiyor.


Bilgisayarınızın dediğim gibi çok güçlü olması gerekiyor.


Mümkünse süper bilgisayarlar.


Yoksa haftalarca, aylarca bir simülasyonu çalıştırma- İşlem süresi.


Gerebiliyor yani.


Dolayısıyla öyle o şekilde başkaldırabilecek bir araç, evrimsel algoritma sayesinde üretilip de ondan sonra hizmete sunulmuş bir araç olabilir.


Orada yapay zekanın işte yapay zeka felsefesi falan giriyor işin içine.


Yani bu zekayı nasıl tanımladığınla ilgili.


Eğer ki gerçek anlamıyla insan zekası ile ayırt edilemeyecek bir zekanın yapay zekada olduğunu söylüyorsak, o zaman insan eğer başkaldırabilir bir şeyse robot da başkaldırabilir bir şey olmalı.


Eğer robot başkaldıramıyorsa o zaman insan gibi bir yapay ya da insan zekası diyemezsin ona.


Yani ben insanların bu ayrımı çok şey yaptıklarını düşünüyorum.


Görmezden geldiklerini.


Ama en önemli ayırım bence, bence bu.


Yani mesela şey tartışmasında bu Turing Testi falan gibi tartışmalardaki şimdi.


Yani o, ım, yapay zeka anlayarak mı söylüyor söylediği bir şeyi.


Yani şimdi Turing'de karşılık, Turing testinde- Söylediğinin farkında mı gibisinden mi nasıl?


Yani mesela sen şimdi konuşuyorsun onunla, o da diyor ki işte cevap veriyor, işte ben denizde sahilde yürümekten hoşlanırım.


İşte ne bileyim gitar çalmayı çok seviyorum.


Geçen babaannemler ile gittik işte komşusu düşmüş yaralanmış.


Onunla ilgili derdini anlatmış.


Anlatıyor sana.


Sen karşındakinin insan mı yoksa yapay zeka mı olduğunu bilmiyorsun.


Ben nasıl anlatıyorsam sana o da anlatıyor olabilir.


İşte aslında tam da bu.


Benim yapay zeka olmadığımı nereden biliyorsun?


Benim bilincimi nereden biliyorsun?


Bu en büyük zaten sinir biliminin zor problemi denen şey bu.


Yani sadece senin de benim gibi bir bilincim olduğu varsayımıyla yola çıkıyor.


Benim senin bilincimi, bilincini deneyimlemem ya da senin benim bilincimi deneyimlemem, deneyimlemen mümkün değil.


Dolayısıyla eğer ki bir yapay zeka bu düzeyde bir bilince sahipse bence o-anca o noktada artık diyebiliriz ki evet, bu bir gerçek anlamıyla insan benzeri bir yapay zekadır ve artık o anlıyor mu, anlamıyor mu, içgörüsü var mı?


Zaten içgörüsü yoksa bence zaten o düzeyde bir yanıt veremeyecek sana.


Ya da bir noktada onu kırman mümkün olacak.


Yani o kırılma noktasını ben şimdi sana ne sorarsam sorayım, sen her zaman insan gibi cevap vereceksin.


Eğer ki ben sana yani bilmediğin şeylerde de bilmiyorum diyeceksin.


Aaa bak şöyle bir kitap vardı, gidip onu alalım diyeceksin.


Ya benim seni kırmam mümkün değil.


İnsanlığının dışına itelemen mümkün değil.


Ben eğer ki bir robotu da insan o kapsamın dışına iteleyemiyorsam ve bana söylenmesi haricinde, ha yok dedi bunu biz kodladık denmesi haricinde ayırt edemiyorsam, ben-bence artık onun- Karşındaki benden biridir.


Yani belki başka çeşit zekalardan söz edebiliriz ama.


O da yani bu şey gibi.


İşte şempanzeler, kargalar, kunduzlar çok güzel problem çözüyorlar ama çözdüklerinin farkında değiller.


İşte şeyler makine gibi çözüyorlar.


E iyi, tamam, o da onun.


O da o tür bir zeka.


Yani bunların anlaşılması lazım.


Dolayısıyla baş kaldırır mı?


Yani eğer başkaldırmayı engelleyen bir kod falan yazamadıysak, kaldırır tabii ki.


Yani baş da kaldırır, el de kaldırır.


Ama şey, önemli olan-Ee, şunu anlamak.


Biz birazcık bu tartışmalarda dille sınırlandırılıyoruz.


Yani önce diyoruz ki insan gibi olacak diyoruz.


Sonra diyoruz ki ama yok başkaldırması diyoruz ya o zaman insan gibi değil, başka tür bir yapay zekadan söz ediyor, o zaman da kaldırmaz.


Yani eğer ki sen onu sınırlandırabileceğini varsayarak yola çıkıyorsan o zaman da kaldırmaz.


Dolayısıyla burada işte ee, mühendislik etiği falan gibi şeyler de devreye giriyor.


Yapay zeka güvenliği araştırmaları da devreye giriyor yani.


Dolayısıyla soru evimize girdikten sonra kaldırır mı değil, başkaldırmasına engel olabilir miyiz yoksa olamaz mıyız?


Ve bu konuda işte yapay zeka güvenliği sahası deniyor buna.


Eee, bir dolu fikir var, tartışmalar var.


Şu anda hiçbir yapay zeka bize başkaldırıp da şey yapacak bir konumda değil.


Yani öyle eee, ne bileyim orduyu ele geçirip de işte bankaları ele geçirip de onu kurcalayacak da ona yönelik bir plan yapacak da...


Mesela zekanın bu parçaları da unutuluyor genellikle biz yap- zaten aslında az önce söylediğim tartışmadaki kritik bir noktada o.


Mesela plan yapabiliyor mu geleceğe yönelik?


Geleceğe referansta bulunabiliyor mu her şeyden önce?


Gelecekte şunu yapacağım, geçmişte bunu yapmıştı.


Mesela hayvanların en büyük eksikliklerinden bir tanesi o.


İnsan harici hayvanların.


Geçmişe ve geleceğe dönük, bizimle el işaretleri kurabildiğini düşündüğümüz hayvanlar bile geçmiş ve gelecekten bahsedemiyorlar.


Dolayısıyla belli bir plan, belli bir mesela aslanlarda işte eee, avaya yönelik bir plan saldırısı sırasında belirli bir plan var.


Ama bu plan mesela birbirleriyle iletişim kurarken bak şimdi sen sağdan sağ kanattan yaracaksın, ben soldan yaracağım falan gibi bir referansta, geleceğe referansta bulunarak yapılan bir şey değil.


O aslan sürüsündeki o bireyin davranışsal rolü zaten o.


Ve biz ona baktığımız zaman aa plan yapıyorlar diyoruz.


Ama biz plan yapmak derken neyi kastediyoruz?


Ya böyle kafa kafaya verip şunu yaparsak şu olur, bunu yaparsak bu olur, bak bunu böyle yapalım ya da kendi içinde tek başına ya bunu böyle yapsam şu- yani aslanlarda mesela böyle bir şey olduğuna dair bir iz yok.


Onlar içgüdü dediğimiz, sabit hareket kalıpları dediğimiz kalıplarla bunlar ortaya çıkan eee, şeyler.


Dolayısıyla yapay zekada da bunların ne düzeyde olduğu çok önemli.


Yapay zeka ee, bir bankanın ne olduğunu anlayabilecek mi?


Bunu kullanarak bir şeyleri değiştirebileceğini anlayabilecek mi?


Eğer ki o seviyede bir yapay zekadan söz ediyorsak nasıl engelleyebiliriz bunu?


İnsanlarda sorun ne?


Şu anda insanlarda bir merkez bankasının eee, bütün para sistemini eline geçirip de orduya el koymasına engel olan şey ne mesela?


Yani bunlar aslında çok ilginç sorular bu açıdan bakıldığında.


Sadece yapay zekaya özel sorular değil, karmaşık zeka sistemlerine yönelik sorular.


Ve bu insan da bunlardan bir tanesi.


Dolayısıyla burada sosyoloji işin içine giriyor.


Politika işin içine giriyor.


Mesela yapay zeka politik mi davranacak?


Kendisini bir parti olarak, yani partiden kastım bir ajan, bir taraf olarak mı görecek ve ona göre mi davranacak?


Eee, davranırdı yoksa kendisini bir araç olarak mı eee, görecek, ona göre mi davranacak?


Yani bunlar eee, çok, çok boyutlu tartışmalar ve şu anda onları tartışmak sadece böyle dediğimiz gibi işte yapay zeka güvenliği, yapay zeka felsefesi gibi çok uzakta olan şeylere dönük şeyler.


Burada direkt olarak evrimsel algoritmalardan ötürü evimizdeki robotlar başkaldıracak diyemeyiz ama bence başkaldıracak bir robot üretilecekse bunun evrimsel algoritmalardan gücünü alarak üretilmiş bir robot olması gerektiğini düşünüyorum.


Sadece makine öğrenmesi ile yapılabilecek bir robot olduğunu düşünmüyorum.


Öyle başkaldırabilecek, mantık kurabilecek, işte geleceği düşünebilecek bir robotun sadece makine öğrenmesinden geleceğini düşünmüyorum ben.


Cevabınız için teşekkür ederim. Tabii.


Şimdi yeni bir soru sormak istiyorum size.


Son iki sorumuz kaldı.


2018 yılında sizin de bahsini geçirdiğiniz Nobel Kimya Ödülü, evrimin kimya alanındaki uygulamaları adlı bir başlık altında üç değerli akademisyene verildi.


Bu akademisyenlerin yaptığı ise doğadaki evrim yasasını ve evrimsel biyolojinin teorik temellerini bir anlamda kendi alanları olan kimya alanında uygulamalarıydı.


Siz de bunun bir diğer örnek alanı olan evrim mühendisliğinden bugün bizlere bahsettiniz.


Ve böylelikle bizlere aslında evrimin, evrim mekanizmasının aslında çoktan biyoloji disiplininin sınırlarını aşmış olduğunu bir anlamda gösterdiniz.


Peki, peki evrimin biyoloji sınırlarını aşıp ulaştığı ve sizi çok ama çok etkileyen bir nokta, bir alan, bir disiplin ile olan bağlantısı veya en basitinden bir sektör var mı hocam?


Bunu sizden duymayı çok merak ediyorum.


Yani bugün konuştuğumuz, aslında yayın boyunca konuştuğumuz şeylerin hepsi eee, bayağı etkileyici şeyler düşünüldüğünde.


Çünkü hepsi eee, mühendisleri çok zorlamış.


İşte yani düşünsene Mars'a araç göndermek bir tanesi mesela.


