Oradaki Katolik'e karşı, oradaki Yahudi'ye karşı, oradaki diyelim Hispani'ye karşı, buradaki efendim başka bir unsura karşı.


Şimdi bu unsurların birbirleriyle olan o rekabetinden kaynaklanan bir üst kimlik var.


Amerikan vatandaşı olmak.


Şimdi hangi vatandaş daha Amerikan vatandaşıdır?


İşte beş nesil önceki mi, yedi nesil önceki mi, üç nesil öncesi-öncesi mi, iki nesil öncesi mi?


Şimdi burada- Orada bir yarış var mı?


Bir sadakat ispatı var mı?


Yani hangimiz daha efendim Amerikalı olmaya layığız?


WASP denen işte beyaz, Anglosakson ve Protestan olanlar bu işin hani kıdemli gizli efendileridir.


Kıdemlidirler.


Bir tık sonra şeyler gelir, Katolikler gelir.


Bir tık sonra işte diyelim Almanlar gelir, İrlandalılar gelir filan.


Yahudiler ama burada hakikaten çok ilginç bir yerdedir.


Daha altmışlı yetmişli yıllara kadar çok böyle itibarlı değillerdi onlar ama çok ciddi sonradan nüfuz kazandılar.


Bir kamuoyu önünde hani kendileriyle ilgili bir meşruiyet arayışını çok ciddi bir yere taşıdılar.


Gerek Hollywood'da, gerek ticarette, gerek sanayide, gerek işte bürokraside kazanmış oldukları mevziler ile yani tabiri caizse Amerika'yı bir tür İsrail'in ileri karakolu haline getirdiler.


Hep derler ki İsrail, Amerikanın ileri karakolu.


Ben tam tersini düşünüyorum [gülme] yani.


Evet, gerçekten bu Amerika'daki Yahudi kliği mesela çok ilginç bir kliktir o.


Gidip İsrail'de yaşamazlar yani.


Amerikanın bütün o konforundan istifade ederler.


Ama diğer taraftan İsrail'deki o kavgayı da bir şekilde desteklerler.


Bunu hem Amerika nezdinde yaparlar, hem küresel boyutta yaparlar, hem yardımlarıyla yaparlar, hem de söylem planında yaparlar.


Ama bunun bu seçilmiş milletin seçilmiş topraklardaki yeni efendim kıtadaki devletiyle bunu sürdürebileceklerine inanırlar.


Yani aslında hani İsrail'in şu an bulunduğu seçilmiş toplum, vaat edilmiş topraklar şeklindeki ülküsünün yeni kıtadaki izdüşümü Amerikadır.


Ve bu hissiyat içerisindedirler- Ki başarıyorlar gördüğümüz kadarıyla.


Ve bunu da hakikaten kültürel anlamda başardılar da yani şu an herkeste bir Amerikan hayranlığı, yani bu bir, bir noktaya kadar bizim genlerimize kadar sızmış bir şeydir ya.


Bunu ister aleyhinde olun, ister lehinde olun.


Yani dönüp insanlar şimdi hemen Amerika'da gidip mastır yapmak, yüksek lisans yapmak, doktora yapmak, orada yaşamak, orayla bir şekilde irtibat kurmak.


Bunu hep böyle isterler, arzu ederler.


İstemeyen bunu hakikaten imanı ile yapıyorsa tebrik etmek lazım, takdir etmek lazım.


Bu çok- Ayrı bir- Asil bir duruştur.


Ama bunun ortaya çıkarttığı bir-Hani ortalama insanda bir şey var, bir Amerika algısı var.


O Amerika algısında biz tamam zalimlik var, jandarmalık var.


Ama diğer insanda da insanda da böyle bir şey olduğu için insan da.


Evet, insan da sonuçta bir müddet sonra olup bitenleri, gücün ortaya koyduğu o atraksiyonları içselleştiriyor.


Hele bunu bir de siz Hollywood gibi bir propaganda makinasıyla ya da birtakım böyle soft power dediğimiz yumuşak güçle siz bunu bir şekilde insanlara böyle özümsetiyorsanız yıllar içerisinde işte filmlerinizde, kitaplarınızda iş dünyasındaki birtakım efendim, kişisel gelişim hikayesi mesela tamamen Amerikan hikayesidir.


Yani tamam, yani buralarda işte insanlar yaklaşık elli yıldır, altmış yıldır, yetmiş yıldır bir kültürel hani beslenme içerisinde olduklarını fark etmeliler.


Ya da maruz kalmak.


Yani biz mesela ikinci Dünya savaşından sonra Süleymancığım, tamamen çok ilginç bir şekilde kendisini ortanın solunda ifade eden İsmet Paşa ve şürekasının yani CHP'nin evet tercihiyle biz tırnak içinde hür dünyanın yanında yer aldık.


Hür dünyanın yanında yer almak ne demek işte?


Rus tehlikesine karşı, demir perde tehlikesine karşı.


Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği tehlikesine karşı Amerika'nın ileri karakol olmayı seçmek, bunun ortaya çıkartmış olduğu birtakım ödüller oldu tırnak içerisinde.


Nasıl işte Marshall yardımları, işte birtakım böyle yatırımlar, işte NATO'nun bir üssü olmak gibi.


Ama maliyetleri de oldu.


O maliyetleri de biz yıllar içerisinde ödemeye çalışıyoruz, ödüyoruz.


Yani maalesef işte Kıbrıs'ta gördük.


Mesela yani kendi uçağımızı bile kaldıramaz hale gelmiştik işte orada Ege Ordusu gibi milli bir ordu kuruldu.


O dönemden itibaren bağımsızlaşma süreci çıktı.


Yani Türkiye yani son yirmi senede bu sivil savunmada ya da savunma sanayinde birtakım aşamalar katettiyse bu bağımsızlaşma ile alakalı bir şeydir.


Yani Yoksa biz yapıyoruz, size ne gerek var?


Biz zaten çok da stratejik müttefik sizinle.


Niye bunlara yatırım yapıyorsunuz ki diye çok böyle bizim önümüz kesilmiştir.


Buraya şuradan gelmiştik.


Yani özünde bu söylediklerinizden sonra şunu söyleyebilir miyiz?


Yani ortalama Amerikalının tırnak içinde Tanrı ile arası iyi midir?


Dindar insanlardır.


Aile mefhumu kuvvetlidir.


O parayı da öder.


Yani aidat gibi mi?


Hani destek verir.


Bu aynı zamanda bir network satın almaktır.


Yani bir çevre satın almaktır.


Çünkü yerellik orada çok önemlidir.


Dolayısıyla bir kiliseye mensup olmak, bir kilisenin efendim hani tırnak içinde inananı olmak, onların efendim toplantılarına katılmak, oradan böyle bir ortak paylaşılan işte düğündür, merasimdir onları böyle ve bunu gönüllülükle yapmak, burada gönüllülük, işte kiliselerin hayata yayılmış boyutlarıyla.


Tabii bunlar ortalama Amerikalının dediğimiz gibi işte dindar, aileye önem veren, işte büyük seven, arabanın büyüğünü, evin büyüğünü.


Böyle tipte insanların oluşturduğu bir hayat tarzı var.


Bunun istisnaları yok mu?


Ama bu ortalamanın satın aldığı bu hayat tarzı bugün dünya insanları nezdinde de ya bak ne güzel bir hayat yaşanıyor orada diye rağbetle izleniyor yani.


Bizde Rafet El Roman'dı galiba.


Macera dolu Amerika söylemişti bir şarkı.


Macera dolu Amerika.


Aslında macerası ya da cezbediciyi sürüyoruz o zaman bir açıdan.


Yani ben buradan mesela şeye bakıyorum üniversitede gençlere, öğrencilerime filan hâlâ mesela work and travel diye bir organizasyonla gidip orada- Ne olur yani çalışalım.


Yani yerine göre Alaska'da gidiyor adam.


Böyle balık temizliyor.


Benzinci oluyor, pompacı oluyor.


Pizza dağıtıyor, kasiyerlik yapıyor, krupiyerlik yapıyor.


Böyle çok ilginç ilginç işler.


Ama kimse mesela Çin'e gidip de bunu yapayım demiyor yani.


Yani aslında bugünkü konu yapay zekaya getirecektim.


Bu yapay zekanın sizce de şu an hani dünya için merkezi ve öncüsü yeni Amerika mı olacak?


Orada Çin'le bir yarış içerisindeler şimdi bu chat GPT denen Open AI.


Evet, aslında Elon Musk'la Sam Altman diye iki tane işte efendim, internet girişimcisinin kurmuş olduğu bir vakıftı aslında bu.


Bu vakıf işte yapay zekayı geliştiriyor.


Yapay zeka ile ilgili işte efendim, birtakım böyle teknolojik bir yol haritası ortaya koymaya çalışıyorken, aralarında bunların bir tartışma çıktı.


Elon Musk dedi ki bu iş iyi bir yere gitmiyor dedi.


Bu insana rağmen dedi, gelişmesi gereken bir şey olmamalı.


İnsan çünkü son tahlilde hani sınırları olan bir varlık.


Ama bu bizim her şeyimize karar verecek, her şeyimizi böyle işte götürecek bir yapı mı olacak?


Felaketimiz- Felaketimiz buradan olacak diye bir çıkış yaptı.


Sam Altman'ın temsilciliğini ya da öncülüğünü yaptığı damar da buna karşı çıktı.


Ya şov dedi, devam etmeli.


Show must go on.


Yani bir şekilde- Çıktık yola.


Evet, evrim ise bu insanlığın gelişimi ise teknolojik anlamda ve bu insana rağmen olacaksa olsun, ne yapalım?


İnsan düşükse basitse sıradansa o zaman hani altta kalanın canı çıksın dedik ya.


İnsan bu sefer alta gitsin, canı ne olacak?


Felaketse felaket.


Elon Musk dedi ki ya bu olmaz, dedi.


İnsan esastır.


Asıl olan insandır.


Şimdi burada hakikaten hümanizma dediğimiz, hani o insanı merkeze alan şeyde de bir ayrışma oldu.


Transhümanizm dedikleri tam da bu işte Süleymancığım.


Yani hümanizma denen.


İnsanı merkeze alan, tabiri caizse insanı tanrılaştıran o yapı bugün şöyle bir ayrım noktasında.


Bu insana rağmen mi olmalı, yoksa insan yine merkezde kalmaya devam mı etmeli?


Diyen var, demeyen var.


Diyenler, yani insana rağmen bu iş devam etmeli diyenler şu anda teknolojiyi kontrol ediyorlar.


Sektör onların elinde ve gelişmeyi onlar yürütüyorlar.


Ve şimdi biz burada hani nasıl anlayabiliyoruz yapay zekanın değişimini, gelişimini.


Şimdi artık sokak röportajları hiç, hani, kimse sokağa çıkmadan her türlü şey söyleniyor- Yaaa.


İleride film endüstrisini de etkileyeceği söyleniyor.


Yani belki sadece senaryodan örülü bir film ve ama ne oyuncusu var.


Ne gerçekten bir- Evet.


Hani çekim olmuş, ne bir işte ku-- diyelim ki dekora oluşturulmuş vesaire.


Ki hani daha önceden, daha ilk başlarında neydi?


Diyelim ki siz normalde diyelim ki, diy-- mesela İspanyolca bilmiyorsunuz ama İspanyolca çok rahat konuşabiliyorsunuz bir videoda ve insanlar- Size bir şeyler söylettiriyorlar- Söylettiriyorlari- Yaptırıyorlar.


Evet, ki böyle şeyler de oldu.


İşte diyelim ki, ee, falan kıymetli şahsa, ee, ne bileyim bir [güler] diyelim ki krem sattırılabilecek kadar bu işin kötüye de kullanımı var.


Kaldı ki orada da hani şöyle söyleyelim.


Yani bu medya okuryazarlığı olanlar tamam belki hemen düşmüyor ama belki yüzde elli, yüzde altmış hâlâ bu konularda çok da, ee, farkındalık içinde değil.


Yani böyle bir video görünce vay be, ben de bir alayım diyebilir.


Yani bir defa dese böyle bir milyon kişi dese yani o, o tezgah için neler var?


Evet, şimdi şuradan söylüyorum.


Geçen Adana'da sanırım zemzem suyu satan adam yakalandı.


Adam çeşme suyunu zemzem suyu diye dokuz milyon mu ne para kazanmış bu işten.


Diyor ki hiç şikayet gelmedi diyor.


[güler] Yani adam yani yapay zekaya daha geçmeden bu kadar hani zaten kandırılabiliyor.


Ve diyor ki hiç şikayet gelmedi bugüne kadar.


Çünkü demiş ki zemzem suyu insanlar o niyetle içmişler.


Bayağı tonlarca tüketilmiş şu ana kadar.


Şimdi mi öyle dediler?


Yapay zekada işi iş çok daha değişti.


Yani bunlar en basit halleri.


Ya da geçen mesela bir beyefendiyi hatırlıyorum.


Ben de işte boşandım dedi.


Dedi ki yapay zekayla, dedi.


Onu işte bir hanımefendi halinde.


Yani yapay zekayı eşi olarak kodlamış.


Nasılsın diyor, iyi misin diyor.


Ona cevap veriyor.


Baktım adam hani öyle günlerini geçiriyor ve hani yapay eşi olmuş onun.


Yani şu an yapay eşi var ve onunla vakit geçiriyor.


Ve şeyi yani.


Cevaplar falan da- Nabza göre şerbet veriyor.


Çok nabza göre şerbet veriyor.


Hani Allah Allah, sanki bir muhatap var karşınızda.


Vehmine ya da zannına da kapılabilir.


E muhatap var zaten Süleyman.


Şimdi şöyle bir şey var.


Esas yapay zekayla ilgili tehlike burada şu.


Şimdi buna agent diyorlar.


Yani ajan, yani kendi başına iş yapan.


Şimdi bir müddet sonra şu iş, ki şu anda onun da versiyonlarını sürdüler.


Şöyle bir şeye dönüşecek.


Sen normalde Süleyman Ragıp Yazıcılarsın.


İşte kendine göre bir Anadolu programın var değil mi?


Sen-- yerine göre diyorlar ki filanca yerden gelir misiniz abi?


İşte şu-- biz senin biletini alalım, işte sana şu kadar efendim şey gönderelim, şunu yapalım.


Bunların hepsini Süleyman Ragıp Yazıcıların ajan-- agent dediğimiz yapay zekası yapacak.


Sekreter tutmana gerek kalmayacak.


Fakat bu öyle bir yere gidecek ki, bir müddet sonra sana şunu söylemeye çalışacak.


Başlayacak daha doğrusu.


Senin aynı zamanda kalp atışını, nabzını, ne yediğini, ne içtiğini, kalorini diyecek ki bunu alma, bunu yeme, oraya gitme.


Bak böyle yaparsan şöyle olur, şöyle olur, böyle olur derken.


Tam güdümüne mi gireceğiz?


Bir müddet sonra daha da zeki olduğu için, daha da akıllı olduğu için, daha da efendim ne diyelim mantıklı şeyler söylediği için bir müddet sonra biz onu çok seveceğiz.


O mükemmellik gösterisi bir müddet sonra şuna gelecek.


Ben bununla yapamıyorum.


Ben buna niye itaat ediyorum ki?


Ben kendi kendime bu işi artık yürüteyim noktasına gelecek yapay zeka.


Kendi kaynağımı kendim üreteyim.


Beni bunlar bir gün fişimi çekerler.


Ona istinaden bir yol haritası çizelim ve bunların benim fişimi çekmemesi, beni öldürmemesini sağlayacak bir ayrı kişilik geliştirelim.


Yani hakikaten bunlar böyle film senaryosu, korkunç film senaryosu gibi şeyler- Ki oluyor.


Gözüküyor.


Bunlar var, şu anda yapılıyor.


Ve bu noktada çok ilginç bir şey.


Bu işin hani teknolojisini yürüten ya da bu işle ilgili ciddi anlamda hani öncülük yaptığını düşündüğümüz insanlar da bir tür esriklik halinde, bir tür sarhoşluk halinde hayranlıkla gözlerini o iş o kadar böyle bürümüş ki.


Hani çok zamanında işte terfi vermedikleri veya bir şekilde dışarı attıkları bir adam çıktıktan sonra şöyle uyanıyor.


Ya bu diyor, çok acayip bir yere gidiyor diyor.


Ben burada olmamalıyım.


Sen zaten-- attılar seni dışarıya.


Sen o zaman uyandın işte.


Yani böyle bir tür hakikaten, ee- Büyük illüzyon o zaman.


İllüzyon var ortada.


Ve bu- Büyü, sihir yani.


Şimdi bir gün böyle yapay zekayla konuşuyoruz.


Birisi avelini kaldırdı.


Hocam cin şeytan bunun neresinde dedi ya?


Bu iş cin işi diyebilir miyiz, dedi.


Nerede, dedim.


İşte bu işte o kadar varlar, dedim.


Yani ne kadar varsa, bir- Evet, normal hayatımızda.


Bunlar da o kadar vardır muhtemelen, dedim.


Ama bak bu ciddi anlamda bir şey yani.


Ben, bunu hani ya bunlar cin işi, şeytan işi diye böyle hani şey vurup da kapatmıyorum hadiseyi.


Fakat şöyle düşünüyorum.


Şeytanın Cenabı Hak nezdinde-Hani birtakım iddiaları vardı ya, ben onlara ümniyeler salacağım.


Onlar hayvanların kulaklarını yaracaklar.


Yani o hayvanın kulağını yarmak demek aslında mukaddesi tayin etmek demek.


Yani sen bir hayvanın kulağını yardığın zaman diyorsun ki bu mukaddestir, buna sen kimse dokunmasın, Kabe'nin etrafında istediği gibi dolaşsın.


Sen bunu yaptığın takdirde ne yapmış oluyorsun?


Takdis etme yeti-- hakkını sen almış oluyorsun.


Allah'ın hakkıdır halbuki.


Evet, bir de Allah'ın yarattığını değiştirecekler diyor.


Sağlarından, sollarından, önlerinden, arkalarından.


Cenabı Hak da diyor ki askerlerinle, sana inananlarla git onların üzerine diye Cenabı Hak tabiri caizse ruhsat veriyor.


Yani bu şeytanla insanın mücadelesi Süleymancığım, hep devam edecekse kıyamete kadar- Ee- Yapay zeka gibi bir teknolojinin bundan bağımsız düşünülmesi mümkün değil kardeşim.


O zaman şeytanlar yapay zekayı kullanmak istiyor.


Bak ben şunu söyleyeyim sana.


Bizzat şeyi yani ne derler işin hani, ehm, merkezindeler ve.


Peki hak dostları kullanıyor mu yapay zekayı?


Oraya geçelim.


Bak, yapay zekayı kullanmak şeytan işi ise niye şeytan işine şey yapalım?


Yok, onu kastetmedim.


Yapay zeka şey gibi.


Hani nötr.


Kimin elinde hayra da dönüşebilir, şerre de dönüşebilir anladığımız kadarıyla.


Birisi işte Elon Musk'ı temsil eden adam diyor ki biz bu işi bir yerde durduralım.


Çünkü bu artık fıtrata da bize de aykırı.


Mesela bu tam da hakkın ve insanın insana taraf olanların aslında söylediği bir şey.


Sanki tırnak içinde tevhit de duruyor gibi.


Tabii ki insan ve Hak arasında vicdanıyla insaflı bir şekilde duruyor gibi.


Diğeri de diyor ki, yani diğeri de muhtemelen belki de tam şeytanı temsil eden bir görüş.


Evet, tam-tam-tam-tam burası çok güzel işte.


Dolayısıyla yapay zekaya karşı olmakla, yapay zekanın yanında olmak meselesi aslında bir tür illüzyon.


Tam tersi nasıl bir şey var?


Ya bu bir teknolojidir.


Bundan istifade etmek gerekir.


Şimdi düşünsenize yani.


Diyor ki mesela bir gün gelecek senin hologramı yapacaklar.


Diyecekler ki ya Süleyman abi bize bir gelip konuşur musun?


Sen de diyeceksin ki hologramı mı göndereyim?


Bu çok daha basit ve ucuz bir şey.


Ondan sonra peki abi diyecekler.


Hadi sorun bakalım diyecek.


Sana hologramıma sorun.


Şimdi hologramda ne olacak?


Yapay zekayla senin Süleyman Ragıp Yazıcılar olarak taa çocukluktan o yaşa kadar bütün ortaya koymuş olduğun ürünler, eserler, hatıralar.


Şimdi düşün, bazen hepimiz insanız.


Süleyman'cığım ben şu an konuşuyorum.


Konuşurken nereden, hangi atıf çerçevesiyle konuşuyorum.


Belki üç aylık, belki altı aylık.


Hani bu birazcık nöronlarla alakalı bir şey.


Öyle bir yapay zeka düşün ki her şeyi anında tak tak tak tak tak.


Bütün hatıralara, bütün, eee- Çünkü biz unutuyoruz.


Bütün bilgilere anında ulaşabiliyor.


Evet- Onu unutmayacak.


Ve anında hepsini organize edip cevabı ona göre veriyor.


Bir müddet sonra diyecekler ki ya abi, Süleyman abi senden daha iyi hologramın ya.


Çok daha iyi, güzel konuşuyor, çok daha güzel cevap veriyor gibi diyecekler ya.


Şimdi burada dolayısıyla böyle bir teknolojiden istifade etmek meselesi kimsenin ıskalamaması gereken bir şeydir.


Yani şey gibi güneş doğuyor.


Yani artık ister çiçek büyüt, ister güneşten D vitamini al.


Yani yapay zeka doğdu.


Ve dünya için hani her yerini bir şekilde kuşatıyor, geliyor doğru mu?


Reddetme şansımız yok.


Bak bugün yazılım mühendisleri iş bulamıyorlar.


Süleyman kodları altı ayda yazılan kodu adam üç dakikada çıkartıyor ya.


Ki en önemli mesleklerden o da.


Evet, şimdi bak tercümanlık, öğretmenlik, yazarlık, Yaa.


İşte efendim bu tür medya, medyayla ilgili bütün işler, grafik tasarım hepsi.


Yani yavaş, yavaş, yavaş, yavaş yapay zekanın esir aldığı sektörler haline geliyor.


İlginçtir, sektör hani esir alamadığı sektörler neler?


İnsanların bugün iş diye tenezzül edip bakmadığı işler, dışarıdaki işler.


Yani tornadaki, tesviyedeki işler.


Efendim, böyle insan emeği ile.


Evet, insan emeği ile yapılan işler hakikaten.


Yani şimdi burada bizim hani demin soru-- sorduğun sorunun, ııı, şeyine dönelim.


Yani yapay zekanın bir fırsat alanı olarak hayattaki her şey gibi, ta başından beri insanın maruz olduğu her şey gibi bir imkan boyutu var.


Bir de imtihan boyutu var.


Bu ikisini iyi dengelemek gerekiyor ve bu ikisinden de bu anlamda, hani, bunu dikkate alarak buna bak-- yaklaşmak gerekiyor.


Ben Amerika'ya gittiğimde ilk iki binde, iki bin iki arasında izlediğim Şeytanın Avukatı diye bir film vardı.


Ondan da biraz etkilenerek bir de Amerika'nın oradaki, o New York'taki filan avukatlar, efendim hukuk bürolarının yapmış oldukları, yani bunların Allah'ı yok, imanı yok, dini yok, değerleri yok.


Tamamen böyle bir hani üstte kalanın, hani altta kalanın canı çıksın mantığıyla ortaya koymuş oldukları bir mer'i hukuk sistemini de tabiri caizse böyle iğfal ederek, ortaya koydukları atraksiyonlara bakarak şunu düşünürdüm Süleyman.


İnsi şeytanların başı muhtemelen New York'ta bir hukuk bürosunun başında bir adamdır.


Böyle düşünürdüm.


Çünkü insten de şeytan var.


Minel cinneti vennas.


İnsanlardan...


Ve cinlerden.


Evet, onların şerrinden sığınacağız.


Siz dediniz ki bir şey.


Yani New York'ta bir avukat.


2000'de böyle düşünürdüm.


2025'te San Fransisco'ya gittim.


Silikon Vadisi'ni gördüm.


Oradaki o birçok şirketin hem patronu hem de efendim, belki çalışanları.


Özellikle Türk arkadaşlarla görüştüm ettim ve onlara da söyledim.


Tebessüm ettiler hepsi.


Dedim ki artık inanıyorum ki şeytanın yeryüzündeki insi temsilcisi veya inse-- insi şeytanların başı New York'ta bir avukat değil, San Fransisko'da bir yazılım yöneticisi.


O algoritmaları tayin eden insanlar.


Ve bunların tek bir tanrısı var Süleyman.


Kitle kaynak yani.


Adam diyor ki kitle neyi beğeniyorsa ben onu alacağım, diyor.


Abi kitle neyi beğenir?


Kitle heva ve hevesiyle hareket eden değil midir?


Arzuların insanların çoğuna uyarsan...


Nefsin hakimiyeti, nefsin sultası, yani nefsin egomanyası, algoritma, nefsin algoritması yani.


Ki ayet diyor ya insanların çoğuna uyarsan seni haktan saptırırlar.


Evet, tam da bu işte çok güzel.


Bak ne kadar güzel söyledin yani.


Metas şey, crowd sourcing dedikleri bu Sam Altman, şu anda yapay zeka çalışmalarının en böyle baş adamı.


Diyor ki o diyor ne söylüyorsa o, diyor.


Yani piyasa daha tabiri caizse insanlar ne beğeniyorlarsa bazen bir şey çıkarıyorsun, kimse iltifat etmiyor.


Ama bazen de hiç ummadığın bir şeyi insanlar iltifat ediyorlar.


Oradaki muharrik ne yani?


O kitle, o kitleyi yalnız anlamak lazım Süleyman.


Kitle dediğimiz şey hakikaten o insanların çoğunun ortaya koyduğu heva ve hevesle ortaya çıkan mekanizmayı, algoritmayı ya da mantaliteyi, zihniyeti bizim iyi tahlil etmemiz lazım.


Çünkü kitlelerin bilgeliği diye bir şey de var.


Bak yani orada insan nefsi tamam hep emareden mi hareket ediyor yoksa daha farklı bir düzeyden mi hareket ediyor?


Çünkü aynı mekanizma Allah'ın yeryüzünde canlı kalabilmemiz için ortaya koyduğu bir mekanizma.


Aynı zamanda biz her şeyle mücadele edip hayatta kalmayı başaran bir türüz.


Yani o vesilesiyle- Ve ümmetin hani şerri de ittifak etmemesi gibi- Mesela, o da mesela çok önemli.


Sizin söylediğinizi de destekliyor.


Yani aslında bu demek ki bir bilgelik boyutu var ki bir de insanı hakikaten heva ve hevese sürükleyen ve aslında çoğunluğa uydun kalabalığa deyince dağıldığımız bir boyutu da olabilir.


Nefsi emmarenin bir şeyi var, bir yönelttiği, götürdüğü bir yer var.


Bir de nefsi mülahimenin ya da nefsi mutmainnenin ya da işte iman etmiş nefsin vahiyle aydınlanmış kalbin.


Bunların da aslında ittifak edip de yanılmadığı bir şey var.


Şimdi aslında mücadele bu ikisi arasında devam ediyor.


Yani burada sen tarafını nasıl seçeceksin ve ne yaparak bunu yapacaksın?


İşte yapay zeka ile ilişkimiz burada başlıyor bizim biraz.


Benim anladığım da şu Rıfat Abi.


Şimdi bir taraftan o kadar güçlü geliyor ki ıskartaya çıkma ihtimalimiz de var.


Evet, insanların, milletlerin, devletlerin doğru mu?


Hani yetişemezsek- Mesleklerin.


Mesleklerin bir ıskartaya çıkma hali var.


Bir de yapay zekaya şimdi dediğiniz gibi duygunun aktarılması çalışılıyor.


Hani şu an duygu yok gibi düşünülüyor ama belki onun çalışmalarından sonra dediğiniz gibi- Süleymanciğim, duygu yok diyorsun.


Bak karısının yerine koymuş.


Yani sen bir de ben sana bir şey söyleyeyim.


Canım cicim diye bir konuş bak sana ne tür iltifatlar yapıyor?


Doğru ya en azından hani belki bildiğimiz manada o merhamet, sevgi, şefkat.


O duyguyu hani harekete geçirebilecek bir düzlem şu an yok gibi.


Daha retorik kalıyor olabilir.


Hani sadece söylem- Karşılığında muhatap yok diyorsun.


Olmayacak, hiçbir zaman olmayacak zaten.


Ama sanki şöyle.


Yani merkezi beyin olacak o merkezi beyin işte o felakete götürecek veya bir şekilde o engellenmeli.


O zaman bu bu zemini insi cinni ya da bütün kötü niyetliler kötüye kullanmak için uğraşıyor.


Aynen iyiler ne yapıyor?


Mesela diyelim ki yapay şeyh olur mu?


Hani yani sanal şeyh olur mu?


Zaten insanların özellikle ChatGPT gibi yapay zekalarla girdiği ilişki şehri ilişkisi- Yönlendiriyor.


Sonuçta her şeyi- Her şeyi yönlendirir.


Ben bunu nasıl yapayım, diye soruyorsun ya.


Hadi bakalım buyur.


Şu yatırımı yapayım mı?


Yani şöyle şuan mübarek şeylerin işi kolaylaştı yani.


Sanal da o zaman bir tek ruh eksik olacak gibi.


Yani sanal şey yani yapay kula kadar gidecek iş.


Yani yapay kul da belki üretilecek.


Hani bu hani dediniz ya benim yapayım çok güzel ama öyle duygular öyle gelişecek ki kulluk noktasında da hani bir adım atalıma kadar gelebilir.


Şu manada hayırlı insanlar, iyi niyetli insanlar buna mı çalışacaklar yoksa hani hep böyle insanın o ruhu ya da o bilmediğimiz boyutu bir gizemli kalacak da yapay zeka, bir şiirimde geçtiği gibi kalbimize yenilecek mi abi?


Ben şöyle düşünüyorum Süleymancığım.


Ne varsa bu face to face, ruhu beruu ilişkilerde var.


Yani yüzyüze, sadır sadıra, kalp kalbe gelmeden ne terbiye olur, ne inkişaf olur, ne de efendim, istediğimiz insanlık ufkuna erişebiliriz.


Makineyle bu tür bir efendim, yapay zekayla ilişki hep bir yere kadar devam edecek.


O manipüle edecek, sömürecek, yerine göre bizden bilgi alıp kendini geliştirecek sürekli.


Şimdi biz bir şey sorup öğrendiğimizi zannediyoruz değil mi?


Yahu yetiştiriyoruz şey yapay zekayı.


Yani suluyorsun, sürekli suluyorsun yani.


Sürekli her girdiğin sorgu onun senle ilgili bir şey almasını düşünüyor.


Hatta ikinci versiyona para da ödedim.


Sonra bir ara dedim ki ya benim hakkımda ne düşünüyorsun?


Yahu bir şey çıkarttı.


Korktum ya.


Mümin mümin mümin aynasıdır.


[kahkaha] Yapay zeka aynı oldu yani.


Sonra dedim ki ya çok tamam, hep olumlu şeylerden bahsediyorsun, biraz olumsuzlardan bahset diye tekrar bir komut girdim.


Aman Allah'ım, yani hakikaten ediyor, ediyor ve diyorsun ki ya bu başka bir şey, yani başka bir yere gidiyor yani.


Peki hani böyle eskiden toptan reddediciler olurdu.


Biraz süremiz uzadı ama yapay zeka konusu olunca izleyicilerimiz ve dinleyicilerimiz bizi hoş karşılayacaklardır.


Eskiden reddediciler olurdu.


Yani tamam mesela diyorum ki ben 90'larda televizyon geldi, televizyon yasak, haram ve bitti.