Ya da oradaki araçlarda kullanılması.


Antenler gibi mesela.


Şimdi anten deyip geçiyoruz ama tabii ki anten mühendisliği, sinyal mühendisliği gibi şeyler olmasaydı telekomünikasyon olmazdı.


İşte uzay görevleri olmazdı, hiçbir şey olmazdı.


Dolayısıyla bu alanda, alanın temeli olan antenlerin, yani sinyal gönderip alabilecek cihazların, mühendislerin yapabildiğinden daha başarılı, daha esnek şekilde üretilebiliyor olması evrimsel evrim mühendisliği ile inanılmaz ufuk açıcı bir şey.


Eee, kimya mühendisliğinde Nobel Ödülü'nü alan çalışmalarda, hayatlarımızı kurtaran, insanların günlük olarak kullanmak zorunda olduğu, yoksa ölmeleriyle sonuçlanacak olan ilaçların yüzde doksanının sekseninin vesaire evrim mühendisliği ile üretiliyor olması, evrimsel mühendislikle üretiliyor olması muazzam bir şey.


Eee, onun haricinde, yani devreler, elektronik devreler mesela-Evrim mühendisliği ile üretilebiliyor ve hiçbir devre mühendisinin hayal dahi edemeyeceği sistemler ortaya koyabiliyor.


Hatta anlayamadıkları kimi durumda.


O örneği örneklerden bahsetmedim ama.


Şimdi çok da detaya tekrar girmemek adına.


Iıı ama yani hayatımıza nüfuz etmiş her ne konu varsa evrim mühendisliği, evrimsel perspektif onda değişimler yaratıyor.


Bunlar tabii mühendislikte uygulama alanları evrimin.


Bir de işte mesela psikoloji alanındaki etkileri, sosyoloji alanındaki etkileri, işte ekonomi alanındaki etkileri vesaire tarafları da var.


Yani çok rahatlıkla söyleyebiliriz ki, evrimsel biyoloji işte.


Bilim tarihindeki en büyük kırılma noktalarından, en büyük paradigma değişmelerinden bir tanesi.


Yani evrim sadece biyolojiye yönelik, işte canlılığın değişimini.


Ya o bile ne kadar kendi başına?


Yani bizim işte bize felsefeyi klişe şekilde öğretir ya, işte nereden geldik sorusunu falan.


Nereden geldik sorusunu cevapladı evrim.


Nereden geldiğimizi biliyoruz artık.


Ondan önce bilmiyorduk nereden geldiğimizi şimdi biliyoruz.


Bundan daha büyük bir şey olabilir mi?


Ama onunla bu bile küçük kalıyor evrimin yarattığı bilimdeki değişim açısından.


Eee dolayısıyla hani çok mihenk taşı konumunda ve bence hiçbirinin birbirine üstünlüğü yok açıkçası.


Her ne kadar bir tanesinin Nobel ödülü alsa da o açıdan birazcık kıskanıyor olsak da onun haricinde şeyi yok hani o aslında bütün sahaya verilmiş bir Nobel ödülü bir yerli.


Ve bu arada şunu da söylemek lazım.


Niye evrim Nobel ödülü almadı?


Birincisi, Nobel ödüllerinin verilmesinden önce keşfedilmiş bir teori.


Dolayısıyla geçmişe dönük o şekilde verilmiyor.


Eee bir de Darwin öldükten sonra, eee, şey, Nobel ödülleri verilmeye başlandı.


Dolayısıyla yani öyle ama sadece- Kapsama alanı içerisinde değildi.


Evet, son elli yılda fizyoloji ve tıp bu arada biyolojiye de verilmiyor.


Her şeyden önce biyoloji, tıp, fizyolojiden kenardan tutturabiler.


Biyologlar tutturuyorlar.


Onun haricinde tıbba veriliyor daha ziyade.


Ama, eee, şöyle analiz yapmak mümkün.


Son elli yüz Nobel ödülüne bakıp da fizyoloji, tıp alanındaki bunların kaçı evrim olmasaydı mümkün olurdu diye baktığımızda çok az bir kısmının evrimle hiçbir ilişkisi olmadığını görüyoruz.


Yani bir elin parmaklarını geçmez.


Dolayısıyla bu saha aslında hep Nobel ödüllerine layık görülüyor.


Ama insanlar aradaki bağlantıyı bilmedikleri için bilimle, evrimin ne kadar merkezi-- Yani insanlar sadece hatta yani evrimi çürümüş falan zannediyor insanlar.


Öyle tuhaf bir durumdayız.


Biyoloji ders kitabını açıyorsun.


Bu kitapta evrimi anlatacağız, özünde diyor.


Şeyi açıyor yani insana soruyorsun, evrim sürü çürütülmüş bir şey diyor.


Yani öyle bir bilişsel kopukluk var ki, toplumla, eee, bilim arasında.


Dolayısıyla hani bunların bence hiçbirinin birbirine üstünlüğü yok.


Hepsi birbiri üzerine inşa edilen şeyler.


Ve hepsi beni çok heyecanlandırıyor.


Tabii daha çok heyecanlandıran yapay zekada işte o mimari öğrenme mimarisini, evrimleşebilir miyiz sorusu.


Eğer bunu yapabilirsek, eğer evrimsel algoritmalar evrimsel biyoloji o tür bir vaatte bulunup da onu tatmin edebilirse, yani insanların son yetmiş yıldır hayallerini kurduğu, eee, işte yani inanılmaz bir şey başarılmış olacak.


Göreceğiz bilmiyorum yani.


Çünkü dedik ya, evrimsel algoritmalar var olmayan mimarileri, var olmayan çözümleri deneyebilirler.


Ve biz eğer ki ona temel yapıtaşlarını düzgün tanıtabilirsek.


Mesela beynin fizyolojisini, beynin yapı taşlarını.


Bilgisayarlarımız güçlendikçe bu yüzden birazcık da kuantum bilgisayarlar alanındaki atılımlar daha hızlı işlem yapabilme vesaire gibi şeyler çok önem kazanıyor.


İşte bu GPU'ların, ekran kartlarının ucuzlaması, transistörlerin güçlenmesi, yani hiç beklemediğiniz alanlardaki atılımlar dönüp dolaşıp çok çılgın.


Çünkü bizim algoritmalarımızın çok büyük bir kısmı çok güçlü, ee, işlem kapasitesine sahip, ee, ekran kartları gerektiriyor.


Ya da doğrusu ekran kartları bu tür işlemleri yapabilmek için çok özel.


O yüzden bitcoin falan mineraderken, ee, hep onlar kullanılıyor.


Şimdi o hiç beklemediğimiz bir alandaki bir gelişme, Nvidia gibi firmaları bu alanda atılımlar yapmaya zorladı.


Bu atılımlardan çıkan kartlar bir alabilirsek, ucuzlayıp da piyasadaki- 3.


000 dosya- O çözülebilirse ki çözülecek.


Şimdi burada bir de paket geçirdiler onunla ilgili.


Sonuç olarak o kartlar sayesinde biz daha hızlı işlem yapabileceğiz.


Benim bir işlemim bir hafta sürüyorsa bir günde yapabileceğim o işlemi belki.


O sayede bilim hız kazanmış olacak.


Ve bu alanlarda yapılan atılımlarla beyni de düzgün anlamaya başladıkça sinir bilim alanındaki atılımlar güç kazandıkça, sinir bilim son yirmi yılda en çok gelişen bilim dallarından biri.


Oradan gelen bilgilerimizi de birleştirebilirsek, bizim mühendislikte yaptığımız çalışmaları birleştirebilirsek, bu evrimsel algoritmalar bize erişemeyeceğimiz şeyleri, erişemediğimiz ve erişemeyeceğimiz şeyleri sağlayabilir.


Beni en çok heyecanlandıran şey aslında o.


Bakalım göreceğiz.


Şimdi ise bir diğer soruma geçiyorum ve akabinde bu son sorum olduğu için size ne yazık ki veda edeceğiz.


Ama dolu dolu bir yayın oldu.


Benim gönlüm rahat şimdiden. Tamam.


Şimdi öyle şeyler konuştuk ki, hem günümüzde muazzam hızlı bir ilerleyişin olduğunu anladık bu konuşma sayesinde.


Hem de gelecekte bizleri az çok nelerin beklediğini öngördük diyelim.


Fakat yine de böyle günümüzde evrim mühendisliğinin top noktasında ne tür cihazlar olduğunu ister istemez merak ettim şimdi.


Hepsinden böyle azar azar anlattınız ama bunun mesela akın şu cihaz var ama neler yapıyor bir görsen.


Bakın, ileride de şöyle bir cihaz geliyor, özellikleri bu bu olacak diye öngörülüyor gibi bir eee söylemde bulunabiliyor musunuz?


Gibi bir örnekler verebiliyor musunuz?


Çünkü ıı şu yüzden.


Bu genellikle sistemlerin optimize edilmesinde eee kullanılan bir algoritma ve dediğim gibi yani diğer çoğu durumda diğer algoritmaları kullanmak, diğer yöntemleri kullanmak daha eee masrafsız.


Dolayısıyla gidip de şu an bir de saha çok yeni bir saha.


Özellikle bu evrimsel robotik falan gibi ee bu sahalar da çok ciddi atılımlar yok.


Dediğim gibi makine öğrenmesi o kadar çok spot ışığının üzerine çaldı ki, bu alanlardaki çalışmalara birazcık burun kıvrılıyordu son on seneye kadar falan.


Çünkü ya inanılmaz gelişmiş iken bir saha ve umut vaat ederken niye çok masraflı, çok zorlu bir sahada çalışma yapalım ki gibi.


İşte o doksanlarda eee şeye gülünmesi gibi, Fransız Arnold'a gülünmesi gibi bir durum var.


Çok böyle şey yok hani dalga geçme şeklinde değil de çok masraflı, çok zor algoritmalar karmaşık.


Yani evrimin çok boyutu var.


Şey yani makine öğrenmesi de basit değil ama çok üzerinde, üzerinde çok kafa yorulduğu için artık oturmuş bir de şey de eee işte mühendisler çok aşina değiller evrimsel biyolojiye.


Öyle de bir sıkıntı var.


Mühendislik ve mühendisler arasında daha az bilinen bir eee konu.


Bunun da etkisini görüyoruz.


Dolayısıyla eee bunlar bir araya gelince ister istemez bu sahada şu bu algoritma sayesinde şöyle bir ürün çıkıyor.


İşte anlattığın türden şeyler var.


Yani hali hazırda üretilmiş şeylerin bu ya alan daha şeyini ispatlamaya çalışıyor.