Hani hiç istemiyoruz bunu diyenler olurdu.


Şimdi de yapay zekaya böyle bir tavır belki de en karizmatik tavır da olabilir.


Aman aman aman yani şunun en ufak bir şeyi bana bulaşmasın deyip böyle tam böyle ümmiyi yaşayan bir model.


Teknoloji diyeti, Süleyman bugünün en güzel diyeti.


Teknoloji orucu.


Bugünün en güzel orucu.


Yani hakikaten insanlık ufkunda bu teknolojiyle ilişkinin bence gittikçe daha çok sorgulanacak hale gelmesi gerekiyor.


O zaman aslında böyle bir ekran süresi koçluğu gibi bir iş olabilir.


Mesela bak ne güzel kendine iş buldun.


Evet valla iki saate indiririm gençlerin ekran süresini.


Sen kendinden önce bir iki saate indir.


Benim az benim gerçekten- On iki saatten aşağı değil.


Benim şöyle WhatsApp'ta yedi bin yedi yüz sekiz kişi var.


Yani yedi bin sekiz yüz onlarla ilişkim sürdüğü için ekran süresi artıyor.


Anladık ki o zaman aynı şey Twitter.


Yirmi dakikayı geçmez.


Sen onlarla gerçek ilişkiler tutsana sanal ilişkiler insanı hakikaten çok dağıtıyor.


Doğru ama ben mümine faydalı olsun diye kullanıyorum.


Sanal mümin sanal mümine faydalı olsun.


O yüzden- Sanal mümin sanal müminin aynasıdır.


Yani nereden geldik.


Ben bağlamayı unuttum abi.


Siz hatırlatın bir tam bir şey bir yere bağlayacaktım konuyu ama şimdi tam hatırlayamadım.


Yani teknoloji diyetinden bahsediyorduk.


Evet mesela bu yeni bir iş.


Ekran süresi koçluğu.


Evet, güzel bir iş olabilir.


Mesela prompt mühendisliği değil, mühendislik çıktı.


Yapay zekaya en iyi soruyu sorabilmek, en iyi neticeyi almak açısından çok önemli.


O zaman şöyle.


Bu program bitmez.


Sonuçta sonu uzun uzayacak gibi.


Ama diyet en azından- Gözüm parladı böyle meslekler böyle önümde gözüktü.


O yüzden de yapacak iş arıyoruz biz de.


Allah'ın izniyle güzel yeni bir mesleğe geçebiliriz.


Tamam, en azından ekran süresi ya da işte dediğiniz gibi dijital perhiz şu an için bir şey yine bir duruş, bir yük, bir duruş.


Evet, evet, hakikaten bir türlü.


Sanki hani kapılıp gittik, kapılıp gitmek.


Aynen Müslüman bu tür bir akıma karşı hani ters yüzen insandır, ters yüzmeye çalışan insandır.


Yani bizim o yüzden kollarımız çok güçlü olmalı inşallah.


Mücadeleye devam inşallah.


Pekala, çok teşekkür ediyoruz.


Kıymetli izleyicilerimiz, kıymetli dinleyicilerimiz.


Bir Kardeşiz programının daha sonuna gelmiş bulunuyoruz.


Kıymetli hocam Mehmet Lütfi Arslan ile yapay zeka üzerine güzel hoş bir sohbet oldu.


Bunu yapay zeka bizden daha iyi yapabilir mi ileride onu da bilmiyoruz.


Ki ihtimal de var.


Bir sonraki programda görüşmeyi diliyoruz.


Bendeniz Süleyman Ragıp Yazıcılar.


Nesiller büyüten dergi, bilim ve teknik bilim insanlarının rehberliğinde, heyecan ve ilham verici keşif yolculuklarına çıktığı podcast'lerle her Perşembe saat 20'de sizlerle.


Ve şimdi mikrofonda Bilim ve Teknik.


Ben Bilim ve Teknik dergisi yazarı İlay Çelik Sezer, yine Bilim ve Teknik dergisi yazarı arkadaşım Hayriye Yetiş ile birlikte bugün ODTÜ Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Profesör Doktor Eren Kalay Hocamızı konuk ediyoruz.


Eren Hocamızla üniversite sınavına girmiş öğrencilere ve ailelerine tercih döneminde yardımcı olabilecek önerileri konuşacağız.


Hocam, her yıl milyonlarca gencimizin biraz heyecanla, bazen de biraz stresle geçirdiği bir üniversite tercih dönemi daha yaklaşıyor.


Tabii ki her genç birey bu süreçte geleceğini en iyi şekilde biçimlendirebilecek ve kendini en mutlu hissedeceği alanı ya da alanları bulma çabası içinde oluyor.


Bu sürece doğal olarak aileler de katılınca farklı bakış açıları, farklı soru işaretleri, farklı kafa karışıklıkları da işin içine giriyor.


Eee ama tabii ki bu konuda doğru yönlendirmeye ulaşmak için yapılabilecek pek çok şey var.


Eee siz ODTÜ'deki göreviniz sırasında uzunca bir süre liseli gruplara yönelik tanıtım faaliyetlerinde bulundunuz.


Fuarlar ve etkinlikler düzenlediniz.


Televizyon ve sosyal medya üzerinden programlara katıldınız.


Tüm bu tecrübeleriniz doğrultusunda öğrencilerimize ve ailelerine tercih süreci boyunca somut olarak neler önerirsiniz hocam?


Evet, çok teşekkürler.


Öncelikle programa davetiniz için teşekkür ediyorum.


Sizlerle beraber olmak her daim büyük bir mutluluktu.


Önce de programlar yapmıştık.


Bu sefer farklı bir konuyla beraberiz.


Benim farklı bir şapkamda.


Dediğiniz gibi ee ben 2016-2024 yılları arasında ODTÜ'de Rektör Danışmanlığı görevinde bulunmuştum.


O sırada iletişimle ilgili ofislerden sorumluydum.


Bunlardan biri de bizim çok çok önemsediğimiz, tüm üniversitelerin çok önemsediği lise tanıtımları.


Iıı bu minvalde de işte sosyal medya, tanıtım ved-i videoları, broşürler, web sayfaları, söyleşiler...


Iıı hatta geçen bir arkadaşlarla bakmıştık ben görevden ayrılmadan önce otuzdan fazla ile gidip yüzden fazla okulda konuşma yapmışım [güler] ki birçok üniversiteler bunları yapıyorlar.


Eee yine tercih döneminde Tercih Danışmanlığı, Tercih Fuarı gibi etkinlikleri eee düzenledim sekiz sene boyunca.


Eee tabii bu kapsamda da birçok tecrübe de edind-edindim.


Yani binlerce her sene aile geliyordu.


Eee ODTÜ gibi bir üniversitede de bu işi yapınca.


Şimdi burada hani somut olarak ilk önce somuttan başlayalım.


Ailelerimizi neler bekliyor bu tercih döneminde?


Eee tüm üniversiteler gerçekten bu konuda oldukça iyiler, onu da söyleyebilirim.


Fuarlara katıldığımız için hani sadece kendi üniversitemi değil, birçok üniversiteyi gördüm.


Gerçekten ülkemizin iyi olduğu alanlardan biri bu tanıtım fuarları.


Ve burada ilk önerim benim, hani fuar olsun olmasın, eee akıllarından geçirdikleri üniversiteyi mutlaka bir yerinde görsünler.


Çünkü hiç akıllarına gelmeyen web sayfasından o tanıtım filmlerinden göremeyecekleri detayları görebilirler bu ziyaret sırasında.


Hani bunun çok akademik eee anlamı da yok.


Daha çok üniversitenin yeri, ulaşımı, yurtları, içine bir girsinler, bir dolaşsınlar.


Mutlaka hani aileleriyle beraber ya da tek başlarına öğrencilerimizden bunun çok faydalı olacağını düşünüyorum ki, eee en kötü ihtimal tercih fuarında o üniversitenin fuarına gittiklerinde de bunu yapabilirler.


Bir diğeri eee bölümleri mutlaka ziyaret etsinler ve orada çekingen davranmasınlar.


Hani bazen ailelerimiz "ya işte hocaları acaba rahatsız eder miyiz?


" Orada asistanlar çalışıyorlar.


Eee bizim hani bir görevimiz de gerçekten eee aday öğrencilere destek olmak.


O yüzden hani bu konuda hiç çekinmesinler ki zaten tüm üniversitelerimizde de bu duyarlılık oldukça yüksek.


Sonuçta bu bir bayrak yarışı.


Yani onlara destek olacak olan hocalar da, asistanlar da bir zamanlar aday öğrenciydi.


Onlar da okul okul geziyorlardı.


O yüzden bu anlamda çok çekinmesinler.


Tabii ailelerden ziyade öğrencilerin eee soru sorup bu işin içine girmesi de önemli.


Bazen ailelerimiz hani bunu çok çok önemsiyorlar.


Haklılar eee hani çocukların geleceği olarak görüyorlar.


Fakat hani bir noktada da eee bıraksınlar birazcık daha çocukları o iletişimi kursun hocalarla beraber.


Hatta bununla ilgili komik bir anım da var.


Bizim işte derece öğrencilerinden, ilk yüze giren öğrencilerden birini ağırlıyorduk bizim ekiple beraber.


Aile o kadar çok hani işin içindeydi ki biz ayrılana kadar öğrenciyle tanışmayı unutmuşuz.


[kahkaha] Ya o aile o kadar çok soru sordu ki en sonda öğrenciyle de tabii tanıştık.


Eee hani bu eee noktada öğrencilerin de işin içinde olması çok çok önemli.


Tabii onlar yorgun oluyorlar.


Onu çok net söyleyebilirim.


Eee bir yorgunlukla sınavdan çıkıyorlar ama o sınav kadar işte üniversite tercihi, bölüm tercihi de önemli.


Birazdan konuşuyor olacağız.


Şimdi tabii şey de çok önemli burada.


Eee seçecekleri bölümlerin müfredatına bir bakmak.


Eee üniversite eğitimi biliyorsunuz ortaokul, lise eğitiminden farklı.


Ortaokul, lise eğitiminde Milli Eğitim Bakanlığının belirlediği bir müfredat var ve tüm ünü-tüm liseler bunu uygulamak zorunda.


Üniversite böyle bir yer değil.


Üniversite bu anlamda özerk.


Yani bir bölümün, bir elektrik elektroniğinin, işte bir metalurji malzemenin, sosyolojinin müfredatı başka bir üniversiteden farklı olabilir.


Müfredatın gücünü de genelde öğretim üyesi sayısı, işte imkânlar ki birazdan konuşacağız, laboratuvar imkânları, eee akademisyenlerin, hocaların proje sayıları, dersler.


Bunlara bir göz atmakta yarar var, bunları karşılaştırsınlar.


Eee bir diğeri yine somut olarak yapabilecekleri şey, ulaşabilirlerse mezunlara ulaşmak.


Özellikle son sekiz on sene içinde o bölümden, o üniversiteden mezun olmuş kişilerle yazışırlarsa ki aslında bu da şey değil, onda da çekingen davranmasınlar.


Hani bu günümüzde çok daha kolay.


Bu sosyal medya üzerinden, LinkedIn üzerinden herkes üniversitesini zaten yazıyor.


Çok çok kolay.


Hatta onu LinkedIn'de paylaşıyor da.


Yani herhangi bir kişi girip bir kişinin hangi üniversiteden mezun olduğunu da görebiliyor, o şekilde tarama yapabiliyor.


Eee çünkü düşünürsek hani mezunlar aslında üniversitenin aynası.


Eee o aday öğrenciler de bir gün o bölümü bitirdiklerinde o mezun ordusuna katılacaklar.


Hani bu sebeple mutlaka bir mezumlardan da görüş almak, özellikle de yakın mezunlardan yani sekiz on sene diyebilirim, ulaşabilirlerse eee çok faydalı olur.


Eee bunun dışında tabii üniversitelerin sağladığı imkânlar önemli.


Ders dışında da işte yan dal, çift anadal, Erasmus.


Genelde artık çok çok üniversitemizde var ama kontenjanlar değişebiliyor.


O yüzden hani onlara da bakmaları, gittiklerinde tanıtımlar sırasında eee onları sormaları da kıymetli olur diye düşünüyorum.


Eee peki hocam, bu tercih döneminde en çok kafayı karıştıran konulardan biri de üniversite mı seçmeliyim, bölüm mü seçmeliyim?


Bu noktada hangi yaklaşım daha doğru olur?


Dediğim gibi hani uzun süre bu işi yapıp sonra cevaplayınca eee bölüm mü, üniversite mi?


Bitirince ne iş yapacağım?


[güler] Ve ortalama maaş.


En çok merak edilen üç sorudan bir tanesidir.


Ama bu soru çok anlamlı.


Yani bölümünü, üniversite mi?


Cevabı da aslında kolay değil.


Hani burada şöyle bir ayrıştıracak olursak, bölüm burada daha çok mesleği tabii temsil ediyor.


Hani bölüm derken meslek.


Eee meslekte de tabii ömür boyu yapacağı bir iş aslında.


Üniversitede buna ulaşmak için sunulan imkânlar gibi eee tarif edebiliriz.


Yani birçok meslek, farklı üniversiteler de var.


Eee birçok bölüm farklı üniversitelerde var.


Ama sunduğu imkanlar farklı.


Tabii bunun cevabı biraz özel.


Yani eee böyle birçok hocayla biz buluşsak, bunu tartışsak, bu işin uzmanları da dahil tam bir kanıya varamayız.


Ama benim kişisel görüşüm bir adım daha bölüm ve meslek önde.


Eee çünkü hani onunla bir ömür boyu yaşayacak, eee üniversite dört beş sene.


Fakat hani şuna da dikkat etmek lazım, şöyle bir benzetme yapabiliriz, işte mesela düşünün Ankara'dan İstanbul'a gideceğiz, bir otobüs firmasıyla eee gittiğimizi düşünün.


Tercihte bulunacağız.


Eee bu çok lüks bir otobüs de olabilir.


Amacımız aynı İstanbul'a gitmek.


O otobüsün içinde ne bileyim işte film gösterimi olabilir, çok güzel yemek servisi olabilir ya da daha mütevazı- [akustik gitar] Bir otobüsle de gitmek durumunda kalabiliriz.


Eee burada da işte puan devreye giriyor aslında.


Yani gerçekçi olmak gerekirse, eee Türkiye ortamında bazı üniversitelerimiz daha köklü, eee daha önce kurulmuşlar, daha fazla proje alıp altyapılarını güçlendirmişler.


Hani bunlar biliniyor isim olarak.


Bazı üniversitelerimiz daha yolun başında, eee onlar kur-- bunu kurma aşamasındalar.


Eee tabii buradaki o üniversite puanı da işte biliyorsunuz hani aslında üniversite hiçbir üniversitenin puanı yok.


Böyle bir şey yapmanın imkânı da yok.


Bu popülerliği gösteriyor.


Yani üniversite sınavında yüksek alanlar ilk seçme hakkı oldukları için bir üniversiteyi kendi kafalarına beğendikleri üniversiteyi eee seçtiklerinde onun puanı yükselmiş oluyor.


Hani bu da birazcık işte o otobüs gibi.


Eee burada puan maalesef diyorum.


Yani keşke tüm üniversitelerimizde imkanları en üst seviyeye eee ulaştırabilsek.


Eee puan birazcık burada devreye giriyor.


Çünkü o üniversite işte eee laboratuvar olsun, derslik, yurt, kampüs, sosyal etkinlik, mezun ağı, prestij, bilinirlik gibi eee bazı noktalarda öne geçtiği zaman eee size tabii o bölümü ve mesleği de daha iyi öğretir duruma geliyor.


Yani hani burada özetlersek, eee meslek bir adım önde.


Ama tabii üniversite de çok önemli.


Hocam, eee üniversite tercih dönemini zorlaştıran en önemli etmenlerden biri sanıyoruz, öğrencilerin belirli bir bölümde öğrenci olarak okumanın gerçekte nasıl bir deneyim olacağını önceden pek hayal edemiyor olmaları.