Bakın bize bakın, biz bir şeyler yapabiliyoruzu ispatlamaya çalışıyor ve bunu yaparken çok ilginç bir strateji izliyor, yaptığı şey şu;


siz onla uğraştınız, bunu yaptınız.


Bizim dandik, gelişmemiş saha ile siz bizim mühendisliğin mihenk taşlarını yıkabilecek kadar güçlü sonuçlar üretebiliyoruz.


Yani bir titreşim frekansının analitik yöntemin verdiğinin iki bin beş yüz katı aza indirilebilmesi inanılmaz bir şey.


Nasa'nın şeyi açıp da, ihale açıp da, bir mühendislik grubunun işte bu anten tasarımı ile ilgili olan örnek o.


Bir mühendislik grubunun normal analitik yöntemleri kullanacağız deyip, Nasa'nın kendi mühendislik gruplarından biri biz evrimsel algoritmaları kullanacağız deyip, yedi tane kategori ve kriter belirleniyor.


Bu kriterlerde başarılı olanı alacağız.


Hani sonradan ona vermiş gibi olmamak için.


Mühendisler bir şeyler yapıyorlar ve bir ürün ortaya koyuyorlar.


Evrimsel algoritma daha zor inşa ediliyor.


Mesela oturup da hemen başlayamıyorsun.


Düşüneceğin algoritmanın oluşturulması.


Ne tür bu parametrelerin belirlenmesi diğerinde biliyorsun tasarımın.


Yani kitapları var, o kitapları takip ederek de- Temelin var nispeten.


İkisi de yapıyor.


Eee beş ay geçmişken yarışma bu şeyde, ihalede uzay programının görevi değişiyor.


Yani parametreleri değişiyor.


Haydi iki taraf da şey yapacak.


Baştan yapması gerekiyor.


Evrimsel algoritmalar için bu çok kolay.


Algoritmayı bir kere oturttuktan sonra parametreleri değiştiriyorsun.


Birkaç hafta gün neyse çalıştırıyorsun, çözüyor.


Ötekisinin her işlemi baştan yapması, her şeyi baştan düşünmesi gerekiyor.


Çünkü kendi beyniyle yapmaya çalışıyor onu ve insanın eee bugüne kadar geliştirdiği teorilerle.


Sonunda yedi kriterden altısında bu insanların, kendi mühendisliğimizin top noktasındaki en üst noktasındaki NASA'nın ihalesine girip de kazanma şeyi olan ee mühendisler, ee o düzeyde olan mühendislerin yaptığından altı alanda daha üstün.


Yedi kriterden altısında daha üstün bir ürün ortaya koyabiliyor evrim.


Yani bir devre ortaya çıkartıyor.


Devrenin kendisi var.


Yani ana devre elemanlarını bağlamış algoritma insanların bağlayacağı gibi.


Ya da işte mühendislikler, mühendisler bir şekilde bağlıyor.


Algoritma da belli bir şekilde bağlıyor.


O ana devreyi anlıyoruz.


Bir de ada devre diyebileceğimiz, satellite devre diyebileceğimiz bir yan devre var.


Ana devreye bağlamamış bile şeyi eee bunun niye bunu üretti?


Herhalde hata diyorlar.


Çıkartıyorlar o devreyi.


Ana devrenin performansı düşüyor, geri koyuyorlar, devrenin performansı artıyor.


Sonra incelediklerinde elektromanyetik indüksiyon gibi bir şeyle herhalde etkileşiyor.


Yani o devre çalışırken sonuçta bir elektromanyetik alan oluşuyor.


Bu onun performansını artırıyor diye yorumlanıyor.


Şimdi bunu öngörmesi mümkün değil bir mühendisin.


Ya ben oraya da bir şey koyayım, daha iyi çalış.


Yani böyle bir şey mümkün değil.


Böyle bir sahadan söz ediyoruz.


Bunlar işte dediğim gibi hani top noktası olabilecek.


Ki bunlar artık on sene, on beş sene önce yapılmış şeyler.


Bunların üzerine birçok şey konuldu bugüne kadar.


Ve ama bence o top nokta, işte bu dediğim farkındalıktan gelecek.


Ya biz bu makine öğrenmesini verdik bu aletlere.


Güzel öğreniyorlardı klasife ettiğimiz zaman.


Hatta süpervize olmayan da çok güzel algoritmalar geliştiriliyor yavaş yavaş.


Yani önceden ikiye ayırman gerekmiyor.


O kategorileri de kendisi öğreniyor ki bu çok fazla şey katan bir şey.


Yani eee süpervize olanda insanlar kedi köpek diye iki kategoriye ayırıyorlar.


Süpervize olmayanda algoritma kendisi kedi ve köpek diye bir kategori yaratması gerektiğini fark edip onu eee oluşturup sonra yerleştirmeye başlıyor.


Öyle özetleyebilirim.


Ama bu da yetmeyecek.


Çünkü gene o da en nihayetinde bizim temel varsaydığımız mimariye dayanıyor.


Ve diyeceğiz ki bize bir katman daha lazım bunu yapabilmek için.


İşte o katman bence evrimsel algoritma olacak.


Çünkü dediğim gibi doğa da bu şekilde oldu.


Yapay zeka da niye olmasın?


Ya da dediğim gibi bekleyip göreceğiz.


Ben şu anda artık akademik çok fazla bir şey yapmıyorum evrim ağacından ötürü.


Ama elimden geldiğince bildirim şey makale bildirimleri üzerinden neler yapılıyor takip etmeye çalışıyorum.


Eee ama hani çok aktif katkı sunduğum bir saha değil artık.


Eee daha ziyade belki bir gün eee tekrar bu alanda bir şeyler yaparız diye takipte kaldığımız bir şey.


Ama şu anda- Kendinizi güncel tutuyorsunuz bir anlamda?


Böylesine muazzam bir sohbet için size çok ama çok- Ben teşekkür ederim.


Ben sizinle nispeten üç dört senedir bir şekilde yazışıyorum, ediyorum vesaire.


Ama hiç konuşma fırsatı yakalamamıştım.


Bugün bu fırsatı yakaladım ve doya doya tabiri caizse konuşma fırsatı buldum.


O yüzden sizi tanıdığım için yeniden çok ama çok memnun oldum.


Bugünkü muazzam sohbetiniz için de hem kendim adına hem de değerli izleyenler adına tekrardan teşekkürlerimi sunmak istiyorum.


Çok sağ olun.


Bugünün sonuna geldik.


Belirttiğim üzere kapanışa geçmeden önce sizden son söylemek istediğiniz şeyler varsa onu dinlemek isterim.


Lütfen buyurun.


Tek herhalde söyleyebileceğim şey.


Bu-bu kadar anlattıktan sonra...


İşte şeyi ee...


Bir bilimin ortaya koyduğu araçlardan bir tanesini çıkardığınız zaman, hele ki bu kadar kritik bir tanesini çıkardığınız zaman ne kadar geriye düşüyorsunuz?


Gerek felsefe açısından, gerek vizyon açısından, gerek olasılıklar açısından.


Yani ee, bizim gibi ee, henüz bilimsel standartların, bilimsel arenanın olduğu noktanın çok gerisinde kalmış olan ülkelerde böyle bir lüksün olmadığını anlamamız gerekiyor.


Bizim belli aletlere, bilimin ortaya-- aletten kastım ne?


Bunu görmezden gelmeye, ulan ben maymundan mı geliyorum'a indirgemeye lüksüm-- böyle bir lüksümüz yok.


Eğer ki bütün ülkelerin önünde olsaydık bilim konusunda belki yani böyle saçma sapan işlere girişe-- girişsek bile az etkilenebilirdik.


Ama zaten bir asır gerideyiz belki en az.


Bir de onun üzerine ee, bir buçuk asır önce ortaya konmuş şeyleri görmezden geldiğimiz zaman çok ciddi sıkıntılar yaşıyoruz.


Vizyon konusunda işte dediğim gibi o çağı yakalamak konusunda.


Dolayısıyla bu anlamsız tartışmaları bir kenara bırakıp gerçekten ee, bu aleti kullanmamız lazım ki burada o kadar küçük bir kısmından bahsettik ki.


Yani ziraatteki uygulamalarından bahsetmedik.


İşte tarımdaki diğer tarım, büyükbaş hayvancılıktaki öneminden bahsetmedik.


Yani insanın olduğu her alanda kullanılabilecek, işte dediğim gibi birazcık sözünü etmiştim.


Ekonomideki etkilerinden, psikolojideki etkilerinden, mimarideki etkilerinden.


Bunlardan hiç bahsetmemize rağmen ne kadar ee, o hani bilimin en keskin ucu, en sınırlarında olan bir ee, sahaya neler katabildiğini gör- görüyoruz.


Şimdi biz bunlardan mahrum kalırsak çağı yakalamamız imkansız.


Bu yüzden bir an önce bu anlamsız tartışmaları bir kenara koymamız gerekiyor ve bilimin bize sunduğu bütün araçları sonuna kadar kullanmaya başlamamız gerekiyor.


İzleyenler de eğer böyle kafalarında hani ya evrim gerçek mi değil mi falan filan gibi şeyler kalıyorsa artık bunu bir kenara bırakmalarını tavsiye ediyorum.


Eee, bir an önce evrim gerçek mi değil mi sorusunu dediğim gibi bir buçuk asır önce kenara bıraktık.


Evrimi nasıl kullanabiliriz?


Evrim, canlıların varoluşunu açıklayan teori.


Geç artık bunları.


Bu değil konumuz.


Nasıl daha iyiye çevirebiliriz?


Nasıl kendi amaçlarımıza hizmet ettirebiliriz bu doğa yasasında?


Tıpkı işte kütleçekimini manipüle etmeye çalışmamız gibi.


İşte Mars'a gidecekken Ay'ın kütleçekiminden faydalanmak mesela.


Onu, onu kendimiz faydamıza kullanmak.


Şimdi kütleçekim yoktur dersen sen yani aya da gidemezsin.


Ne yaptığını da bilemezsin.


Aynı şey evrim için geçerli biyolojide.


Ki biyolojiden çok daha geniş bir saha.


Bu yüzden birazcık şey ee, bu konuları bir an önce kenara bırakıp gerçek anlamıyla uygulamalarına odaklanmamız lazım.


Umarım bir ee, şey ufuk açabilmiştir o konuda.


Eee, ve hani nerede olduğumuzu az çok anlamanızı sağlamıştır diye ümit ediyorum.


Umarım bu sözler bir anlamda farkındalık yaratmıştır diye de ben de tekrardan bunu tekrarlamak istiyorum.


Sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.


Ve ne yazık ki size veda ediyorum.


Umarım ki ilerleyen dönemde- Tabii ne zaman isterseniz.


Yepyeni konu başlıklarıyla yepyeni bir programda görüşmek dileğiyle.


O zamana kadar kendinize iyi bakın, iyi günler dilerim hocam.


Sen de kendine çok iyi bak.


Herkese çok teşekkürler izledikleri için.


Kendisi Evrim Ağacının kurucusu.


Ve bugün bizlere evrim mühendisliği hakkında oldukça detaylı bilgiler verdi.


Bizlere evrim mühendisliği hakkında temelden başlayıp bahsini geçirdiğim üzere detaylı olabilecek seviyede bilgiler aktardı ve sondaki sorularımızda da nispeten onun geleceğe yönelik ee, bakış açısını öğrenme fırsatı yakaladık.


Umarım ki ee, bu serüvenimizi bir anlamda sevmişsinizdir.


Bizleri çeşitli platformlardan, Instagram'dan, Twitter'dan, Facebook'tan takip etmeyi unutmayın.


Tekrardan çok ama çok teşekkür ediyoruz.


Haftaya yepyeni bir bölümde görüşmek dileğiyle.


O zamana kadar kendinize çok ama çok iyi bakın.


Enerji Sohbetleri.


Nezir Bey, ilk kısımda bir de yük teyzecilik konuştuk.


Biraz 80'leri konuştuk.


İsterseniz yeni kısma başlamadan önce o kısımla ilgili eklemek istedikleriniz var mı?


Bir şoför gibi dedi.


Şimdi tabii- Buyrun.


Kapattıktan bir yarım saat sonra da arkadaşlarla görüştük ve kesintileri kaldırdık.


Enerjisi sıfırlanmış oldu.


Nizam Bey şimdi özellikle biz bu ilk bölümı yük teyzeciliğe, ikinci bölümde yani bugünkü bölümü de daha çok bir sistem niye oturur?


Elektrik kesintisi nasıl olur?


Çünkü bilmeyen arkadaşlar için belki Türkiye'de en fazla bu sistem çöktükten sonra kaldırma operasyonlarını yürüten kişilerden biri sizsiniz.


En iyi bilen sizsiniz.


En son şimdi İspanya'da olunca bu konu tekrar gündeme geldi.


Bir elektrik sistemi neden çöker?


Geniş çaplı bir inkitap ve bu inkitabı tartışıyorlar.


Bu hatlardan bir tanesi acıyor, arızadan acıyor.


Yirmi üç dakika sonra, yirmi üç dakika sonra diğer hattı açmış.


Acaba bu İtalya'daki yükler ile ne iş yapmışlar yirmi üç dakika?


Yahut da bizim Gökçekaya Seyitömer Hattı'ndaki aşı yüklenmeden dolayı izah etmiştim.


Tüketime rağmen.


Peki şöyle yapalım.


Eee sistem oturmalarına şeyden girelim.


Bin dokuz yüz doksan dokuz depreminden girelim.


Şimdi siz aktif olarak o sırada orada olmayabilirsiniz ama 99 depremiyle ilgili neler aklınıza geliyor, neler hatırlıyorsunuz?


Çünkü o da büyük bir deprem ve sonunda belirli bir elektrik bölgesi tamamen gitti bir süre.


Yani neleri-- Şebekenin elemanları, eee depremde yıkılmıştı.


3 02'de deprem olmuş.


Bir taraftan arkadaşlar, tabii ki vardiyadaki arkadaşlar, eee o zamanki müdürümüz Fener Hüseyin Onay dahil hepsi sistemi toparlamaya çalışıyorlar.


Gökçekaya'ya kadar getirmişler.


Halbuki hidroelektrik santrallerinde mesela Keban'daki ünitelerin dert bile altı dakika içerisinde sıfırdan devreye alabilirsin.


Ama batıdaki termikler o kadar kısa sürede olmaz.


Biz bir süre muhabbet etmiştik bu konularda uzunca da.


Peki röleler burada atmış oluyor aslında bu çökme esnasında değil mi?


Rölelerin de sıfırlanması gere-- benim bildiğim bir konu değildi.


Siz söylediğiniz için tekrar hatırlatmak anlamında söylüyorum.


Şimdi burada tabi eğer bir trafo merkezinde veya bir santralde santralde voltaj sıfır olduysa tablocuların yapacağı ilk iş röleleri reset etmek.


Bir Temmuz 2006'yı ama şuraya kadar.


Bunu da sizle uzun konuştuğumuz için bir kısmını anlattınız ama.


Bir Temmuz 2006'da Batı Anadolu'da elektrik kesintisi neden olmuştu?


Biraz anlattınız ama çok ilginç de bir saatte oldu.


Yirmi iki sıfır beşte oldu.


Ardından gene kendi hem yazdığınız hem de konuştuğumuz kısımda vardı.


Üç Temmuz 2006'da da bir toplantı oldu.


Bursa Doğalgaz, Bursa Sanayi 380 kilovolt hat bir ayırıcı arızası nedeniyle aştı.


Bu hat açınca onun paralelinde Gökçekaya Seyitömer hattı dokuz yüz megavata kadar çıktı.


Bir de şöyle yapalım.


Bu bir de 1 Temmuz yani yaz günüydü.


Çünkü yaz ve kışta yüklenme farklı.


Yani 400 megavatlık kesintiyi doğru yapmışlar diye kendilerine ifade ettim.


Ben de o dönemde Milli İlklerzi İşletme Müdürü olarak Daire Başkanı müsait değildi.


Kendisine dedim ki.


Gökçekaya şehit Ömer hattı aşırı yüklendi.


Ben de dedim ki hattın kapasitesi termik olarak şey olabilir ama bu hat eğer açarsa elektrik kriteri olmadığı için sistem bölünür.


O nedenle de o termik kapasiteyi biz hiçbir zaman yükseltici olarak hedeflemiyor.


Ona da ona da müsaade etmiyoruz.


Ama netice itibariyle.


Ama 22:05'e geldiğimizde hat tekrar aynı arıza ayırıcı üzerinden gene arıza eee verdi.


Ve bu sefer tabii sistem de aşırı yüklenmiş oldu.


Aslında şöyle diyelim.


İsterseniz şöyle şimdi Ankara civarından hani izleyenler de kafalarında canlandırsınlar diye.


O dönemde Ankara'dan batıya doğru genelde kuzeyden bir besleme var.


Yani Bursa, Bursa'nın güneyinden doğru batı Ege'ye doğru bir besleme var.


Siz diyorsunuz ki ya bu yetmez, bir sorun olsa.


Seydişehir'den de Oymapınar'a var.


Gene geçmişte uzun süre mücadele edip yaptırdığımız Yeşilhisar Konya hattımız var.


Ama bunu bir türlü kabul ettiremedik.


Sıfır altı on yedi, on yedi yirmi iki, yirmi iki sıfır altı.


Eee bu noktada satın alıyorlar.


..bir sürü hidroelektrik santrali üretim fazlalığı nedeniyle devre harcı ediyoruz.


Ama bu hususlar hususta da EPDK ya bir türlü kabul ettiremedik.


İletim kısıtı nedeniyle işte hattın bir tanesinin açması, şeytani Gökçeada'ya açmasıyla sistemi ikiye böldü.


Halbuki temeli Afyon Denizi hattı olsaydı bu olmayacaktı.


Otoprodüktör devre harci edilince de doğudan batıya olan yük akışı anormal derecede arttı ve ilk etaptaki arkadaşlar artık ikinci haritada kesinti yapmayı yetiştiremediler.


Sistem burda döndü.


Aslında çok vakitleri de yoktu çünkü saat 22'ye kadar yüksek fiyattan üretim yapan otoprodüktörler saat tam 22'de sistemden tüketime geçiyorlar.


O hızlı geçiş tam da 22.


Evet, evet.


Peki ardından olaylar devam etti.


Şebeke çöktü.


Ama enerji verdiğimiz zaman da ne yapması lazım?


Gene Bursa tarafındaki iletim hatlarının aşırı yüklenmesi söz konusu.


Dedim ki o beslediğini Çanakkale tarafını kesinlikle, ee kesinti yapın.


Ama o kontrolsüz besleme nedeniyle arızayı toplamak saat ikiyi üçü buldu gece.


Ve açıkçası ben de en çok ilginç nokta-- daha piyasa miyasa yok ortada.


Piyasa devreye alınmamış.


Ama bir çalışma var galiba değil mi?


Bir şeyler var yani bir ön çalışmalar var.


Ve ben gene birlikte yaptığımız konuşmadan üç Temmuz gününe geleyim.


Bir Temmuzda o kez doluyor.


Şimdi tabi ee İki Temmuz Pazar galiba değil mi?


İki Temmuz Pazar, üç Temmuz da pazartesi.


Onun için Genel Müdür katılamamıştır.


Ve sorunu tartıştık.


Ee Nezih Bey, ben bir şey söyleyeyim.


Siz beni düzeltmekten çekinmeyin.


Bir, bir Temmuz 2006'da kesinti oldu.


Batagağ kesintisi oldu.


Ardından üç Temmuz Pazartesi günü toplantı yapıldı ve denildi ki saatlik fiyatlara geçmemiz gerekiyor.


Bunun için de bu 2004'teki yönetmeliği devreye alarak aslında bugün EPİAŞ olan gün öncesi piyasasının ilk ilkel hali devreye alındı.


Aslında bu elektrik kesintisi Türkiye'de piyasa sistemine geçişi tetikledi de-diyebilir miyiz?


Veya der misiniz?


Yoksa abartı mı olur?


Peki 3 Temmuz'dan sonra bu kararlar alındıktan sonra, eee hızlıca bu süreçler başladı.


Bunlardan bir tanesi sizin söylediğiniz Afyon Denizli hattının yapılması, eee ardından 1 Ağustos'ta piyasa sisteminin devreye alınması.


Peki siz piyasanın başlayacağını duyurduğunda katılımcıların tepkisi ne oldu?


Eee isterseniz diğerini bir sonraki yarına bırakarak bugünkü anlattıklarınızdan eklemek istediğiniz başka bir şey var mı?


Hatırlarsam tekrar dönebiliriz.


Enerji sohbetlerini Anchor, Spotify, Apple ve Google platformlarından takip edebilir, bizlerle iletişime geçebilirsiniz.


Bir sonraki bölümde görüşmek dileğiyle.


Enerji Sohbetleri.


10 Haziran 2025 tarihinde bu sefer elektrik tarihi konuşmak üzere karşımızda elektrik sektörünün duayen isimlerinden biri Nezir Ay var.


Nezir Bey merhaba.


Nezir Bey, isterseniz önce klasik bir girişle başlayalım.