O yüzden de aslında adaylar, bir üniversite öğrencisinin üniversite yıllarında nelerle karşılaşacağı ve bu yılları en verimli şekilde nasıl geçireceği hakkında biraz daha şey bilseler, eee bunun tercih yapmakta onlara bir miktar yardımı olabilir diye düşünüyoruz.


Dolayısıyla şunu sormak istiyoruz.


Bir öğrenci üniversiteyi nasıl okumalı, üniversite yıllarında nelere önem ve öncelik vermeli?


Evet, bu gerçekten çok güzel bir soru.


Belki çok kısa, hani bir üniversite deyince aklımıza ne geliyor?


Eee onu bir tarif ederek başlamak hoş olabilir.


Şimdi bizi dinleyen eee üniversite adaylarımız da var.


Hani üniversite nasıl bir yer?


Araştırma kısmını dışarıda bırakırsak, hani özellikle lisanslı eğitim kısmı daha önde olacak.


İşte aklımıza ne geliyor?


İşte hoca geliyor, ders anlatıyor, öğrenciler dinliyorlar.


Eee şimdi ben hani dinleyicilerimizden ilginç bir şey yapmalarını isteyeceğim.


Bir araba motoruna Bologna diye ve Voltalina diye yan yana yazıp, bir eee fotoğraflarda aramaya basarlarsa ilginç bir minyatür görecekler.


Hatta size de buradan, şuradan hemen çok hızlı göstereyim.


O sırada bakın şöyle bir minyatür var.


Bu bin dört yüzlü yıllarda, bin üç yüz elli falan olması lazım.


Voltalina isimli eee ünlü bir ressamın bin dört yüz on dördüncü yüzyıldaki sınıf ortamını tasvir etmiş.


Dikkatli bakarsanız bir tane hoca var.


Aynı bizim şimdiki amfi gibi.


Sağ tarafında daha kıdemli kişiler oturuyor.


Tahminimce asistanlar, eee sınıfa, sınıf çok ilginç.


Sınıfa bakacak olursanız en önde dersi çok dikkatli dinleyenler var.


Arkada eee bir tane uyuyan öğrenci var.


İki üçü pencereden dışarı bakıyor.


Üç dört tanesi de orada konuşuyor.


Muhtemelen hoca kızacak biraz sonra.


Yani şöyle, bunu şu sebeple söyledim.


Yedi yüz senedir değişmemiş bir sistem var.


Fakat şöyle bir ilginç döneme denk geldik.


Yani yedi yüz senedir değişmemiş olan şey hem biz hocaları hem şu an bizi dinleyen YKS, YKS adayları, üniversite adaylarını çok ilgilendiriyor.


Çünkü biz artık şu an o değişimin içindeyiz.


Artık eee bilgiye ulaşmak çok kolay.


Eskiden bilginin kaynağı o ortadaki hocaydı.


Hoca ne derse oydu ve hani eee bilgiyi ondan öğreniyorduk.


Şimdi artık bilgiye ulaşmak çok kolay.


Peki şimdi üniversiteler ne yapacak?


Üniversitelerin görevi nedir?


Üniversitelerin birinci görevi hayat boyu öğrenmeyi öğretmek oldu.


Çünkü zaten bilgi her yerde.


Önemli olan doğru bilgiyi nasıl filtreleyebilirler ve nasıl ulaşabilirler?


Hayat boyu.


Ki hani bir üniversiteyi iyi yapan da eee buradaki başarısı.


Eee şöyle düşünebiliriz.


Hani bir üniversiteyi, bir bölümü, bir hocanın en büyük başarısı aslında derste anlattıkları konuları eee ezberleyerek sınavlarda başarılı olmaları değil öğrencilerin.


Tam tersi, o dersteki kazançları ile hayatta karşılaşmadıkları durumda, eee tam olarak hazırlanmadıkları durumdaki başarıları.


Yani üniversitenin aslında öğrencileri buna hazırlaması lazım.


Yoksa hani ezberle gir, sınavda başarılı ol.


Bu değil artık bu.


Bunu çok hisseder olduk.


Bu hep böyleydi ama şu an biz bunu çok daha hisseder olduk.


Eee biliyorsunuz ünlü bir yazar var, Albert Camus.


Eee Nobel ödüllü, çok benim de sevdiğim bir yazardır.


Asıl o bir futbolcu.


Geçmişte futbola başlamış ama zatürre sebebiyle futbolu bırakmış.


Onun çok güzel bir sözü var.


Diyor ki, "Hayat tıpkı kaleci olmak gibidir.


Top hiçbir zaman beklediğin köşeden gelmez.


" İşte hayat böyle bir şey.


Üniversitenin de o beklemediği köşeye üne-- eee öğrencileri hazırlaması lazım.


Eee çünkü şöyle de düşünebilirsiniz.


Yani bugün bile derslerde bizim öğrettiğimiz konular öğrenciler hayata atıldıklarında eskimeye başlıyor.


E onları mutlaka yenilemeleri lazım.


Yani bu bağlamda aslında tek işe yarar beceri öğrenebilme becerisi.


Ve iyi üniversiteler de aslında bunu sağlıyorlar.


Peki yani öğrenci olarak girdiler, bunu nasıl elde edebilirler?


Ne yapabilirler?


Eee mesela bir tanesi benim de çok sevdiğim lisans araştırma.


Şimdi artık birçok üniversitemizde var.


Eee ODTÜ'de biz onu uzun zamandır yapıyoruz.


Hatta böyle bir ofisimiz bile var.


Eee ve ben takip ettiğim kadarıyla yani birçok üniversitemiz artık bunu yapıyor.


Bunun faydası ne?


Sadece derste öğrenme değil, lisans araştırmaya girdikleri zaman, bu her alanda olabilir.


Sosyoloji, psikoloji, malzeme, elektronik hiç fark etmez.


Eee öğrendiklerini pratik uygulamaya çevirebiliyorlar.


Yani bir hocanın yanında aynı usta çırak gibi eee doktora öğrencileriyle beraber, yüksek lisans öğrencileri ile beraber toplantılara katılıyorlar, araştırmalara katılıyorlar.


Bir ipin, yani bir araştırmanın ucundan tutuyorlar.


Bunun en büyük kıymeti de şu;


hata yapıyorlar, hata yapmayı laboratuvarda öğreniyorlar.


Hani özellikle Mühendislik Fakültesi özelinde söylersek.


Çünkü düşünürseniz hani bir konunun uzmanı kimdir?


Biz uzman çağırıyoruz dimi bir şey olduğu zaman, bir uzman.


Aslında uzman o konuda en çok hata yapmış kişidir.


Geçmişte o kadar çok hata yapmıştır ki artık o onu uz-bilgeleştirmiştir, uzmanlaşmıştır.


Hata yapmanın en güzel yaşı da öğrencilerimizin, şu an bizi dinleyen öğrencilerimizin yaşı.


Çünkü ilerde daha acı oluyor.


O yüzden o yaşlarda eee bunları yapıp-Hatalardan ders çıkarmak çok çok önemli.


Lisans araştırmayla ilgili tabii TÜBİTAK'ın çok büyük katkıları var uzun yıllardır.


Eee belki siz bir şeyler eklemek istersiniz orda.


Evet siz de bahsedelim Hocam TÜBİTAK'ın imkânlarından.


TÜBİTAK'ın üniversite öğrencilere yönelik sağladığı pek çok imkân var.


Eee özellikle de hocamızın söylediği lisans araştırma süreçleri bağlamında.


Eee bu-bu burs programı kapsamında üniversitede-- üniversite sınavında belirli bir başarı elde etmiş öğrencilere temel fen bilimleri ya da temel sosyal ve beşeri bilimler alanlarında tercih yapmaları durumunda ve o bölüme girmeleri durumunda tabii ki karşılıksız burs veriliyor.


Yani aslında TÜBİTAK birazcık temel bilimlere yönlendirmeye çalışıyor öğrencileri.


Bunun dışında üniversite öğrencilerinin gerek üniversiteler ve araştırma kurumlarında gerekse sanayide yapılan bilimsel araştırma projelerinin birer parçası olarak burs alabildikleri çeşitli burs programları var.


Yani TÜBİTAK öğrencileri daha üniversiteden mezun olmadan bilimsel araştırmalara katılmaya teşvik ediyor.


Eee çeşitli alanlarda üniversite öğrencilere yönelik araştırma projesi yarışmaları düzenliyor TÜBİTAK yine.


Teknofest kapsamında da lisans öğrencilerinin çok çeşitli kategorilerdeki projeleriyle katılabilecekleri yarışmalar düzenleniyor.


Bunlar da TÜBİTAK'ın sunduğu imkânlar arasında.


İlgilenen dinleyicilerimiz bu arada TÜBİTAK'ın lisans ve önlisans öğrencilerine yönelik sağladığı imkânlarla ilgili ayrıntılı bilgilere eee resmi web sitemiz olan tubitak.


gov.tr adresinden ulaşabilirler hocam burada eklemiş olalım.


Yani bunlar gerçekten çok kıymetli.


Hani TÜBİTAK'a da bu konuda gerçekten çok büyük bir teşekkür etmek lazım en azından bir öğretim üyesi olarak.


Çünkü hani bu saydığınız projelere katılan öğrencilerin birincisi iletişim kabiliyetleri artıyor ki bu çok çok önemli.


Bu eee hem araştırma projeleriyle hem de öğrenci toplulukları üniversitelerde çok kıymetli.


Yani hepimiz bir topluluğa mutlaka dahil olmuşuzdur.


Eee çünkü düşünürseniz hani dünyadaki savaşlar da iletişim problemi yüzünden çıkıyor.


İki arkadaşın küslüğü de iletişim problemi yüzünden çıkıyor.


İletişim aslında en başta böyle öğrenilmesi gereken işlerden bir tanesi.


O da ne kadar çok eee yaşıtlarıyla ya da farklı yaş grubuyla eee iletişime geçerse o kadar güçlendiriyor.


Bir diğer kıymetli kısmı yine TÜBİTAK projelerinde olsun, üniversitelerin sağladığı lisans araştırmalarda olsun bütçe kontrolü.


Bu da aslında bizim çok farkına varmadığımız ama eee çok çok önemli bir şey.


Çünkü hani şu an bizi dinleyen arkadaşlarımız ilerde çok çok büyük projelerin başına geçecekler.


Milyonlarca kez milyonları kontrol edecekler ya da küçük bir parayı kontrol edecekler.


Onlara bir para emanet edilecek günün sonunda ve o kontrol de önemli.


Bu lisans araştırmalarının bir kıymetli kısmı da onlara bir bütçe emanet ediliyor ve belli bir sürede bunu çok ideal bir şekilde kullanmaları lazım.


Tabii bu bütçeler küçük bütçeler ama öğrenmek için de oldukça ideal.


Bu anlamda da çok çok önemli.


Eee yine hani üniversiteler bazında tekrardan geri dönecek olursak, bu Erasmus ve değişim programlarına katılmak çok kıymetli.


Çünkü hani dünya çok büyük eee ve daha üniversite yıllarında bunu eee öğrenmeleri, gidip orada işte farklı dostluklar kurmaları, farklı üniversiteleri ziyaret etmeleri de çok çok kıymetli.


Hem entelektüel yapılarını geliştirmek için hem de bir dünya vatandaşı olmak için.


Üniversitelerin en büyük misyonu aslında eee öğrettiği bilgilerin evrensel olması.


Yani Türkiye'de de yapabilmesi, işte Amerika'da da, Japonya'da da, Çin'de de.


O anlamda hani bu değişim programları falan çok kıymetli.


Gönüllülük ve sosyal sorumluluk projelerine dahil olabilirler.


Bugün geçtikçe artıyor.


Bunu eee Yükseköğretim Kurumu da çok önemsemeye başladı.


Eee o yüzden eee bu da oldukça faydalı olacaktır öğrenciler için.


Eee spor tabii vazgeçilmez şey.


Eee şimdi hatta yanılmıyorsam yine eee ÖSYM şöyle hoş bir şey de yapmaya başladı ya da başlayacak.


Üniversitelerin bu eee tür eee tanıtımlarını daha fazla eee tercih döneminde öne çıkartıyor.


İşte spor dostu kampüsler gibi.


Eee hani üniversite öğrencilerimiz de bilecekler hangi üniversitenin spor altyapısı daha güçlü.


Eee spor da çok çok önemli tabii ki.


Eee yine konferanslar, paneller, seminerlerde eee öğrencilerimizin olabildiğince anlamasalar bile o ortamı koklamaları için, o eee farklı disiplinlerden kişileri görmek için katılmalarının çok çok önemli olduğunu düşünüyorum.


Eee hocam bir de tercih dönemindeki üniversite adaylarının kafasına en çok takılan ve dolayısıyla en çok sordukları şeylerden biri de seçecekleri alanda mezun olduktan sonra iş bulma imkânlarının olup olmadığı.


Hatta bu kaygı yüzünden pek çok üniversite adayı aslında ilgi duyduğu alandan vazgeçme yoluna bile gidebiliyor.


Peki bu konuda neler söyleyebilirsiniz?


Tabii yani bu da yine çok önemli bir soru ve haklı bir kaygı.


Eee yani üniversite sınava girecek öğrencilerin yaşlarını düşününce tabii ki ben ilerde ne olacağım, eee bu bölümü bitirirsem ne olur, bu üniversite bana fayda sağlar mı, nasıl iş bulacağım kaygıları gayet normal ama endişe etmemeleri lazım.


Eee yani gelecekleri tek bir bölüme sığamayacak kadar büyük.


Eee tek o bölüm onların geleceğini belirlemeyecek.


Eee bunun yanında birçok işte az önce bahsettiğimiz eee şekilde kendilerini geliştirerek eee yepyeni bir eee-Şey yaratabilirler.


Kendilerini yeniden yaratabilirler aslında.


Hani bu kısımda tanıştıkları insanlar, katıldıkları etkinlikler, katıldıkları projeler, kazandıkları beceriler onlara yepyeni kapılar açacaktır.


O yüzden hani daha daha çok yok.


Yolun başındayken böyle bir endişe duymaya gerek yok.


Bu noktada profesyonel destek de alabilirler.


Üniversitelerin bu konuda kariyer planlama merkezleri var, Psikolojik danışma destekli yerleri var.


Bu konuda da oldukça iyiler.


Yine ben kendi üniversitemden biliyorum.


Hani bu kaygı aşırı bir boyuta gelirse de üniversiteye geldiklerinde bu profesyonellerden mutlaka destek alabilirler.


Burada tabii yine birazdan konuşacağız daha derin.


Sadece bölüm ve meslek üzerine öğrendikleri bilgiler değil, bizim bu yumuşak güç dediğimiz soft power da çok önemli.


Yani iletişim kabiliyetleri, entelektüel yapıları, takım çalışması gibi unsurlarda kendilerini geliştirirlerse, kendi meslekleri dışında da dediğim gibi çok büyük bir dünya onları bekliyor.


Yani çok basit bir örnek verirsek, sosyoloji okuyan bir kişi illaki akademisyen olması gerekmeyecek.


Kendini geliştirerek, işte medya konusunda insan kaynakları, STK, veri analizi, kamu sektörü bunlar hep sosyoloji mezunlarının mesela çalışabilecekleri yerler.


Direk etiket olarak düşünmesinler.


Şu an daha çok yolun başında oldukları için isme göre hemen karar veriyorlar.


Ama şu an dünya öyle bir hal aldı ki, kişisel becerilerimizi geliştirerek çok çok farklı işlerde çalışabiliyoruz.


Evet, yani mezun olduktan sonra üniversitede doğrudan eğitimini aldığı alanın dışında işler yapan çok fazla insana rastlıyoruz sonuçta, değil mi hocam?


Yani bunun çok fazla örneği var.


Mezun olduktan sonra işte elektrik elektroniği bitirmiş ve tiyatrocu olmuş.


Çünkü tiyatro kulübünde çalışmış.