Nezir Ay kimdir?


1953 Artvin Ardanuç doğumluyum.


1957 yılında Ankara Gölbaşı'na yerleştik.


1957 ilkokul, ortaokulu Ankara Gölbaşı'nda okudum.


Ancak bunlar daha sonra devletleştirildi.


Ee ben özellikle şimdi bir yıl hesabı yapmaya çalışıyorum bu arada.


Eee Nezih Bey yetmiş iki yaşındasınız ve kırk iki yıl önce, kırk üç yıl önce yük tevziilerde çalışmaya başlamışsınız.


İsterseniz önce bir yük tevzi nedir, o zaman neydi, nasıl değişti?


Yükselmiş oluyor.


Düşmüş olur.


[burada bekleme müziği] Eee şimdi.


Evet abi, eee Nezir Bey, benim herhalde yaşım kadar elektrik mühendisliği tecrübeniz var.


Ama isterseniz önce Adapazarı ve ilk yük tevziden başlayalım.


Siz ilk yük tevziye girdiğinizde o günkü dertler neydi?


Mesela WhatsApp yoktu yaa nasıl haberleşiliyordu?


Mesela o gün üretim değerleri nasıl geliyordu, nereden biliyordunuz?


O günkü işletim mi?


Yani o günkü yük tevzi koşulları nasıldı?


Şimdi diyeceksiniz ki hat nasıl açılır?


Manevralarımız bu şekilde gerçekleştirilir.


Peki TEK'te yani siz TEK, TEAŞ ve TİAŞ olarak üç dönem gördüğünüzde önce TEK döneminde yük tezdede çalışırken en büyük sorunlarınız neydi?


Yani 160 megavattı.


bir üniteyi devreye alıyordu.


Bilmem Atatürk'ten bir ünite devreye alınıyor, Karakaya'dan bir ünite devreye alınıyor.


Böyle şöyle bir beş on dakika sistemin dengesini sağlayıp ondan sonra 150 megavata anında çıkmak mecburiyeti var.


Yani o zamanlar elektrik sisteminin frekansı aslında sanayideki tüm motorsal sistemlerin de frekansı ve dönüş hızını belirliyordu.


Son dört ünitesi için da yüz seksen yedi buçuk dedik.


Ona tekabül eden de ne yapıyor?


Eee peki Nezih Bey.


Peki SCADA sisteminden önce mesela gün öncesi üretim raporunu.


Bunun tahminini yapıyordu.


Onlar da bizim yük kılavuzunda dediğimiz serçaplı listemiz vardı.


Bu santrallerden frekans kontrolü yapanlar gene kendi kontrollerine devam ediyorlar.


Ben bunu kendi uygulamalarımda çokça yaşadım.


Hıhı. Iıı.


Peki ee biz sizle yaklaşık bundan önce bir üç dört saate yakın birlikte konuştuk ama çok temel bir soruyu, ardından da bugünkü son soruyu vereceğiz.


Neden elektrik mühendisi olmuştunuz?


Eee tesis- Ankara Gölbaşı.


Ankara Gölbaşında hangi yıl?


Öyle bir de şeyim var.


Daha devamı olacak.


Çünkü asıl konularımız belki durmuş bir sistem nasıl kaldırılır, elektrik piyasası ve benzeri şeyler olacak.


Çok teşekkürler, iyi akşamlar.


Enerji sohbetlerini Anchor, Spotify, Apple ve Google platformlarından takip edebilir, bizlerle iletişime geçebilirsiniz.


Bir sonraki bölümde görüşmek dileğiyle.


Enerji Sohbetleri.


Nezir Bey, bugün elektrik kesintileri konuşacağız ama belki ikimizin de bir süredir hemfikir olduğu bir açıklama yapmak gerekiyor.


Bu elektrik tarihi veya diğer enerji tarihi serilerindeki anlatıcılarımız Nezir Bey de dahil kendi hatırladıkları kadar ve kendi gözlerinden bu olayları anlatıyorlar.


Biz bunları tekrar tekrar dinliyoruz ve bunlar doğru gerçek olarak değil, bir kişinin hatıraları olarak bakılmalı.


Eğer bu hatıralarla resmi belgeler arasında bir çelişki varsa şunu unutmalıyız ki unutmamalıyız ki resmi belgeler daima doğrudur diyelim ve Nezir Bey sana dönelim.


Eee biz ee 31 Mart elektrik kesintisini konuşacağız bugün.


Bu talimatlar neyi içeriyordu?


Eeee bu da ayrı bir garabet ama- Hı hı.


Bursa Sanayi Soma hattını kapatırken- Hı hı.


Bu arada sizle biz tabii bu işi konuştuğumuz için uzun süre.


Mesela yük tevcili başladığınızda da sizi santrallere gönderdiler, belirli santrallerden.


Çünkü o santrallerin nasıl hızlanıyor, nasıl güç alıyor, bunları da galiba eee öğrendiniz diye hatırlıyorum.


Burada belki bir şey daha sormamız gerekecek.


Okey, hı hı, hı.


Bir başka şeyi de hatırlatmakta yine yarar var.


Müdür muavini beni çağırdı.


İçeri aldık derken?


Eee isterseniz buradan da bir diğer sistem oturması olan 31 Mart, eee bakalım.


Bunları tartışmamızın sebebi de siz de o dönemde sistem kaldırılmasında çok önemli rol oynamış bir insan olduğunuzdan, o süreci bir de birinci ağızdan sizden duyalım istiyoruz.


Buyurun Vezir Bey.


Yük tevci ile bir ilişkim yoktu.


2007'den sonra zaten piyasa tarafındasınız daha çok, değil mi?


sıfırdan devreye alınabilme kabiliyetleri var.


E istersen burada şöyle yapalım.


Bir sistem oturması esnasında siz orada masaya geldiniz Gölbaşı'nda.


Oradaki ekip önce neyi planlar, neyi konuşur, hangi santralle hemen santrallerle iletişim kurar?


Dağıtım şirketleriyle iletişim kurar.


Ee nasıl bir plan işletilir?


Zaten bu planları sanırım yıl-- kaç yılından beri yapıyorsunuz, ki ilk yapanlardan biri de sizsiniz.


Bu sistem oturması, ee karanlıktan çıkış diyelim.


Black Start planlarında ilki ne zaman yapılmıştı?


Ardından da bizi 31 Mart'ta Gölbaşı'na götürün.


Ve orada ne konuştunuz, ne oldu?


Nasıl başlattınız bu sistem kaldırılması?


Ama burada esas olan unsur nedir?


Her seferinde söylüyorum.


Peki burada ee biraz ikimizin de bildiği fakat belki daha dinleyenler için kolay anlaşılması için soralım.


Niye özellikle bu hidrolik santraller?


Çünkü yükü bağlayınca hızlı yük geliyor.


Belki bir saat, iki saat içerisinde hallere girebilir.


Kısa sürede devreye giren üniteleri şey yapıp, ee devreye alıp onunla sistemi toparlamak lazım.


Tabii ki barajlı santralleri bu şekilde devreye aldıktan sonra sistemde var olan, devre harici olan nehir tipi santrallerimiz var.


Onları da kısa süre içerisinde onlara enerji götürmek zorundayız.


Ama şunu da tabii söylemek lazım.


Peki termik santral.


Mesela şimdi tekrar 31 Mart'taki ilk ana dönelim.


Gittiniz Gölbaşı'na girdiniz, ilk başta ne konuştunuz hemen orada?


Adapazarı bir doğalgaz santrali var.


Trakya'ya kadar ne yaptık?


Peki o sırada mesela şimdi ben anladığım kadarını söyleyeyim.


Siz mutlaka düzeltin bunu.


Aslında bir elim sende oyunu gibi, bir hafif bulaşıcı bir hastalık gibi.


Mümkün olduğunca diğer hidrolik santrallere giden hatları elektriklendirerek aslında bir elim sende oyunu gibi hepsini sırayla elektriklendirmeye çalışarak bu arada termik santralleri devreye almaya çalışıyoruz.


Mesela o sırada termik santrallere ne diyorsunuz?


Bak şimdi elektrik vereceğiz.


Saat kaçta devreye girersin, kaç saate devreye girersin diye mi devam ediyor termik santrallerle ilişkiler ve iletişim diyeyim.


Ya o der mi şöyle mesela- Aynı şekilde tabi- Yük tevzi ben hazırım- Seyitömer'den de- Buyrun.


Ya o yük tevzi geri döner, ben hazırım, sıcaklığa eriştim, devreye girebilirim diye yük tevzi mesaj verir mi?


Ama telefonla da bilgilendirilir.


Zeytemir deki hani barajından voltaj aldıktan sonra, iç iç ihtiyacını beşledikten sonra üniteleri kazanı devreye alıp kazandaki buhar basıncını ve sıcaklığı belli bir beklenen seviyeye geldikten sonra türbine buhar açılır.


Ee ben bu olayı hiç anlamayan biri olarak- Her bir ünite- Ben şöyle bi' şey- Buyurun buyurun.


Eğer gerilim farkı fazlaysa yani voltaj erim de diyelim ki.


Peki ben dışarıdan bir bilmeyen biri olarak söyleyeyim aslında- Burası biraz fazla detay oldu da.


Hayır, bence çok güzel oldu.


Çok çok güzel oldu.


Herkes bunu anlamayabilir yani.


Yok hiç önemli değil çok güzel oldu.


Bence bu detayları verelim.


Türkiye'ye naçiz tarihinde bu detaylar da yer alsın.


Mesela siz burada elektriklendirirken bilmediğim için soruyorum gene.


Aslında Atatürk Karakaya'dan kuzeye doğru, kuzeye doğru ve hidrolik santrallere doğru erişmek çok mantıklı.


Ee fakat Adana bölgesinin çok fazla aslında termik santral diye güçlü bir kurulu güç var.


Mesela buraya doğru gitmek de yan bir görev olarak mı oldu?


Bu ikinci sırada mıydı?


Biz bir taraftan yukarıdan kuzeyden batıya doğru giderken aynı zamanda, aynı zamanda Atatürk'ü de Karakaya'dan aldığımız üniteler devreye aldı.


Nezi Bey şimdi mesela bir şey anlatılır bu sistemde.


İspanya olayında da gördük.


Sistemi bir taraftan elektrikli elektrileştir.


Bir noktada sistemin bir tarafıyla bir tarafını kapatmak gerekir.


31 Mart'ta sistem kapatmada sorun yaşadınız mı?


Neden yaşanır bu sorunlar?


Ya kapatma neden olmaz?


Hani sistemi orada kapanmadı falan derler.


Bir de açıya bakıyoruz.


Ya kesinti yapılır, tüketim azaltılarak açılar- Hı hı.


Birbirine yaklaştırmak lazım.


Ya ya tüketimi azaltırız bir taraftan yahut da üretimi arttırırız.


Gerçekten de herhalde yanılmıyorsam on, on iki saate birçok tarafı-- Türkiye gibi büyük bir şebeke bunu toparladı.


Eee bütün bu toparlama işleminden çıkardığınız dersler neler oldu?


Orada da işte bir işletme hatası dendi ama ayrıca başka argümanlar da vardı.


Her yaşın üst kademesi, Genel Müdür, Genel Müdür Muavini hepsi oradaydı.


Bu elektrik kesintisinin neden olduğunun bulunması.


Mesela İspanya'da bir aydır, bir buçuk aydır hâlâ cevaplanmadı.


Türkiye'de de bir haftaya yakın sürdü.


Çünkü her şeye bakıldı anladığımız kadarıyla.


İkincisi de büyük santraller.


Mesela İspanya'da da bu tartışılıyor şu anda.


Büyük santral, bu tip durum-- santraller, bu tip durumlarda sistemde kalıyorlar bir arıza olması durumunda ki belki elektrik geri gelir diye herhalde, anlayacağınız dilden söyleyeyim.


Fakat Türkiye'de büyük santrallerin bu kadar uzun süre sistemde kalmadığına dair belirli şeyler konuşuldu.


Tabii resmi belgeler esas bilmiyoruz.


Santrali var Denizli'de.


Şimdi oto trafoyu yedi yüz megavatlık bir ulaşık bir oto trafo koyabilsek oraya ada modunda onu, onu muhafaza ederiz.


Kırk sekiz seksen de var.


Kırk sekiz altmış da var.


Kırk sekiz kırkta var.


Yani bölge oluşturmak lazım.


O bölgeler arasında ki de frekansa bağlı olarak hatların açıp, bir o bölgeyi o santral üzerine bağlamak lazım.


Peki bu- Ama diyelim ki elli megavatlık bir şey.


Şimdiye kadar ben öyle rahat bir şeye rastlamadım.


Peki bir şey daha soram hani tekrar sorduğum hikaye.


Göölbaşında odadasınız, orada yük tevzi merkezindesiniz.


Neden oldu, neden oldu?


Ya bunun sebebi nasıl aranıyor?


Bir işletmeci gözünden sebebin ne olabileceğine dair o andaki teoriler neydi?


O hafta boyunca nasıl değişti?


Nerede nasıl karar verildi?


Bu işin sebebini şu şekilde oluyor çünkü milisaniyeler mertebesinde oluyor.


Bulmak kolay değil.


Şimdi, şimdi burada tabii.


Ama şimdi varsayımla konuşuyoruz.


Enerji sohbetlerini Anchor, Spotify, Apple ve Google platformlarından takip edebilir, bizlerle iletişime geçebilirsiniz.


Bir sonraki bölümde görüşmek dileğiyle.


Evet merhaba, hoş geldiniz tekrardan hepiniz.


Ne kadar güzel insanlar var burada.


Bu ışığın altında da insan başka şeyler demek istiyor açıkçası.


Eveet, şimdi buradaki co-hostluk hiç podcastekine benzemiyormuş.


Öncelikle o zaman ben Gizem Sevinç'ten başlayayım.


Bir seni dinleyelim önce.


Hoş bulduk tekrar.


Ben Kolayika'nın kurucu ortaklarından biriyim.


Aynı zamanda CTO'suyum.


Kolayika 2015 yılında kuruldu.


Dört co-founder tarafından.


Biz insan kaynakları departmanlarının kağıt üzerinde ya da desktop uygulamaları üzerinde yaptığı işleri, SaaS bir ürün üzerinden, tamamen online bir tool üzerinden, onların işlerini kolaylaştırmak için kağıda ya da işte birtakım atıl kalmış uygulamalar üzerinde yaptıkları işleri kolaylaştırmak için bir platform sunuyoruz.


Böylece onlar da HR tarafında gerçekten yapmaları gereken, daha böyle değer katmaları gereken işleri yapabiliyorlar.


Aslında özetle bu.


İkinci kim konuşmak ister beyler?


Midas'in Chief Product Officer'ıyım.


Midas'a da ilk katılanlardan biriyim.


Midas, ilk olarak Amerikan piyasalarında hisse senetlerine kullanıcılara ulaşılabilirlik getiren bir yatırım uygulaması.


Dünyada da büyük örnekleri var.


Robinhood'un genelde başlattığı bir hype diyeyim ama vizyonumuz bundan çok daha büyük.


Birikim alanında kullanıcıların elde edebileceği hangi ürün varsa Midas'ta bulabilmelerini amaçlıyoruz.


Buna yönelik de çalışmaları ilerletiyoruz diyelim.


Biz bu sektörde neyi değiştirdik?


Ben genelde bundan çok bahsediyorum.


Bankacılık, yatırım, e-para bu tarz işler genelde son kullanıcıya çok yakın olarak gözükmez.


Bizim amacımız kendi işimizin problemini çözerken aslında kullanıcının bir problemini çözmek ve bunu merkeze oturtmak.


Bu yüzden de yaptığımız iş tamamıyla bir ürün geliştirme benim gözümde diyeyim.


Sonra soruları alırız.


Ben de Midas'ı kullanıyorum - Merhabalar.


-ve hani beni bayağı zengin yaptınız diyormuşum [gülme] [boğazını temizler] Merhaba ben Alper.


Mikrogrup'ta tasarım direktörü olarak çalışıyorum.


Paraşütten girmiştim aslında yedi sene üç ay iki hafta önce Paraşüte girmiştim, e, ürün tasarımcısı olarak.


İki buçuk senedir tasarım direktörü olarak çalışıyorum.


Paraşüt, Mikrogrup bünyesine katıldığından beri de bütün mikrogrubun içindeki bütün ürünlerin tasarım direktörlüğünü yapıyorum.


Paraşüt, küçük ve orta büyüklükte işletmelerin finans yönetimini sağlıyor.


Mikrogrup da bünyesinde bulundurduğu ürünlerle hemen hemen aynı kitleye benzer ürünler, yani finans yönetimini, operasyonel yönetimlerini sağlayabilecek dijital ürünler sunuyor diyeyim.


Ben biliyorum ne yaptığınızı.


Bana bakma [gülme] Sözü tekrar sana vereyim.


Teşekkür ederim Alper.


Şimdi bir mikrofonumuz olduğu için arkadaşlar ben genelde isimle böyle söyleyip Gizem sen konuş, Koray sen sus, Alper sen hiç konuşma gibi yapabilirim [gülme] Teşekkür ederim.


Şimdi burada bir tasarımcı var, bir CTO, bir PM, bir de developer var.


Biz böyle bir takım olup bir ürün yapabiliriz değil mi?


Evet, ben şeyi merak ediyorum şimdi.


Zaten biraz daha hafiften oraya geçelim.


Bulunduğunuz şirketlerdeki takım yapılarından biraz bahseder misiniz?


İlk önce Gizem senden başlayalım.


Bizim şirkette en başından beri development ekibi ve product ekibi var.


En başından beri aslında sadece development ya da sadece yazılımcıyla bu işlerin yapılması ya da işte uygulamaların bir yazılımcıyla iki yazılımcıya yapılabileceği algısından çok uzaktaydık.


O yüzden hep içeride bir UX Designer, bir Product Manager, bir Project Manager gibi unvanların olmasına çok önem verdik.


Şu anda da yapı bu base üzerinde.


Ürün ekibi, yazılım ekibi var ve bunlar birbirleriyle sürekli iletişim halindeler.


Detaylarına gireriz diye düşünüyorum ama hepsini bir anda anlattım diye- Peki tamam o zaman şöyle sorayım.


Biraz söyledin ama sence nasıl olmalı kısaca?


Bence ya şu algı biraz bence yanlış.


Demin de söylediğim gibi ya-yani yazılımcıların tek başına bir ürün çıkartabilmesi eskiden belki biraz daha fazlaydı ama ben hala görüyorum.


Bir doküman olmadan, işte bir requirement dokümanları olmadan, bir test dokümanları olmadan uygulamanın, ürünün geliştirilmesi mümkün değil.


Çünkü olay sadece yazılım değil aslında.


Çünkü orada overall da bir ürün yapıyorsunuz.


Herkesin aynı pencereden, aynı ürüne, aynı hedefe koşması lazım ve herkesin farklı uzmanlıkları olması lazım ki ortaya iyi bir şey çıkabilsin.


Yani ben de belli bir uzmanlığım var ve ba-bazı konularda söz söylemem gereksiz oluyor yani hani.


O yüzden ürünün ürüncüler tarafından, işte yazılımın yazılımcılar tarafından yapılması gerektiğini düşünüyorum.


Ona göre ekiplerin kurulması gerektiğini düşünüyorum.


Anladım bakalım sen bu perspektiften söyledin de Koray sizin durumunuz nasıl ve sen ideale neyi düşünüyorsun?


Şöyle, aslında idealde olmasını istediğimiz gibi bizim şu an durumumuz diyeyim.


Neden çok yakınız?


Ya belli başlı frameworklerden bahsetmek beni biraz sıkıyor.


Yeteri kadar zamanınız ve paranız varsa istediğiniz her şeyi yapabilirsiniz.


Ürün olarak da takım olarak da.


Burada iki tane değişken var ve ana odağınız bu değişkenlere göre aslında sorun çözmek.


Biz bu işe kullanıcının sorununu çözelim diye on kişi başladık.


Şu an doksan küsur kişilik bir takımımız ve altmış plus mühendislik kökenli insan var şirkette.


Yaptığımız iş muhtemelen herhangi bir finansal teknoloji şirketinin Türkiye'de yaptığı işten çok daha zor.


Bu sebeple bizim ana odağımız her zaman bir yanda kullanıcıların yaşadığı sorunlar var.


Yatırım ürünlerine ulaşamıyorlar.


Bu ürünleri bilmiyorlar.


Bir yandan da bizim bir işletme olarak hedefimiz var.


Bu ikisini birleştirince sorun odaklı takımlar kurmaya başladık ve bu da aslında tamamen kullanıcının yaşadığı yolculuğa göre.


Yani bir, bu bizim klasik örneğimizdir biraz ama bir mağazaya girdiniz, öncelikle vitrinleri görürsünüz.


Ondan sonra satış desteği ihtiyacınız varsa bir arkadaş gelir size yardımcı olur.


İstersiniz istemezsiniz.


Ondan sonra beğenirseniz ürünü denersiniz.


Denedikten sonra satış-Yani ne bileyim, parasını öder çıkarsınız.