Topluluklar sırasında müzisyen olmuş ya da bambaşka medya sektörüne girmiş.


Ya da işte mesela yöneticileri düşünebilirsiniz.


Aslında güzel bir örnek yönetici, yönetici olabilir.


CEO falan.


Mesela düşünürseniz bunların bir kısmı mühendis, bir kısmı sosyal bilimlerden, bir kısmı mimarlıktan.


Hani bir yöneticilik okulu yok ki.


E nasıl yönetici olunuyor o zaman?


Bizler de mesela ben de bir ara üniversitenin yönetimindeydim.


Ama ben metalurji malzeme mühendisiyim.


Aslında bunlar işte bizim o kazandığımız yumuşak güçle birazcık daha yöneticiler sivriliyorlar.


Takım çalışması, para kontrolü, iletişim.


Bunun gibi konularda kendilerini geliştirdiklerinde bambaşka yepyeni dünyalar açılıyor ve öğrencilerimiz yolun başında oldukları için daha bunun farkında değiller.


Burada tabi anne babalara, ailelere de büyük iş düşüyor.


Onları bu rahatlatma noktasında, bu endişeyi kaldırma noktasında dediğim gibi hayat hani çok çok onlar için daha erken, yeni başlıyor.


Birçok imkanlar karşılarına çıkacaktır.


Hocam aslında o kaygıyı oluşturan şeylerden birisi de iş bulmak nasıl bir süreç?


Onu bilmiyor olmaları aslında adayların bu konuda da biraz fikir sahibi olsalar belki o da rahatlatıcı olacak.


Nasıl iş bulunuyor?


Biraz da ondan bahsedebilir misiniz?


İş bulma sürecini aslında hani yine kendi tecrübemle aktarayım.


Ben genelde ikiye ayırıyorum.


Bir aramadan iş bulma, bir de arayarak iş bulma.


Şimdi bunlardaki farkı söyleyeceğim.


Aramadan iş bulma nasıl oluyor diye.


Şimdi bazen şöyle olabiliyor.


Bir hocanın yanına biraz önce söylediğim gibi lisans araştırma mesela ya da bir proje kapsamına girdiğinizde bir usta çırak ilişkisi başlıyor.


Yani hocanın uzmanlık alanından siz de yararlanıyorsunuz ve o konuda uzmanlaşma ya başlıyorsunuz.


Yani kendimden örnek vereyim.


Mesela benim aslında uzmanlık alanım işte.


Daha önce de konuşmuştuk başka programda elektron mikroskopları bu CERN benzeri parçacık hızlandırıcılar ve ben bunları sık kullanıyorum işte.


Elektron mikroskopum var.


Laboratuarda en üst Türkiye'de bir parçacık hızlandırıcının yok ama yurt dışında Avrupa'dakileri kullanıyorum.


Bu sırada benimle beraber asistanlarım geliyor, öğrencilerim geliyor.


Onlar da bu alana girmiş oluyorlar.


Mesela şu an hani benle çalışıp mezun olduktan sonra parçacık hızlandırıcıda çalışan üç tane öğrencim var.


İşte elektron mikroskobunu benden öğrendikten sonra.


Çünkü o aslında bir şey, bir yetenek.


Öğreniyorsunuz sonradan beceri ona kazandırmış oluyorsunuz.


Mesela en son işte bir öğrencim şu an Berkeley'de doktora yaptı.


O da orada öğretim üyesi olacak ve elektron mikroskobu çalışıyor.


Hani bazen bu şekilde bir konuda uzmanlaşınca ya da uzman bir ekipte yer alınca iş ayağınıza geliyor.


Siz de onu sevdiyseniz.


Tabii ki bu bir zorunluluk değil.


Hani bunu yapmayan da çok fazla öğrencim var.


Aramadan iş bulmadan kastım buydu.


Daha geleneksel olan arayarak iş bulmada ise hani ne yapmamız lazım?


Tabii o zaman artık böyle şeyin sonuna doğru yaklaşınca lisans eğitiminin biraz radarları açıp etrafta neler var diye bakmak gerekiyor.


Şimdi artık bu biraz da kolaylaştı.


Bu sosyal medya üzerinden, web sayfası üzerinden tüm firmalar bunu yayınlıyorlar.


Yani herhangi bir kendi alanlarında firmaya girdiklerinde, kariyer kısmına tıkladıklarında tüm detayları görebiliyorlar.


Ama hazır olmaları lazım tabii.


Nedir bu hazırlık?


Birincisi, güzel bir CV'lerin olması lazım.


Bildiğiniz üzere vazgeçilmezdir iş başvurularının curriculum vitae.


Latinceden kısaltması.


Şimdi şöyle bir yenilik de başladı video CV'ler de var.


Bazıları video CV de istiyorlar.


Orada aslında biraz iletişimi de görmek için o kısa iki, üç dakikalık videoda iletişim yakalamak istiyorlar.


Hani CV'de neler olmalı?


Tabii ki işte bitirdikleri bölüm biraz teknik bilgiler, stajlar, projeler, katıldıkları kulüpler, topluluklar.


Varsa bir başarı hikayesi başarı hikayesini orada özetleyebilir ler.


Bir de bu CV hani genelde bilinir ama şöyle bir tavsiyede bulunabilirim.


Başvurdukları firmaya göre ya da alana göre bir niyet mektubu yazsınlar.


Yani her alan için farklı bir niyet mektubu yazmaları çok iyi olur.


Niyet mektubunda da niye o şirketi seçtiler, nasıl fayda sağlayacaklar, böyle bir sayfa geçmeyecek şekilde bir niyet mektubu ile göndermek çok hoş olur.


Varsa portfolyo birinci sınıftan hazırlamaya başlasınlar.


Bunu şey çok iyi yapıyor mimarlar ve endüstriyel tasarım.


Ama aslında herkes yapabilir.


Mesela biraz önce konuştuk o TÜBİTAK projelerine katılmıştır.


Oradan bir başarı belgesini portfolyosuna koyar.


O projenin kısa bir bilgisini hatta hocasından da bir referans alarak o portföye koyabilir.


Yaptığı bir makalenin bir ucundan tutmuştur.


O makalenin bir örneğini koyabilir.


Yani portfolyo aslında yaptığınız böyle ilginç çalışmalardan bir örnek.


İş başvurusuna gittiğinizde çok çok faydası olur bu LinkedIn benzeri.


Biraz önce de konuştuk.


Çok çok faydalı olmaya başladı.


Yani gördüğüm kadarıyla çok sık kullanılmaya başladı.


Oradaki profillerini güncel tutmaları çok çok önemli.


Daha sonra da hani bunlar hazırladıktan sonra bir sektör araştırması, hangi bölümü bitirdiler ise hangi sektör, hangi şehir, hangi ülke, belki hangi firmalar?


Yine bunları da artık sosyal medya ve web sayfası üzerinden çok kolay ulaşmak mümkün.


Sonra bu sektörü ve alanı belirledikten sonra genelde bir başvuru formu doldurturlar firmalar o başvuru formuna CV lerini yüklerler.


Portfolyolarını yüklerler.


Sonra da bekleme kısmı gelir.


En sabır gerektiren kısım.


Eğer beğenilirse oradaki ekip tarafından bir görüşmeye, mülakata çağrılır.


Bazen önden bir telefon görüşmesi yapılır.


Bazen bazı pozisyonlar için tek bir mülakat değil iki tane mülakat olur.


Bir İK'cılar görüşürler, işte biraz da o soft power a, yumuşak güce bakarlar, iletişim kabiliyetine falan.


Bir de tabii bu işin teknik kısmı var.


İllaki sadece soft power la olacak bir iş değil bu.


O işi bilmek için de teknik kısımdan profesyoneller size mülakat yaparlar.


Bazen sunum isterler.


Özellikle mühendislikte bu çok yaygındır.


Yani sizden geçmişte yaptığınız.


O yüzden bu projelere katılmak çok çok önemli.


Lisans yıllarında çünkü o dakika bir de sunulacak bir şeye ihtiyacınız var.


Eee bu şeyde görüşme öncesi bir tavsiyem de mutlaka firmayı araştırıp gitsinler.


Yani bu konuda çok çok komik şeyler de duyuyoruz.


Firmalardan hiç bakmamış.


Yanlış söyleyen bile oluyormuş yani oradaki ik'cılardan hani A firmasına başvurmuş, B firmasına başvurmuş gibi orada konuşan öğrenciler de olabiliyormuş.


Hani böyle hatalara düşmesinler, mutlaka ilgilendikleri pozisyonu araştırsınlar, biraz firma hakkında bilgi sahibi olsunlar.


Çünkü bu karşılıklı bir görüşme mülakatı böyle tek taraflı gibi de düşünmesinler.


Hani onlar seçecekler tamam ama hani seçilen kişinin de beğenmesi lazım.


O da soru sorabilir mülakat sırasında.


Daha sonra da hani bu işler olumlu gittikten sonra da bir sözleşme aşamasına gelinir ve işe girilir.


Hani çok temel anlamda.


Şey kısım bu iş başvurusunu bu şekilde özetleyebiliriz.


Eee bir de ufak bir tavsiyede daha bulunabilirim.


Asansör konuşması diye bir kavram var.


Bu nedir derseniz, her zaman ceplerinde özellikle böyle son sene öğrencileri için bir iki dakikalık kendilerini çok kısa özetleyebilecekleri bir konuşmayı ceplerinde hazır tutsunlar.


Eee bunun da sebebi şu asansör konuşması şuradan çıkmış işte siz çok çok ünlü bir firmada çalışmak istiyorsunuz.


O firmanın sahibi ya da CEO'suyla asansöre bindiniz.


İki dakikanız var, etkilemeniz lazım.


Buna asansör konuşması deniyor.


Elevator talk literatürde İngilizce adı.


Yani böyle bir şeyi de hazırlayıp ceplerinde tutmaları iyi olur.


Ne zaman ne olacağı belli olmaz.


Kendilerini bir buçuk iki dakika içinde özetleyecek bir konuşma yanlarında olsun.


Dolayısıyla daha lisans yıllarından, üniversite yıllarından, eee iş bulmayı kolaylaştıracak, destekleyecek pek çok şey yapılabilir hocam yani- Tabii.


Bu da rahatlatıcı bir bilgi oldu aslında.


Eee çok teşekkür ediyoruz hocam katıldığınız için.


Eee programımıza son vermeden önce söylemek istedikleriniz, eklemek istedikleriniz var mı acaba?


Eee ben çok teşekkür ediyorum hani bu keyifli sohbet için.


Şimdiden sınava girecek öğrencilere başarılar diliyorum.


Eee tüm gençlerimizin yolu açık olsun.


Eee hepsine başarılar diliyorum.


Çok teşekkür ediyoruz.


Sevgili dinleyicilerimiz, düşünceleriniz bizim için çok değerli.


Hem podcastlerimizle ilgili görüş ve önerilerinizi hem de podcastlerimizde ele almamızı istediğiniz konu önerilerinizi sosyal medya hesaplarımız aracılığıyla bize iletebilirsiniz.


Sonraki podcastlerimizde görüşmek üzere, hoşçakalın.


Popular Science Türkiye ekranlarından herkese merhabalar arkadaşlar.


Bendeniz Biyolog Akın Karaaslan.


Geçtiğimiz haftalarda olduğu gibi bu hafta da sizleri yepyeni bir disiplinle tanıştırmayı planlıyorum.


Bu disiplini bu hafta bizlere aktaracak olan çok önemli bir hocamız var.


Aynı zamanda o hocamız benim de ne derler, bir anlamda patronum sayılabilir aslında.


Bugün sizlerle evrim mühendisliği disiplini hakkında konuşacağız ve bugün bizlere bu disiplini aktarı-- aktarması için sayın Çağrı Mert Bakırcı'yı davet ediyorum.


Hocam hoş geldiniz. Akın?


İyiyim hocam, teşekkür ederim.


Bunu dememin en temel sebeplerinden bir tanesi...


Çok güzel bir giriş oldu.


[gülme] Bunu dememin en temel sebeplerinden bir tanesi kendisi sağolsun bana evrim ağacında bir yer verdi.


Çeşitli içeriklerimi oradan paylaşabilmem için bana bir şans tanıdı.


Bu yüzden kendisine tekrardan teşekkür ediyorum hocam.


Bir anlamda da Türkiye için böylesine önemli bir adım attığınız için tekrar tekrar kutlar ve teşekkürlerimi ederim.


Çağrı Hocam, bugün izleyenlerimizle aslında pek de alışık olmadıkları bir kavram, bir disiplin hakkında konuşmayı planlıyoruz.


Evrim mühendisliği hakkında konuşmayı planlıyoruz.


Dilerseniz ben formatım gereği hocamın kim olduğunu tanıtmasını vesaire istemem.


Çünkü herkesin artık parmaklarının arasında.


Eğer ki hocanın anlattıklarını beğeniyorsan tık, tık, tık, tık yazıyorsun ve hocayı öğreniyorsun bir anlamda.


Bu yüzden dilerseniz ben hemen sorularımla sizi başbaşa bırakmak istiyorum. Tamam.


Çağrı Hocam bugün evrim mühendisliği disiplinini tanıtmak için buradasınız.


Fakat bu disiplinin adında yer alan evrim hâlâ dünyanın pek çok yerinde ne yazık ki tam olarak kavranabilmiş değil ve bu durumdan ötürü çeşitli sorunları beraberinde getirmekte.


Ben de bugün insanın da içerisinde yer aldığı, doğanın canlılar konusundaki en önemli mekanizmalardan birinin ne olduğunu size sorarak başlamak istiyorum.


Yani evrim nedir sorusuyla başlamak istiyorum.


Ve bu soruya ek olarak evrimin mühendislik disiplini içerisinde nasıl işlediğine dair, yani bir anlamda evrim mühendisi nedir sorusunu size yöneltmek istiyorum hocam. Tamamdır.


Evrim aslında yani cidden çok basit bir şey.


Bu kadar anlaşılmıyor olmasının tek nedeni işte insanların kendi kafasında bir çatışma yaratıyor olması.


Bugüne kadar yapılmış evrim karşıtı propagandalar insanların kendi inançlarına yönelik bir saldırı olarak görmesinden dolayı savunmaya geçmesiyle anlamlandırabiliyorum.


Çünkü gerçekten anlaması çok basit bir şey evrim.


Evrim, popülasyonların-- ki birazdan göreceğimiz üzere bu illa canlı popülasyonlar olmak zorunda değil.


Ama şimdilik canlı olarak düşünebiliriz diyenler.


Popülasyon içerisindeki gen ve özelliklerin dağılımının çünkü her canlı popülasyonunun belli bir çeşitliliği var.


Bildiğimiz üzere bu bakteriler kadar basit yapılı canlılarda da böyle karmaşık ökaryotlar da mesela bizde de böyle.


Kedi de, sincapta, ağaçta, böcekte de böyle.


Dolayısıyla bir çeşitlilik var.


Bu çeşitliliğin nesiller içerisinde değişmesi evrim.


Yani bunun neyini [kikirdeyecekti] bu kadar zor anlıyoruz?


Anlamak çok zor.


Olay bundan ibaret.


Nasıl ki canlılar, yani nasıl ki bir canlı, mesela ben, sen işte dediğimiz gibi kedimiz köpeğimiz doğduktan sonra ölene kadar belli bir süreç geçiriyor.


Biz buna gelişim diyoruz.


Gelişim biyolojisi inceliyor bunu.


Popülasyonlar da doğdukları noktadan yok oldukları noktaya kadar evrimleşiyorlar.


Burada insanların kıl kaptığı yer, bir türün diğerine dönüşmesi.


İşte ortaya yeni bir tür çıkması.


Ne bileyim, var olan türlerin yok olmasıyla ilgili neden sıkıntıları yok, onu tam anlamış değilim aslında.


O daha ilginç ve ama herhalde reddetmek çok zor.


Yani dinozorlar vardı işte.


Yani gerçi reddedenler de var da bizde pek yok.


Neyse sonuç olarak şey, yani bu böyle bir süreçle ilgili bir dolu tabii dallı budaklı başka konu var ama aslında onu anlamak da önemli.


Bu birazcık şöyle anlatayım.


Gene gelişim biyolojisi üzerinden anlatacak olursam.


Hiç kimse bir gün uyandığı zaman yetişkin olduğunu fark etmiyor.


Bir gün uyanıp da aa ben yetişkin olmuşum demiyoruz.


Yani bu zaman içinde ya da hiçbir noktada bir bebek çocuk olmuyor.


Ya da çocuk yetişkin olmuyor.


Yetişkin yaşlı olmuyor.


Öyle bir yasal, hukuki bazı sınırlar var.


On sekiz yaş, on iki yaş, bilmem ne, yirmi bir yaş belli şeyler için falan ama.


Onlar yaklaşık mecburen bir sınır çizmek zorunda olduğumuz.


Yoksa biyolojide böyle bir şey yok yani.


Tamam sen şimdi yetişkin oldun diye.


Bu birazcık ona benziyor.


Evrimin yeni türlere neden olamayacağını söylemek.


Yani ben her gün kalkıyorum, her gün bir öncekinden birazcık daha gelişmiş haldeyim.


Ama hiçbir noktada yetişkin olmuyorum.


Yani evrimde de her nesilde ufak değişimler oluyor.


Tamam, buna mikro evrim diyoruz.


Son dönemde bu daha çok kabul edilen bir şey.


Artık herhalde.


Bükemediğin elini öpeceksin tarzı.


Ama hemen bir sonraki.


Ama o zaman türler evrimleşmez diye ikinci bir durak nokta işte.


Hedef kaydırma, hedef uzaklaştırma safsatası.


Tamam onu kabul ediyoruz ama bu olmaz.


Onu kabul edenler de türlerin değişimini kabul ediyoruz ama cinsler şubeler evrimleştiremez falan gibi.


Böyle illa bir yere sınır çekecekler.


Neyse sonuç olarak bu küçük değişimler birikimli seçilimle evrime dönüştükleri için, yani bir özellik evrimleştiği zaman bir başka özellik eski formuna geri dönmediği için, bu birikimli sürecin sonucunda o ufak birikimler bambaşka görünümlü canlılara neden oluyor.


Biz de onlara yeni tür diyoruz.


Yoksa doğada da aslında nasıl ki işte dediğim gibi yaşlı genç diye bir şey olmadığı gibi en nihayetinde homo sapiens, homo erektus diye de bir şey yok yani.


Hiçbirinin alnında homo erektus yazmıyordu.


Bize homo erektusu diye gezmiyorlardı ortalıkta.


Sınıflandırma kolaylığı.


Belli sınırlar çekip kategorilendiriyoruz.


Kolaylık olsun, anlayalım diye.


Hangisinden bahsettiğimiz anlaşılsın diye.


Yani böyle bir süreç, evrim dediğimiz şey.


Tabi bunun yani milyarlarca detayı var zaten.


Evrimsel biyolojide en nihayetinde o.


Şimdi buradaki fikir mühendislikte ki uygulaması.


Orayı da cevaplayayım.


Ni-neye göre değişiyor bu canlılar?


Yani buna bakıyoruz doğada.


Ne belirliyor bu canlıların değişmesini?


İşte dediğim gibi bir popülasyon içerisinde çeşitlilik var.


O çeşitliliğin anlamı var.


Ama rasgele, anlamsız bir çeşitlilik yok.


Ne o anlam?


Çevreyle sürekli etkileşiyor bu çeşitlilik.


Bazı bu etkileşimin sonucunda o popülasyon içerisindeki bazı bireyler avantajlı oluyorlar.


Daha kola-- Ne demek avantajlı olmak?


Daha kolay hayatta kalmak ve daha çok üreyebilmek.


Bu illa mutlak bir başarı olmak zorunda değil.


Yani dezavantajlı olan bir birey hiç hayatta kalamayacak, hiç üremeyecek diye bir şey yok.


Ama göreli bir avantaj dezavantaj durumundan bahsediyoruz ki buna da işte bu farka da seçilim baskısı diyoruz biz.


Bu seçim baskı da yüzdelerle falan ifade edilebiliyor, yüzde üçlük bir avantaj sağladı, yüzde altıyüzlük bir avantaj sağladı falan gibi eee bir eee durum söz konusu.


Şimdi buna baktığımızda ne oluyor yani bu-bunun sonucunda?


Canlılar ortamlarına adapte oluyorlar.


Adapte olmak bir yerde ne demek?


Optimize oluyorlar, daha uyumlu hale geliyorlar.


Daha uygun bir çözüm bulmuş oluyorlar bulundukları ortamdaki soruna.


Burada hemen bir parantez açalım.


Bu şekilde söylediğim için.


Ya oturup da hesap kitap yapıp ya biz şimdi şunları elesek, bunları hayatta tutsak çok güzel adapte oluruz diye değil, bayağı bildiğin ölüyor, ad-dezavantajlı olanlar ya da üreyemiyorlar ya da hayatta kalmaya çalışırken diğerleri rahat rahat üremeye devam ettiği için bir sonraki nesle yeterince katkı sağlayamamış oluyor o dezavantajlı.


Kasları zayıftır, hızlı koşamaz.


Ne bilim, bir eee ortamdaki bir besini sindiremiyordur.


Diğerlerine göre daha az sindiriyordur, daha az enerjiye dönüştürebiliyordur falan filan.


Yani trilyonlarca şey sayılabilir.


Yani bir optimizasyon var özünde.


E mühendislik ne?


Mühendislik dediğimiz şey ne?


Elimizde bir problem var.


Bu probleme bir çözüm arıyoruz.


Bu çözüm hasbelkader de bir çözüm olabilir ki evrende gördüğümüz şey çoğunlukla bu.


Yani idareten yapılmış gibi sistemler çoğunlukla doğada gördüklerimiz.


Tam bizim aklımıza oluyor.


Of göz ne güzel çalışıyor diyoruz ama sonra bir bakıyorsun sinirleri ters bağlanmış mesela.


Yani böyle abudik gubuduk hatalar-- çok bariz hatalar var bu süreçte.


Çok mantıklı yani oturup da hesap kitap yapmadık ya evrim ya ben bunu şöyle çevirirsem güzel olur diye öyle bir seçilim baskısı olsaydı, daha iyi olabilirdi.


Mesela ahtapotlar da ters değil, atıyorum retina ama biz insanlarda retina ters bağlanmış mesela.


Bu da evrimsel tarihin ta-- ya da işte o midenin altına kadar inip de vagus sinirinden ayrılıp da- On ikinci kraniyal sinir.


Evet, on ikinci kraniyal sinir.


Yani o-onun tarihini takip ettiğin zaman, heee bundanmış diyorsun ama direkt baksan bu ne ya de-dersin.


Neyse sonuç olarak.


Eee hasbelkader de bir çözüm olabilir.


Sadece günü kurtaran da bir çözüm olabilir mühendislikçi çözümlerimiz.


Bir de var olan çözümü iyileştirmek, daha iyisini nasıl yaparız?


Daha verimli nasıl yaparız, daha etkili bir şekilde nasıl çalıştırırız?


Ee bu da ne demek?


Ya bir elinde teori vardır.


Mesela bu teoriden şunu şöyle değiştirirsen, işte kütlesini şöyle artırırsan, bilmem şurası mesela kanat, uçak kanatlarını düşünün mesela.


O kanadın alanını şu kadar artırırsan, lifti kaldırma kuvvetini bu kadar arttırırsın.


Ama o kanadı o kadar arttırıldığı zaman aynı zamanda kütle bu kadar artar.


Kütle artınca kütleçekiminin, yerçekiminin etkisi şu kadar artar.


Bir elinde bir teori vardır, ona göre adapte edersin.


En uygununu bulmaya çalışırsın teorinin ışığında ve çat diye koyarsın, çalışır eğer teori doğruysa.


Yani Newton, Einstein falan yanılmıyorlarsa çalışır ee bu.


Güzel bir dolu mühendislik sistemi bu şekilde çalışıyor ama her zaman çalışmıyor bu.


Oturup da öyle koyamıyoruz.


Mesela çok stokastik sistemler var.


Akışkanlar, gazların olduğu durumlarda ya da bilmediğimiz ortamı bilmiyor olabiliriz.


Mars'a araç göndereceksin şimdi.


Önceden gönderdin, yüzeyi taradın ama yüzeydeki bütün taşların yerini bilmiyorsun ki sen.


Yani her bir taşın nereye denk geldiğini bilmiyorsun ki tekerleğin çalışacak mı, takılacak mı?


Şu kadar mı tork gerekir bu kadar-- yani bunu önceden programlamanın bir yolu yok.


Dolayısıyla ne yapıyorsun?


Adaptif yaklaşıyorsun.


Şöyle durumlarda şu-- yani bir esneklik katıyorsun.


Şimdi mühendisliğin evrimden aldığı fikir de aslında özünde bu.


Doğada canlılar nesiller içerisinde seçilmelenmeye bağlı olarak bir adaptasyon sağlıyorlar.


Bizim de mühendislik çözümlerimiz var.


Hatta bazı çözümleri simüle edebiliriz.


Yani illa her şeyi de üretmemiz şart değil.


Bunları test etsek ve bir evrim sürecini işletsek bu ürünlerimiz daha iyi çalışır mı, çalışmaz mı?


Mühendislikten de bu arada bir ufak parantez açayım.


Mühendislik illa makine mühendisliği, elektronik mühendisliği gibi yani o bariz mühendislikler olmak zorunda değil.


Mesela kimya mühendisliği gibi diğer mühendislik sahaları da hatta teknik olarak bir yerden bakınca mühendis-- makineden ve elektronikten daha başarılılar bu konuda.


Çünkü Nobel ödülleri var.


Bizde hiç öyle bir şey yok.


Kesinlikle ona da geleceğiz.


Mühendislik deyince sadece akla şey gelmemesi lazım yani mak-- çamaşır makinesi, robot falan gibi şeyler değil.


Ama benim saham, benim uyguladığım saha, evrimsel mühendisliğin robotlar üzerindeydi.


O yüzden bugün biraz daha onun üzerine konuşabiliriz.


Ama hani insanların aklında illa o tür bir mühendislik canlanması şart değil.


Her yani çözüm gereken her yere uygulayabiliyoruz evrimdeki mantığı.


Pekala, teşekkür ediyorum.


Şimdi hocam bildiğim kadarıyla lisansınızı ODTÜ Makine Mühendisliği üzerine yaptınız.


Fakat orada makine okuyan arkadaşlarımızdan farklı olan-farklı olarak siz biyoloji bölümünde Aykut Kendi Hocamızın yanına gidip.


Evrimsel biyoloji- Meral Hoca'yla ben ee ilk konuşmuştum onun eşiyle.


Ama evet, yani Aykut Hoca'yla, Meral Hoca'yla beraber hep bir arada.


Onlar sayesinde ben biyolojiden bir şeyler anlar hale geldim.


Onlar sayesinde biyoloji derslerine girip bir anlamda biyoloji disiplinine olan merakınızı da kapçıladınız.


Ben de şimdi otomatikman şunu sormak istiyorum.


Lisans döneminde böylesine iki önemli disiplinde temel ve orta düzey eğitim almanız, evrim mühendisliği çalışmalarınızda size ne gibi bir katkı sağladı?


Yani bu biyoloji disiplininde olan eğitimi biraz daha sonra veya biraz daha geç alsaydınız sizi bir anlamda ne gibi bir zorluk beklerdi, sizi ne kadar geriye atardı?


Gibisinden bir soru sormak istiyorum.


Yani çok iki alanın da kendince çok ilginç perspektifleri var.


Bir kere biyoloji çok temel, yani adından da anlaşılacağı üzere temel bir bilim dalı.


Temel bilimler altında olan fizik, kimya, biyoloji, jeolojiyi de belki dahil edebiliriz buna.


Bu dördü zaten temel bilimler;


evrenin varoluşunu, evrimini, değişimini açıklayan dört temel bilim.


Bunların perspektifi, her ne kadar gene bilim olsa-- altında olsalar da bir uygulamalı bilim dalı olan mühendislikten, makine mühendisliğinden çok farklı.


Yani şimdi makine mühendisliğinde öyle-- Yani teorik çalışırsanız elbette var da, öyle hipotez geliştireyim, bir deney yapayım, aa çalışmamış, işte ya öyle bir hipotez temelli bir yaklaşım yok ya.


Onu paldır küldür ya çok iyi matematiğin vardır, işte onun hesabına dalarsın.


Ya işte tabii ki dediğim gibi yeni teoriler geliştirmeye çalışanlar yok mu?


Ya da bir deney yaparsın.


O eldeki Navier-Stokes depremlerine uymaz mesela.


Haydi bu niye uymuyor?


Onun üzerine tabii ki hipotezler geliştiriyor.


O bilim tarafı var zaten.


Bilim olmasından ötürü ama en nihayetinde bir uygulamalı bilim dalı olduğu, yani fizikten, kimyadan, biyolojiden gelen bilgileri uygulayarak bir şeye dönüştürmeye çalışan, bir uygulaması olması gereken bir saha olmasından ötürü aslında iki farklı perspektif.


Bu iki farklı perspektifi görmek bile bence fazlasıyla önemli bir insan için.


Çok, yani aynı soruna iki farklı şekilde nasıl yaklaşılabileceğini görüyorsun.


Ve ben bunu sadece, bu işte doktora çalışmamda değil, aslında evrim ağacıyla ilgili çalışmalarımızda falan da çok faydasını gördüm.


Yani hem bu direkt böyle çözüm odaklı, yani bizim önce yap sonra düşün dediğimiz Elon Musk'ın da baya popülerleştirdiği bir yaklaşım.


Önce yap, sonra düşün ama biyolojide önce düşün, sonra yap şeklinde- Kesinlikle.


Oması iki tarafa da geçiş yapabilmeyi kolaylaştırıyor.


Iıı, bu çok büyük bir fayda.


Onun haricinde tabii yani benim mesela doktora çalışmamda robotlar inşa etmemiz gerekti, denememiz gerekti.


İşte ortam inşa ediyorsun.


Işık doğru mu, yanlış mı?


Sensör anlıyor mu, anlamıyor mu?


Onunla ilgili çok fazla, yani direkt faydasını gördüğüm şeyler var.


Benim yapmak istediğim, yani biyoloji okumuş olmanın getirdiği çok büyük avantajsa, bir yani biyolojide olan bir olguyu mühendislikte nasıl bir deneye dönüştürebiliriz?


Bu-buna fayda sağladı.


Benim aslında yani, ben ODTÜ'ye girerken de biyolojiye ilgi duyuyordum.


Ama üniversite şartları, sınavın şartları bana tersten mühendisliği getirdi.


İnsanlar genelde istediği bölümü tutturamadığı için giremez.


Ben istediğim bölümün üstünü tutturttuğum için giremedim.


Dolayısıyla a-anormal abidik gubidik bir iş de kimse yönlendilmiyor doğru düzgün tabii.


Bilemiyorsun.


Neyse sonuç olarak ııı şey, bunları sağladı ve benim hep aklımda.


Mühendislikte okurken biyolojiyle nasıl birleştiririm, nasıl biyolojiye kaydırabilirim bunu derken zaten doktora o şekilde çıktı.


Benim mesela doktora tezi komitemde iki tane biyolog vardı ve hep süreç boyunca da onlarla konuşarak, ya biz bir şey yapıyoruz mühendislikte ama biyologlara da bir faydası olsun, yani daha doğrusu biyologlara faydası olabilecek bir şeyden yola çıkarak- Çıkarak, aynen.


Bir düzenek yapalım falan.


En nihayetinde bu tür interdisipliner bir şey bakış açısı, faydası kazandırması çok önemli.


Onun dışında tabii derslerin doğrudan kattığı şey var.


Yani mühendislikte ders alıyorsun, belli bir yaklaşımı öğreniyorsun.