Şimdi kullanıcının yolculuğu da böyle.


Uygulamanızdan haberi olması gerekiyor.


Onla alakalı bilgi sahibi olduktan sonra indirip hesabını tamamlaması gerekiyor.


Para yatırması gerekiyor, işlem yapması gerekiyor.


Bizim ekiplerimiz tamamen buna odaklı kuruldu.


Ürün açısından söyleyeyim üç tane ekibimiz var.


Mobil uygulama, track'ten önceki kısım ve track'ten sonraki kısım diye biraz daha böyle sorun odaklı takımlar kurduk.


Tamamen zaten farklı yaklaşmışsınız ama bunu anlamanız, hemen sorayım buraya kusura bakmayın, ne kadar zamanınızı aldı.


Şimdi ondan doksana çıktınız.


Çok büyük bir büyüme ve nasıl bir vakit aldı bu?


Bir sene boyunca görmek zorunda kaldık bazı şeyleri.


Çok basit bir örnek vereceğim.


Product Management 101'dir.


Bir ürünün onboarding'ini yaparken yüzde doksan beş tam yapmanız lazım.


Yoksa hayatınız boyunca onboarding ile uğraşmak zorunda kalırsınız.


Bizim tamamen ürünümüzü piyasaya çıkabilmemiz için şu gün ürünü çıkmamız gerekiyordu dedik ve o işlemi yaptık.


O zamanlar da hiç sorun odaklı gitmek aklımızda yoktu.


Sonrasında bir sene içerisinde evrildi ve takımlar bu haline geldi.


Anladım abi çok teşekkür ederim.


Alper siz de özellikle belki önce Paraşüt özelinde sonra hani Mikro üzerinde söyleyebilirsin ama, bir anlatırsan seviniriz.


Paraşütün zaten kurucuları işte Fahri Özkaramanlı, Andaç Türkmen ve Shan Yu.


Fahri bir tasarımcı.


Andaç CTO.


Teknik tarafında işin.


Shan ise businessman.


Bu böyle Hacker, Hustler, Hipster modeli var ya 3 tane H buna bayağı uyuyor.


Yani bir kişi problemi buluyor.


Yani insanların böyle bir problemi var.


Biz bunu çözersek eğer buna para verirler fikrini ortaya atıyor.


Nasıl bunun hayata geçileceği, hani bu problemi nasıl çözmek gerekiyor konusunu tasarımcı çözüyor.


Onu hayata geçirme konusu da development ekibinde.


Yani bir fikri soyuttan alıp somuta doğru getirirken yavaş yavaş hani fikirden başlıyorsun, plana çeviriyorsun.


Sonra da kullanıcı karşısına çıkartıyorsun.


Şimdi ben tahmin ediyorum ki bu ekipte en yaşlı olanımdır.


Bir kişi bir ürünü kendi başına geliştirebiliyorken senin biraz değindiğin gibi artık çok mümkün değil.


Yani bütün konular çok derinleşti.


Bir kişinin her alanda uzmanlaşması mümkün değil.


Şu an en net ayırım burada product management, tasarım ve development diye üç tane disipline ayırmak.


Kendi aralarında da ayrılıyorlar.


Ama bir fikri bulan onu hayata geçmesi için nasıl bir yol izlenmesi gerekiyor onu ortaya koyan ve hayata geçiren ekip diye düşünüyorum.


Yani şey de olabilir.


İki kişilik bir ekip olur.


Birisi iki tane şapka takar.


Tasarım ve development yapıyordur.


Ya da tam tersi tasarım ve product management yapıyordur.


Bir kişi development yapıyordur.


Böyle bi' farklı şapkalar, az kişi.


Yani illa üç kişi, beş kişi, on kişi olacak değil ama bir ürün bir fikirden kullanıcı karşısına çıkana kadar geçmesi gereken aşamalar var.


En net ayırımı benim kafamda bu Hacker, Hustler, Hipster modeli.


Biz de zaten bunun üzerine modelledik Paraşüt'teki ürün geliştirmemiz ama konular derinleştikçe bölmemiz gerekti.


Yani ben mesela kendimden örnek vereyim.


Bir tasarımcı olarak ben Paraşüt'e ilk girdiğimde metinlerini de yazıyordum ürünün.


Tasarımını yaptıktan sonra HTML, CSS'sini de yapıyordum.


Ama işte derinleştikçe konular dediğim gibi yapamamaya başladım.


Bir kişi metinlerini yazıyor, bir kişi tasarımını, prototipini yapıyor.


Bir kişi HTML, CSS'sini yapıyor.


Böyle bir bölüme gidiyor ama şey kısmı çok net.


Bir product management tarafı ayrı bir bakış açısı, tasarım tarafı ayrı bir bakış açısı, development tarafı ayrı bir bakış açısı.


Benim bu üç rol birileri tarafından üstlendiği sürece benim için çok ideal bir ürün geliştirme süreci oluyor.


Anladım zaten aslında biraz.


Hani burada dedim ya, tasarımcı da var.


Ben de çok aynı düşünüyorum.


Bir de beni işte maraba diye alırsınız.


Benim hiçbir title'ım yok.


Şimdi burada şu var.


Ama şimdi bu bir takım oyunu ve bunda herkes burada anladık, farklı roller sayıyoruz.


Şimdi bunlar arasındaki ilişkiler...


Siz bu ilişkileri nasıl?


Bu işte CTO var, Head of Product ve Tasarım Director.


Bunları nasıl sağlıyorsunuz?


Gizem mesela senden devam edelim.


Yani farklı disiplinlerden gelmiş insanların aynı takımda senin dediğinde aynı hedefe doğru- Hımm..


-Etkili bir biçimde diyeceğim...


Koşmalarını nasıl sağlıyorsunuz?


Aslında orada en temel şey bence hedef.


Yani bu işte OKR olur, başka bir şey olur adına.


Belki şirket içinde evrilmiş başka bir şey denir.


Ama burada önemli olan hedefin herkes için ortak olması.


Ne yapacağız?


Yani hepimiz aynı ürünü yapmaya çalışıyoruz değil mi?


İşte tasarımcısı da aynı ürün için çalışıyor.


Yazılımcısı da aynı ürün için çalışıyor.


O yüzden orada ortak bir hedef olması lazım.


Ve o hedef doğrultusunda sistematik bir şekilde işlerin yapılabiliyor olması lazım.


Bunun çeşitli çeşitli yöntemleri var.


İşte agile yapılabilir, scrum yapılabilir.


Biz mesela Scrum yapıyoruz.


Birçok şirketin yaptığı gibi.


Orada ürün tasarımcısı da, yazılımcısı da bir Scrum ekibinde olması gereken product manager'ı, testçisi, işte backend developer, frontend developer, mobilse mobili hepsi aynı hedef için koşuyor.


Bence önemli olan- Peki şimdi bu hedef meselesi, aynı hedefe koşma meselesini işe alımlarda mı dikkat ediyorsunuz?


Yani orada kişinin motivasyonu kolayının, ürünün çözdüğü problem mi oluyor, teknoloji mi oluyor, takım mı oluyor?


Yani buradaki hedeften kastın ne?


Hedeften kastım aslında zaman, harcadığı zamanın karşılığında ortaya çıkacak olan şey.


Yani biz saatlerce bir şey için çalışıyoruz ama ne için çalışıyoruz?


Bu iş görüşmelerinde bakılacak bir şey değil bence.


Tam orayı belki anlayamadım sorunu ama.


Orada belki iş görüşmelerinde bakıldığında, yani benim bakmaya çalıştığım şey sahiplenebilme duygusu oluyor aslında.


Çünkü orada önemli olan şey o.


Belki evet herkes -Eee, bu çarkın ufak şeylerini yapıyor.


Bu makinenin en ufak yerlerinde oynuyor belki ama aslında o makinenin günün sonunda çalışıp da gitmesi gereken yol belli.


Ama o motivasyonu ya bu motivasyon kelimesi biraz benim için bug gibi bi-bilmiyorum.


[gülme] O yüzden biraz sıkıntılı olabilir.


Ama yani istediği şeye keyif aldığı şeyin sonunda çık-çıkıyor olması lazım.


Herhangi bir şapkada yani hangi şapka da çalışıyorsa.


Doğru bu çark dedin ya parçalar aslında biz de burada takım diyoruz.


Bu çark meselesine geleceğim zaten.


Sen demiş bulundun ama işte oradaki herkesin hedeften anladığı farklı oluyor ya günün sonunda onu tak-- yani o takımın kurucusu, lideri artık neyse onun iyi herhalde ifade etmesi gerekir.


Yani şunu, şuna mesela ben kültürel olarak biraz karşıyım.


Herkes kendi yaptığı işten sorumlu.


Ama günün sonunda ortaya çıkan iş beklenen resimle aynı değilse o şunu deme lüksüne sahip değil bence herhangi bir takım üyesi.


Ya ben işimi yaptım ama günün sonunda olmadıysa o benim şeyim değil beni ırgalamaz diyemez bence.


Çünkü sonuçta bir takım işi ve sen eğer iş-işini doğru yaptığını düşünüyor olabilirsin ama demek ki başka bir sorun var.


O yüzden diyorum o sahiplenme duygusu ve vizyonun ortak olması lazım.


Süper burayı anladık.


Peki Koray, sizdeki yapı buna benziyor mu?


Yoksa hani sorunlara yönelik mi bakıyorsunuz olaylara [kikirdek sesi] ?


Ya sorunlara yönelik diye bakıyoruz tabii ki.


Ama ben şöyle detaylandırayım.


Mesela bizdeki product yapısı nasıl?


Benimle birlikte çalışan design ekibi de benimle birlikte çalışıyor.


Product Management da iş analitiği ekibi de.


Biz standart product trioyu aslında Data ve Business Analytics ekibiyle birlikte dörtlü bir yapıya çektik.


Fakat bu kadar da değil.


Örneğin trade diye bir ekibimiz var.


Serap da burada bugün o ekibin başında.


Bu ekipte customer support agentlardan, operasyon yapan kişilere, compliance'dan legal tarafa herkes var.


Ve o ekibin output'undan Serap'la o ekipteki engineering manager arkadaşımız sorumlu.


Mid level management benim buradaki cevabım.


Herkesin aynı yöne gittiğinden nasıl emin olursunuz?


Birincisi bu kesinlikle mid-level management.


İkincisi de stratejiye göre yaptığınız direction'ların çok net olması gerekiyor.


Benim önümüzdeki altı ay boyunca odağım belli ve bu odağı da takımda birlikte çalıştığımız insanlara aynı netlikte yansıtmamız gerekiyor.


Ve o takımlarda bu beklediğimiz outcomeları çıkaracak tüm roller mevcut.


Onu da yönetecek insanlar da mevcut.


Ve hiç kimse işte çok güzel bir örnekti aslında.


Çıkıp da hani ben kendime düşen tarafı tamamladım, bundan sonra bir şey yapmıyorum diyemiyor bizde.


Genel olarak o sorumluluk duygusu çok yüksek ve gerçekten biz bir software engineer'ın da bir business'a product manager kadar hakim olmasını bekliyoruz.


Yeri gelince Product Manager'in da designa bir designer kadar iyi yorum yapabilmesini bekliyoruz.


Çünkü günün sonunda ulaşmak istediğimiz bir outcome var.


Şimdi bazen mesela teknik birinden ürün beklentisi söyledin.


Tasarım beklentisi de söyleyebilirsin.


Yani mesela.


Ama bir tasarımcıdan ya da PM'den teknik bir bilgi beklemesini söyleyemezsin.


Bu biraz fazla şey beklemek olmuyor mu?


Teknik insanlardan.


Teknik biri olarak bu soruyu sormalıyım.


Bu en çok konuştuğumuz konulardan biri.


Özellikle engineering domaini özelinde.


Fakat şöyle bir şey var.


Bizde tersi de geçerli.


Yani bir ux designer'ın işte bizde ux architect olarak çalışan bir arkadaşımız var.


Backend mimarisini bilmek zorunda.


Çünkü başka türlü o ürünün nasıl çalışacağını mobilde tefekkür edemez.


O bizde biraz daha vice versa bir şey olduğu için ben çok haksızlık görmüyorum.


En azından bizim özelimizde.


Ama genel olarak tabii ki beklentilerin çok net set edilmesi lazım.


Yoksa günün sonunda ben her şeye koşturacaksam nasıl kendi işime odaklanacağım?


Soru işareti olabiliyor.


Bu arada ben şeytan avukatlığını yapıyorum.


Burada söylediğim şeyler benim fikirlerim değil [gülme] Alper Bey çok kendini yırtıyor orada.


Elini kolunu.


Buyrun Alper Bey.


Bence de haksızlık değil tasarımcılardan bunun bekleniyor olması.


Sonuçta bir tasarımcı- Yok.


Özür dilerim, yanlış söylemiş olabilirim.


Teknik birinden üç farklı şapka beklenirken, öbürlerinden iki farklı şapka bekleniyor ya tekniğe haksızlık mı dedim ben.


Yani teknik taraf bu şapkaların karşılığını alıyorsa.


Neyse [gülme] hazır mikrofonu almışken sorununuza cevap vereyim.


Ya istersen devam et.


Hoş-- sen söyle gene soruyu.


Yani ben şöyle düşünüyorum.


Soruyu şöyle anladım.


Ben bir tasarımcı olarak benden teknik tarafların bekleniyor olabileceği bir rolde de olabilirim.


Bu çalıştığım alana göre değişir.


Mesela ben bir uçak tasarımcısı isem, benim-benden yerçekiminin nasıl işlediği, uçakların nas-nasıl havada kaldığı vesaire beklenebilir.


Ya da ne bileyim mimarsam, benim müşterim benden bir tane küçük bir yerde bir AVM istiyorsa, ben ona gidip Sydney'deki opera binası gibi bir şey tasarlıyorsam bu mümkün değil.


Yani benim bir tasarımcı olarak çalışacağım alanın şartlarını, koşullarını bilmem gerekiyor.


Benden bu beklenebilir.


Yani bir tasarımcıdan da üç tane dört tane şapka bek-takması bekleniyor olabilir.


Bulunduğu alana göre demek istiyorum.


Yani doğru şey değil.


Yani ben teknik taraftan bakmıştım.


Sen de öbür taraftan bakmışsın.


Peki sen paraşüt ve mikro için bu konuştuklarımız konusunda neler söyleyebilirsin?


Paraşüt ve mikro açısından hangi konuda?


İşte burada konuştuk ya demin.


Yani bizde de şöyle bir şey var.


Konular ilerledikçe, derinleştikçe rolleri biraz daraltmak gerekiyor.


Bazı rollerden daha fazla sorumluluk beklendiği oluyor.


Öyle durumlarda artık işler aksamaya başladığı zaman o sorumluluklar bölünüyor.


Yeni roller doğuyor onun içinden.


Bu ilk önce product management ağırlıklı bir beklentiyse, product management önce bölünüyor.


Tasarım ağırlıklı bir beklentiyse tasarım bölünüyor.


Development ağırlıklı bir beklentiyse development bölünüyor ki developmendan olan beklentiler zatenYani biz bir şeyin çok daha fazla şu an.


Yani bir ürünü hayata geçirmek için development ekibinin yapması gereken şey, diğer ekiplerin yapması gerekenden çok daha fazla.


Bunu duymak istiyorsan evet bu doğru, Bunu duymana duymama gerek yok biliyorum zaten.


Herkes de farkında bunun ve karşılığını da alıyoruz zaten.


Giderek işte bir kişinin taşıyamayacağı bir şapka olmaya başladığı zaman roller bölün-bölünüyor.


Daha küçük işler daha dar bir alanda çalışmaya başlıyorsun.


Ama yani bir ürünün bir kullanıcının karşısına çıkabilmesi için en büyük yükü bence development ekibinin sırtlaması gerekiyor.


Çünkü o açıdan da bakınca ilk bölünmenin orada olması çok normal.


Yani klasik.


Mesela şey diyebiliriz.


Ben bir tasarımcı olarak hem PM şapkası hem tasarımcı şapkası takıyor olabilirim bir üründe.


Ama o kadar detaylı bir üründür ki, mesela mimarlıkla ilgili bir CAD ürünüdür.


Çok ciddi hesaplamalar vesaire gerekiyordur.


Beş tane altı tane farklı alanlarda uzman developer gerekiyor olabilir.


Veya tam tersi de olabilir.


Çok az bir development işi gerekiyordur.


Ama çok ince ince kullanıcının ne yaptığının analiz edilmesi gerekiyordur.


O zaman yük biraz daha tasarımcıya biniyor olabilir.


Çalışılan alana göre değişecektir.


Evet, şimdi aslında şöyle bir durum da var.


Sen çok güzel bir noktaya değindin.


Takımların büyüdükten sonra küçük küçük parçalara ayrılıp belki başka takımlar oluşturulması.


Hani Koray da başında bahsettiği gibi.


Orada aslında şeye, şeye de gelmek istiyorum bununla beraber izin verirsen eğer.


Takımlarınızın bu iyileştirme, yani gelişme süreçleri var.


Bir de iyileştirme süreçleri var.


Orada bir problem olduğunda nasıl müdahale ediyorsunuz ya da nasıl fark ediyorsunuz bu geliştirme?


Alper şu an best case anlattı aslında.


Hani bölünüyorlar dedi.


Biraz daha takımlar kendi kendine bırakıyorsunuz, gelişiyor.


Yoksa hani böyle bir.


Aslında bir roadmap'iniz var mı takımlar için?


Takımların roadmap'i oluyor tabii.


Yani bir varış noktası olması gerekiyor.


Orada ben sana bayağı katılıyorum.


Yani bütün ekibin nereye gittiğini biliyor olması lazım.


Mesela ben şimdi buradaki herkese desem ki hep beraber odun keseceğiz arkadaşlar gemi yapacağız.


Ama hani biz bir gemi yapacağız ve şöyle şöyle bir adaya gideceğiz, burada böyle bir hayat yaşayacağız desem, yaşayacağız desem herkes motive olur ve çalışmaya başlar.


Yani o yüzden o hedefin doğru konuyor, ulaşılabilir, ulaşılabilir bir hedef oluyor olması çok önemli.


Yani bütün takımı doğru çizgiye, aynı çizgiye getiren şey o hedef oluyor.


O hedefe ulaşma konusunda da o hedefi belirledikten sonra bir yol haritası çiziyorsun.


Biz şu, şu, şu adımları gerçekleştireceğiz ve o hedefe ulaşacağız diyorsun.


O adımlara gerçekleştiremiyorsan, ortaya koyamıyorsan o adımları, o aksadığı noktada ne aksiyorsa ona bakmak ve onu çözüyor olmak yine ideal bir senaryo.


Ama her zaman olmuyor olabilir.


Bu yönetime de bağlıdır, çalışan insanlara bağlıdır.


Ama ideal bir senaryoda ekibi yöneten insanın, biz bu hedefe gidişimizin şu an neresindeyiz?


Şu tarihte biz neresinde olmak istiyorduk?


Niye oraya ulaşamıyoruz?


Ulaşmamız için ne yapmamız lazım?


Bunun analizinin sürekli yapılıyor ve ekibin o hedefe ulaşmak için destekleniyor olması lazım.


Yani biz şu tarihte şurada olacağız diyorduk ama buradayız.


Sen bunu yapamadın, o zaman bizden değilsin demek değil yani.


O ekibin başarıya ulaşması için desteklenmesi gerekiyor.


Destek noktalarının nereleri olmalı?


Onu Koray senin söylediğin gibi middle management'a düşüyor yani.


Koray'ın bir ben o middle management'ı bir sormak istiyorum Gizem izninle.


Ne demek tam olarak?


Hani ben de bilmiyorum.


Eminim bilmeyenler de vardır.


Biraz açar mısın?


Sadece ben bilmiyormuşum mesela.


Şöyle 3 ana ürün takımımız olduğundan bahsettik Midas'ta.


Ve ürün yöneticileri, tasarımcılar, support, compliance engineering bu takımların içinde.


Bu üç ana ürün takımının başında gerçekten o takımların hedefe gittiklerini, çıkardıkları sonuçların uyumlu olup olmadığını ölçen üç tane liderimiz var bizim.


Bu arkadaşlara mid level management diyoruz aslında.


Aynı karşılıkları teknik tarafta da var.


Şimdi teknik taraf ve business taraf olarak ayırıyorum ben.


Benim için product eşittir business demek.


Bizde kapsamı biraz daha geniş.


Mesela biz üç ana sürece ayırıyoruz takımların işleyişini.


Bir ürün yapmak istediğimizde discovery yapıyoruz.


Örneğin bugün uygulamaya Borsa İstanbul'u nasıl ekleriz?


Amerikan piyasaları var.


Ondan sonra toplayıp bir direction vermeye çalışıyoruz.


İkinci sürecimiz bu.


Üçüncü sürecimiz de execution.


Hiç soru işaretine mahal vermeden en zor iş product manager'a düşer burada.


Execution, Product Manager'ın işidir.


Shipment olmadan product management olmaz bizde.