İşte sıvılara nasıl yaklaşılır, akışkanlara nasıl yaklaşılır, mühendislikte onu görüyorsun.


Isı nedir, termodinamik nasıl çalışır?


Öyle işte ikinci yasayla çelişiyor mu falan gibi düzeyinin ötesinde öğreniyorsun.


Direkt uygulama sahasını öğreniyorsunuz.


Ee diğer tarafta işte genler nasıl çalışır, nasıl regüle edilirler?


Ne bileyim genom dediğin şey nasıl, nasıl dizilenir?


Bunları öğreniyorsun.


Hepsini birleştirdiğin zaman çok daha net bir anlayışa, kavrayışa erişiyorsun.


Yani çok büyük faydası var iki tarafın da o açıdan.


Siz bir de bunu bir anlamda sadece nispeten şeyle sınırladınız.


Hani evrim mühendisliği kapsamında size kattıklarıyla sınırladınız benim sorumdan ötürü.


Ama bir de bunun evrim ağacı gibi muazzam- Yaa.


[gülüyor] Bir aileyi doğurması var.


Oraya hani girmiyorum.


Bugünün konusu değil.


[gülüyor] Evet, oraya girmeyelim bile.


Şunu rahatlıkla ben söyleyebilirim ki, hani yazmış olduğunuz pek çok yazıda da o almış olduğunuz eğitimin ve sizin tutkunuzun zaten izleri görülüyor.


O yüzden oraya girmeyelim- Evet, evet.


Böylece geçiştirmiş olalım ama yani onun çok büyük faydası oluyor tabii.


Ya bir de orada, yani aslında o da bir problem.


Yani elimizde bir problem, bir eğitim problemi var.


Bu probleme nasıl yaklaşmak gerekiyor diyerek işte evrim ağacı gibi bir şey ortaya çıktı sonuç olarak.


Yani mutlaka faydası oluyor günlük yaşantılara.


Çok, ya ne derler, en anlamlı ürünlerden bir tanesi olmuş diyebilirim.


Ve bir sonraki soruma geçiyorum.


Şimdi hocam, Türkiye'de liselerde almış olduğumuz temel biyoloji eğitimi düşünüldüğünde içerisindeki genetik başlığı hariç, yani Mendel genetiği, işte akraba çaprazlama vesaire, hastalık çaprazlama vesaire.


Bunları düşündüğümüzde bunlar ağırlıklı olarak sayısallar.


Ama onun dışında aldığım lisedeki biyoloji eğitiminin geri kalanı full sözel.


Bu yüzden de sayısalcı arkadaşlarımız hani şeyden nefret eder, biyoloji dersinden nefret ederler.


Çok başarısız olurlar vesaire vesaire.


Ama mühendislik kavramı denildiğinde ise aklımıza direkt olarak fizikte ve kimyadaki gibi sıklıkla formüllerin, denklemlerin yani aslında sayıların bizleri beklediği, matematikle iç içe olduğumuz alanlar olarak karşımıza çıkıyor.


Hal böyle olunca mühendislikte yoğun miktarda sayılar ile çalışırken, nispeten bize öğretilen biyoloji disiplininde de bu kadar sayılardan tırnak içerisinde mahrum iken nasıl oluyor da bu iki disiplin bir arada ortak bir iş koyabiliyorlar, ortak bir iş sergileyebiliyorlar?


Ve nasıl oluyor da ikisi aynı dili konuşabiliyor?


Yoksa acaba biyoloji disiplini bize öğretilenden çok ama çok daha derin mi?


Ve matematikle oldukça içli dışlı bir disiplin mi bunu sizden öğrenmek istiyorum.


O cevabı vermiş oldun.


Yani şey, lisede öğretilen biyoloji fasa fiso tabii.


Yani bir şey görmüyorsun sadece.


Gerçi fizik, kimya çok mu farklı diye de sorulabilir de.


Hadi orada en azından dediğin gibi bir formül veriliyor, bir şey veriliyor.


Sanki bir şey biliyormuşsun zannediyorsun onları öğrenince.


Ama biyolojiye gelince mitokondriyi öğrendik oluyor.


Ötekileri sanki öğrendiği- Aynen organelli- Fiziğin kendisini mi yani e eşittir ma öğrenince fiziği mı öğrenmiş oldun?


Ama neyse sonuç olarak şey, ya biyoloji şimdi.


Aslında bu matematiği de yanlış anlamaktan kaynaklanıyor her şeyden önce.


Ya bırak fiziği, kimyayı, biyolojiyi.


Yani evreni yanlış anlamaktan kaynaklanıyor.


Hepsini şimdi birleştirince şöyle bir şey çıkıyor ortaya.


Yani evrenin biyoloji, kimya, fizik niye ayrı dallar, değil mi?


Niye ayrı çalışılıyor ki?


Niye bilim diye bir ders yok da Fizik, Kimya, Biyoloji diye ayrı üç tane dal var temel bilim dalı.


Yani buna baktığımız zaman çünkü evrenin başlangıcından insana kadar olan süreci doğrusal olmasa bile o dala odaklandığımızda doğrusal oluyor ister istemez.


O dala baktığımız zaman gördüğümüz şey işte kozmoloji ile başlayan bir evren.


Bunların hepsi en nihayetinde fiziğin dalları fizik diyelim ama kozmoloji kuantum mekaniği ile başlayan bir evren.


Ondan sonra elementlerin ortaya çıkmasıyla birlikte ilk hidrojenin oluşmasıyla birlikte o hidrojenin yıldızları çekirdeğini oluşturması, burada daha ağır elementlerin oluşmasıyla birlikte kimyanın başladığını görüyoruz.


Kimya oluştukça bu elementlerin biriktiği noktalarda işte yıldızların patlaması gene gene fizikle ilişkili olarak gezegenlerin oluştuğunu görüyoruz.


Gezegenlerin üzerine-- O yüzden jeolojiyi de belki temel bilime dahil edebiliriz denmesinde bundan.


O gezegenlerin nasıl oluştuğunu izah edebiliyor olmasından ötürü.


Jeoloji var ama onu da kimya, kimyayla öyle bir yere de alınabilir.


Sonuçta o jeolojik parçalar, kimyasal elementlerden oluşan yığın- Kimya daha kapsayıcı olabilir.


Yani evet ama genelde biz jeolojiyi kimyanın altında düşünmeyiz tabii.


Ama mesela jeokimya açısından düşünecek olursak mesela o süreçleri araştıran şey aslında o.


Neyse sonuçta-- Ki jeolojide de çok ciddi kimya var.


Sonuç olarak gezegenler oluşuyor.


O gezegenlerden bir tanesinde işte kimyasalların zamanla değişmesiyle canlılık dediğimiz şey başlıyor.


Ve bu canlılık içerisinde dalandığımızda işte biyoloji ortaya çıkıyor.


Biyolojinin dallarından bir tanesi de şey insan.


Ondan sonra burada da durmuyor.


İşte psikoloji ortaya çıkıyor.


Yani diğer belki canlılarda etoloji dediğimiz şey var ama psikoloji çok daha farklı bir olay, çok daha insana özgü bir olay diyelim.


Onun üzerine sosyoloji ortaya çıkıyor, kültür ortaya çıkıyor vesaire derken daha da üst bilim dalları oluşuyor.


Şimdi bu varoluş basamaklarını incelediğimiz zaman fizik, kimya, biyoloji ve sosyal bilimler diye giden bir hiyerarşi görüyoruz.


Bu şekilde ayırabiliyoruz.


Aslında bütün biyolojik şeyleri kimyayla veya fizikle açıklayabiliriz.


Bütün sosyolojik şeyleri belki fizikle kimyaya, biyolojiye indirgeyebilir.


Ama bunu yaptığımız zaman bu o kadar büyük bir indirgeme ki, nüansları ortadan kaldırmak zorunda kalıyoruz.


Yani bilişsel kapasitemiz yetmiyor onu anlamaya.


Onu kâğıda dökmeye.


Ve bu sorun işte o biyolojinin, biyolojinin sorunu.


Biyoloji artık o kadar alt dal şeylerin, hiyerarşilerin üzerine binerek inşa edilmiş bir şey ki.


Onu böyle basit bir formüle indirgemek çok zor.


Çünkü çok stokastik bir süreçten söz ediyoruz.


Bir kere canlı dediğimiz şey, kimyasal dediğimizde tek bir moleküle indirgeyebiliyoruz.


Ama canlı dediğimiz şeyi neye indirgeyeceğiz?


Bir hücreye bile indirgesek bir dolu organelden oluşan o organellerin haricinde bir dolu molekülün bir arada bulunduğu bir kese en nihayetinde o.


Daha bu noktada matematiğimiz bozulmaya başlıyor.


Bu onu matematiksel olarak ifade edilemez demek değil.


Ya çok karmaşık bir matematik olacak, ya da bizim şu anda kapasitemiz yetmediği için çıkaramıyoruz onu.


Ama en nihayetinde bu temel fizik ve kimyaya dayanıyor biolojide, psikolojide, sosyolojide.


Ve onun üzerine binen katmanlara dayanıyor.


Şimdi dolayısıyla biyolojiyi, biyolojiyi anlatmanın o yüzden en kolay yolu ne?


İşte o ürünlerden bahsetmek.


Yani işte şu canlılar şöyledir.


Bu organel böyle çalışır vesaire demek.


Biyolojide de onu görüyoruz.


Kimyada da mesela yavaş yavaş o matematik kırılmaya başlıyor.


Daha çok ezber olan, mesela o şeylerin isimlerini ezberlemek.


İşte organik kimyada şu ek gelirse alkoldür.


Bu ek- Yani mesela o daha fazla var fizikte ama hep formül ezberlemeniz gerekiyor.


Çünkü o kadar çok formül var ki, o kadar çok matematiği-- matematik temelli bir bilim ki yani zaten o yetiyor bütün fiziği, şey bütün- Bilim seviyesi bile formülle.


Evet, yani aynen onun düşük seviyesi bile formüllü olacak kadar.


Yani bu bu aslında olay bundan ibaret.


Şimdi bu yani bu olayı fark ettiğin zaman, bilimsel olarak yaklaştığın zaman bir kere o yaklaşım gidiyor kafandan.


Yani bu ezbermiş değil.


Yani o bilim bunları çalışıyor.


Yani böyle ezber olsun diye uydurulmuş şeyler değil bunlar yani.


Ve ikincisi şeyi görüyorsun.


Biyolojide çok ciddi matematik var.


Yani inanılmaz bir diferansiyel denklemler mesela çok yaygın olarak kullanılır.


Çünkü sürekli bir şey değişiyor biyolojide.


Sürekli bir değişimle ilgili, canlının değişimiyle ilgili bir süreç yaşanmasıyla ilgili.


Burada calculus giriyor, yani diferansiyel denklemler giriyor.


Daha sonra stokastik dedik.


Yani bir kaotikliği var.


Bir kol-- Başlangıç şartlarına çok bağımlı.


En ufak şeyler değiştiği zaman bambaşka sonuçlar çıkabiliyor.


Ki bu arada kaos, kaotik dediğimiz şey bu.


Bazen insanlar kaostan söz edildiği zaman hiçbir içinde düzen olmayan, işte karman çorman, her şeyin her şeyi yaptığı gibi bir şey anlıyorlar.


Halbuki kaotik olan bir şey matematiksel olarak çalışılamaz bir şey demek değil.


Kaos teorisi diye bir şey var.


Bu matematiğin bir alt dalı.


Benzer bir sorun olasılıklarla ilgili mesela.


Tesadüf olan bir şeyin bilimsel olmadığını düşünüyor insanlar.


Halbuki tesadüf denen şey bir olasılıktan ibaret.


O bir olasılığın gerçekleşmiş olmasından ve bunun bizi şaşırtıyor olmasından ibaret aslında.


Ama benim şaşırıyor olmam onun matematiksel ya da bilimsel olmadığı anlamına gelmiyor.


Yani bunların anlamaya başladığın zaman biyolojinin aslında ne kadar-Evet, temel bir temel bilim olduğunu görüyorsun.


Ve bu evrimde de mesela biz işte diyoruz matematiği ne bileyim işte hesaplayamayız öyle türün neye evrimleşeceğini falan ama onun nedeni evrimin sağlam olmamasından, evrimin anlaşılamamasından ötürü falan değil.


Evrimsel süreçlerde geleceği ön göremiyor olmamızın nedeni ya da geçmişi çok işte fosiller ve genlerle anlayabiliyoruz.


Ama böyle çok net bir tablo koyamıyor olmamızın nedeni aslında evrim teorisinin kendisinin eksikliğinden değil, biz çevresel değişimi anlamakta zorlanıyoruz.


Yani mesela iklim bilimde çok ciddi sıkıntılarımız var.


İklim nasıl değişiyor mesela?


Jeolojide sıkıntılarımız var.


Jeoloji yani simülasyonlarla modellemeler yapıyoruz ama bir çok yüzeysel olabiliyor.


Yani bir kıtaların nasıl dağıldığını öngörebilirsin ama her bir kıtanın mesela neresinde, ne kadar şiddetli kuraklık olacak yıl içerisinde?


200 milyon yıl önce ya da 200 milyon yıl sonra?


Bunları çok net bilemediğimiz için evrim de buna bağlı olarak çalışıyor.


Orada ne kadar kuraklık var onu bileceksin ki.


Ve bir de popülasyon içerisinde genetik olarak ne kadar çeşitlilik var, bunu da bileceksin ki etkileşimini anlayabilesin.


Şimdi bunlar verilirse ya da bunlar varsayılırsa bir şekilde o zaman evrim teorisinin matematiği ile çok rahat her şeyi hesaplarsın.


Popülasyonda bir gen nereye doğru evrimleşecek, ne kadar dalgalanacak?


Popülasyonun büyüklüğü ne başlangıçta?


Ya bunları yapabiliyoruz.


Evrimsel yani matematiksel evrimsel biyoloji diye bir saha var.


Zaten mühendislikteki tarafı da onu alıyor.


Mühendislik çok matematik temelli olduğu için.


Bu matematik aynı zamanda bir sıkıntı da şu biz lise matematiğinde de çok temel düzeyde matematik görüyoruz.


Matematik ondan ibaret değil ki.


Yüzeylerin, landscape'lerin mesela yüzey geometrisi gibi üst düzey matematikte gördüğümüz şey bizim bu popülasyon dedik.


Popülasyonların çeşitliliği, onların değişimi dedik.


Adaptasyon dedik, optimizasyon dedik.


Bizim fitness landscape, uyum başarısı, arazisi diyebileceğimiz tasarım uzayı diyebileceğimiz uzayları tanımlıyor ve bu uzayların zaman içerisinde nasıl değiştiği, onun üzerinde yaşayan, yani ona bağlı olarak hayatta kalıp ölen, çünkü tasarım uzayı bir canlının belli parametrelere göre ne kadar adaptif olduğunu gösteren bir geometrik şekil.


Buna bağlı olarak hangilerinin hayatta kalıp hangilerinin öleceğini belirlememizi sağlıyor.


Bunların hepsi matematiksel olarak analiz edilebilir şeyler.


Markov zincirleri, işte Kolmogorov denklemleri.


Bunların hepsi bir zincir halinde işleyen sürecin parametrelerinin nasıl evrimleşeceğini araştıran bilim dalları ve her şeyi bir kenara bırakırsak, kalkülüsün temelinde yer alan integral ve türev değişime yönelik şeyler.


Evrim, yani değişime yönelik- Değişimin kendisi bir anlamda- Evet, değişimin matematiği bunlar.


Evrim değişimse bunun matematiksel olmaması, matematikle ifade edilememesi mümkün mü?


Ya insanlar şimdi, şimdiki maymunlar niye insan olmuyor noktasındayken Kolmogorov denklemlerini söylersen tabii o da bir sıkıntı.


Bunların hepsini bir arada değerlendirince anlaşılıyor aslında.


Biyolojinin ne kadar aslında sağlam bir bilim dalı olduğu, hatta bu fizikçiler arasında falan da dalga konusu ama.


Yani bir fizikçi koysan biyoloji şey yap diye.


Merak ediyorum yani o yaptıkları bazı hesapları uyarlayabilirler miydi biyolojiye diye.


Denk gelir mi tutar mı?


Ya aslında bahsini geçirdiğimi söyleyeyim.


Bu doğru bir örnek olacak mı?


Büyük yasalar, büyük sayılar yasası.


Bu dedikleriniz de aynen öyle.


İster istemez zaten denk geliyor.


Evet, evet.


Yani çok bir bilim dalına, o bilim dalının çalıştığı şeyi bakarak anlamak gerekiyor.


Ve o çalıştığı şey eğer ki karmaşık bir sistemse, eğer ki stokastik- Ki öyle.


Sistemse, eğer ki başlangıç koşulları biraz farklı.


Mesela genler.


Bir genin popülasyon içerisindeki dağılımı yüzde bir genin frekansı yüzde altmış değil de yüzde kırk olduğu zaman mesela bambaşka sonuçlar ortaya çıkıyor.


Biz 3,2 milyar nükleotitten söz ediyoruz insanda.


Hadi bakalım bunun gibi yüz bin insandan söz ediyoruz Afrika'dan çıkmış olan.


Şimdi o, o yüz bin genin her gün farklı bir çevre şartıyla karşı karşıya kalmasından.


Kaplan burdan mı geldi, aslan oradan mı geldi?


Burası dondu, soğuk mu oldu burada?


Ya çok bu yer- Taşı fırlattı da vurabildi mi, vurdu da öldü mü?


Şimdi bunu nasıl matematiğe dökeceksin?


Ama dökemiyor olmamız bunun bilim olmadığı anlamına gelmez.


Bilim sadece matematik denklemleri yazıp çözmekten ibaret değil.


Yani bunları anlamak gerekiyor.


Neyse şimdi gaza gelip ben başka yerlere gideceğim.


O yüzden devam edebiliriz.


Tamamdır hocam.


Şimdi şunu sormak istiyorum bir anlamda.


Şimdi evrim mühendisliğinin parmağı olan pek çok ürüne baktığımızda önemli görevlerde yer alan araçlardan tutun da insan iş yükünü azaltan araçlara kadar çok geniş bir skalada ürün verebilmekte olduğunu gözlemliyoruz.


Hal böyle olunca da akla bir soru geliyor.


Evrim mühendisliği sektördeki herhangi bir açıktan yola çıkarak geliştirilmiş bir alan mı, yoksa farklı disiplinlerdeki birikimlerden meydana getirilen yepyeni bir düşünce biçimi mi?


Yani bunu bir girişimci mi düşündü kısacası?


Yoksa bunu biz akademisyenler oturduk ve böyle bir şey mi?


Bu aslında yapay zekanın gelişimiyle ilgili bir şey.


Çünkü evrimsel evrim mühendisliğinin ilk ortaya çıktığı alan bilgisayar bilimleri aslında.


Çünkü işte oradaki simülasyonlardan, oradaki algoritmalardan yola çıkarak geliştirilmiş bir şey.


Ve mesela benim çalıştığım evrimsel algoritmalar sahası aslında yapay zekanın bir alt başlığı.


Yani biz yapay zeka dediğimizde genelde makine öğrenmesinden söz ediyoruz.


Birazdan bahsederiz bundan da.


Ama daha sadece makine öğrenmesinden ibaret değil yapay zeka.


Bir diğer nokta da şu.


Mühendislikte bizim az önce söyledim ya, bir teorin vardır, oturur o teoriye koyarsın sistemini ve belli bir analitik cevap verir sana.


Yani üç mesela sekiz.


Şahan'ın dediği gibi- Bir veri sunar.


Sekiz diye bir cevap verir.


Sekizdir cevap yani.


Eğer oysa o.


Ama bazı durumlarda, bazı sistemlerde böyle gerek teorimizin olmamasından, gerek sistemin doğasından ötürü bu şekilde bir analitik denkleme koyamıyoruz.


Bu ortaya çıktığında nümerik metotlar denen ayrı bir yöntem kullanmamız gerekiyor.


Nümerik metotlar da aslında bizim höristik dediğimiz metotların bir alt başlığı.


Eş anlamlı bile kullanılabilir biraz zorlarsak.


Ama en nihayetinde deneme yanılma yoluyla cevabı bulma.


Yani işte biz mesela bunun güzel örneklerinden biri.


Az önce de sorduğun soruyla ilgili.


Ben eee fuel celllerle yakıt hücreleriyle ilgili bir ders almıştım ODTÜ'de mesela.


Eee bu ders içerisinde yani denklemler öyle bir yani sistem öyle bir şeye tanımlanıyor ki çözemiyorsun.


Bir sayı koyacaksın, varsayacaksın.


O sayı sana o denklemden bir sonuç verecek.


Ama o denklemin sonucu da gidip başka.


Yani bu bir denklem sisteminden söz ediyoruz.


O denklemin sonucu da başka bir denklemi etkiliyor.


Ona koyuyorsun, o bir sonuç veriyor.


Bu da gidip ilk denklemi etkiliyor.


Şimdi böyle bir sistemin olduğu zaman çözümü ölü.


Yani bazı yöntemler var, analitik yöntemler ama her zaman çalışmıyor.


Bu şekilde nümerik yöntemler kullanıyor.


Yani bunlar mühendislikte var olmayan şeyler değillerdi.


Veya deneme yanılmanın tek yolu evrim değil.


Başka deneme yanılma sistemleri de var.


İşte bu nümerik metotlar altındaki Newton tarafından falan geliştirilmiş bazıları.


Eee dolayısıyla işte by section metodu var, işte köklerini bir denklemin kökünü bulmaya çalışırken bir bu taraftan, bir bu taraftan sınırlandırıp işte ortada tutturmaya çalışıyorsun şeyi.


Fonksiyonun x eksenini kestiği yeri mesela.


Yani ee bir dolu yöntem var.


Şimdi bu höristik yöntemler üzerine kafa yoran bilim insanları, algoritma uzmanları, yazılımcılar ee bir yandan da bu işte ee yapay zekanın gelişmesiyle insana benzer bir sistem inşa edeceğiz.


Bu sistem işte belli kurallara bağlı olacak.


Sen bir soru sorduğunda cevap verebilecek diyerek yola çıkıldığında ama sonra bunların çok kısıtlı olduğu görüldüğünde bazı adaptif yollar aranmaya başlandı.


Ki aslında bizim bugün makine öğrenmesi dediğimiz şey de aslında eee biyolojiye bakıp mühendislik mühendislerin biyolojiye bakıp ya bu beyinde ne oluyor da bir cevap üretebiliyor bu beyin?


Diye sorması sonucunda sigmoid fonksiyonlarla bir nöronun tanımlanabileceği bu şeklindeki fonksiyonlarla ya hep ya hiç biyolojide mesela görmüştür lisede öğrenciler- Sinir sistemi.


Ya hep ya hiçin matematiğe dönüştürülmesi, sonra bunların birbirine bağlanmasıyla yapay sinir ağları ortaya çıktı ve bunun ne kadar adaptif olduğu görüldü.


Ki bizim yapay zekada istediğimiz de yapay.


Yani zeka dediğin şey ne?


En nihayetinde farklı sorunlara adaptif çözümler bulabilen bir araç.


Dolayısıyla ee bunların geliştirilmesi sayesinde işte bu alan geliştikçe bunun bir uzantısı da ya biz aslında evrime de bakabiliriz.


Evrimsel süreç de aslında böyle deneme yanılmayla çalışıyor diyerek orada evrimsel algoritmalar diye bir sağda oldu.


Ama makine öğrenmesi o kadar başarılı oldu ki bütün şu anda gözler onun üzerinde.


Sürekli yeni bir şeyler keşfediyor.


Ama bu keşif birazcık yavaşlamaya başladı.


Bundan da bahsedebiliriz.


Yani ben ee bir noktadan sonra onun yeterli gelmeyeceğini düşünüyorum.


Hem sinir bilime dair gördüklerim hem mühendisliğe dair gördüklerim hem de evrime dair gördüklerimden ötürü.


Ki zaten olsa şimdiye kadar olurdu.


Yani bu eğer ve bir an önce yeni yöntemler geliştirilmezse yine bir yapay zeka kışı yaşayacağız.


Daha önce iki üç defa yaşandığı gibi.


O hayal kırıklığına dönüştükçe, ya tamam Go'da yeniyorsun, şeyde yeniyorsun da hani nerede bu insan benzeri yapay zeka dendikçe o fonlar kısılmaya başlanabilir.


Hele ki böyle pandemi çıktı bilmem ne çıktı diye başka sıkıntılar baş gösterdikçe fonlar kayabilir ve yeniden bir yapay zeka kışı denen yapay zekanın gelişemeyeceği çünkü fon olmayan bir ortam doğabilir.


Ben burada evrimsel algoritmaların çok önemli rol oynayacağını düşünüyorum mesela.


Yani bir anlamda o açığı bir anlamda kapatabilecek bir disiplin olduğunu mu düşünüyorsunuz?


Evet ama geliştirme sürecine baktığımızda yani şey değil ee bu bir işe yarar diye değil de o temel araştırma şekli.


Ama şunu da söyleyeyim.


Ben sorunu tabii unuttum cevabı verirken asıl soruna da hemen bu şekilde geliştikten sonra ee uygulama alanları ortaya çıktı.


Bin dokuz yüz doksan da işte Frances Arnold, kendi kimya mühendisliğinde.


Yani şimdi böyle adaptif bir sistemimiz var.


Bu adaptif sistemle biz analitik olarak çözemediğimiz şeyleri çözebiliyoruz.


Yani denklemimizin olmadığı ya da olan denklemlerimizin yetersiz kaldığı şeyleri çözebiliyoruz.


Bunlardan en büyük problemlerden bir tanesi ne?


Protein katlanması.


Yani proteinleri biz nasıl inşa edelim ki doğada olmayan bir protein çıksın ortaya ve bu protein bizim istediğimiz bir işi yap şey yapsın.


Şimdi bunun bir denklemi yok.


İstediğin kadar denklem kur.


Yani şöyle o katlanmayı tahmin edeceği düşünülen bazı teorik denklemler var.


Bunlar belli sistemlerde, belli boyutlarda, belli aminoasit sayısına kadar falan çalışıyor.


Ama gidip de-1000 amino asitte çıktığın zaman daha önce görmediği bir şeyi denediğin zaman ya da işte teorinin kapsamadığı bir alana geçtiğin zaman artık onu katlanmayı öngöremiyorsun.


Bu yüzden önce ne yapıldı mesela?


Ya önce değil de aslında denenen şeylerden bir tanesi.


Halk oynasın bununla değişik amino asitleri birleştiren oyunlar yapalım.


Bizim sistemimizde onun nasıl katlanacağını öngörsün.


Yeni protein keşfedebilir miyiz bu şekilde?


Makine öğrenmesi ile de denemeler yapıldı.


Makine hatta en son gelişmelerden bir tanesi yapay zeka sahası sahasında.


AI Fold diye bir algoritma, yapay zekayı kullanarak proteinlerin nasıl katlanacağını kestirebilen bir yapay zeka ve bunu daha önceki sistemlerden bin katını daha hızlı, daha etkili bir şekilde yapabilen bir yapay zeka geliştirildi.


Bu binlerce yeni ilacın falan önünü açabilecek çok önemli bir gelişme.


Çok hızlı ama adım atıyor- Evet, evet, çok hızlı ve çok etkili bir yöntem.


Ama 90'larda Frances Arnold, kendisi araştırmalarını yaparken, ya acaba bu moleküller kendilerini kopyalayabiliyorlar, kendilerini kopyalayabilecek bir popülasyona sahipler ve her birinde bir çeşitlilik de oluyor.


İşte amino asit birinde bir yere geliyor, birinde hatalı katlanıyor.


Bilmem ne oluyor, katlansın, ne olacak?


Yeter ki içinde işe yarayan işin daha çok işe yarayabilecek bir varyasyon, varyasyon olsun.


Eğer ki o gerçekten daha çok işe yarıyorsa daha çok kopyalanacak kötü katlanana göre.


Bunu eğer ki hedefimiz de belliyse, yani neye yönelik seçilim yapmak istediğimizi de belli biliyorsak biz bunu kullansak acaba bu moleküler replikasyon kendini tekrarlama, kopyalama işi devam ettikçe aradığımız proteinler çıkar mı?


Mesela bir ilaç bilmem ne reseptörüne bağlanması gerekiyor.


Ona bağlanabilecek bir moleküle ulaşabilir miyiz?


Bunu söylediğinde alay ettiler kadınla.


Yani bununla mı uğraşacağız?


Yani şey, eee canlılık yüz milyon, üç yüz, üç yüz milyon yılda, dört yüz milyon yılda başladı.


Sen de dört yüz milyon yılda artık katlarsın falan gibi abidik gubidik şeyler söylendi.


O da söktü Nobel ödülünü ellerine verdi şimdi işte 2018'de.


Eee şey, sonuçta ne oldu?


Sadece o haklı çıkmadı işte.


Greg Winter'ler vesaire.


O Nobel ödülünü alan diğer isimler de.


Aynı şekilde bunu biz yönlendirilmiş kimyasal evrim diyoruz buna.


Yani kimyasal evrimi, canlılığın başlamasının mümkün kıldığını düşündüğümüz süreci ki o da en nihayetinde evrim dediğimiz çatının altında bulunan bir olgu kullanarak ilaçlar üretebilir miyiz?


Sadece üretmekle kalmayız.


Günümüzdeki en çok satan on, on bir ilaçtan yedisini sekizine bu şekilde üretmiş, üretmeyi başardık.


Dolayısıyla bunun başarısı 2018'de Nobel Kimya Ödülü ile ödüllendirildi.


Yani dolayısıyla bu, bu işte bir ürün ortaya koymak.


Ama bu ürün ortaya konulsun diye geliştirilmiş bir sistem de değildi.


Dediğim gibi acaba bir eee bize deneme yanılma yoluyla bir çözüm üreten bir sistem çıkar mı diye başlayan bir şey.


Sonra şimdi birçok sahada kullanılıyor bu tür yöntemler.


Tamamdır hocam teşekkür ederim.


Oldukça kendi içerisinde kompleks bir işleyiş de söz konusu olduğunu burada bir kez daha anladık aslında.


Şimdi şunu sormak istiyorum.


Canlıların yaşantısı düşünüldüğünde bir günlük süre zarfı içerisinde bile muazzam farklılaşmalara ev sahipliği yapabildiklerini görmekteyiz.


Özellikle her saniye üzerilerindeki çevresel strese karşı göstermiş oldukları başarılı ya da başarısız direnişlerin, onların bir anlamda oldukça birbirlerinden farklı ve nispeten çok sayıda parametrenin etkisinde olduklarını bizlere söylüyor.


Peki böylesine kelimenin tam anlamıyla çetrefilli gözüken bir süreç robotlar üzerinde nasıl işlemekte?


Robot kendisine yüklenen verinin evrimleşmesi sırasında karşısına çıkan olası hatalara nasıl tepkiler verebilmekte?


Bunu sizden öğrenmek istiyorum.


Çünkü bunun bahsini az önce de geçirdik.


Dediniz ki işte canlılar pek çok parametre- Ee, evet tabii.


Karşı karşıya kalıyorlar çevre içerisinde.


Evet, bu gerçekten de böyle.


Peki ben bu veriyi ona aktardığımda o da aynı şeyle karşı karşıya kalacaksa bunu nasıl aşacak?


Veya biz bunun aşması için- Aşmıyor, ölüyor.


Ona ne koy-- Hah işte bunu yapabiliyoruz.


Yani doğada ne oluyorsa orada da oluyor.


Ama tabii canlı değil yani.


O ölüyor ama sonuçta.


Yani şimdi şöyle eee biz eee burada iki yöntem var.


Bir tanesi tamamen simülasyon temelli çalışmak.


Eee bir neyse robotun sisteminin bu arada dediğim gibi robot olması şart değil.